Polska Wielka Brytania – ponad dwieście lat obecności na Wyspach
Wielka Brytania jest domem jednej z największych Polonii na świecie. Według spisu powszechnego z 2021 roku ponad 840 tysięcy mieszkańców Anglii i Walii urodziło się w Polsce, a język polski jest drugim najczęściej używanym językiem w Anglii po angielskim. Szacuje się, że łącznie z potomkami powojennych emigrantów i osobami posiadającymi polskie korzenie, społeczność polonijna na Wyspach Brytyjskich liczy nawet 1,2 miliona osób. To czyni ją jedną z najliczniejszych grup imigranckich w Zjednoczonym Królestwie – większą niż społeczności indyjska czy pakistańska pod względem kraju urodzenia.
Historia polskiej obecności na Wyspach sięga znacznie dalej niż powszechnie się sądzi. Już w XVIII wieku polscy protestanci i kupcy osiedlali się w Londynie, a nazwę Poland Street w dzielnicy Soho nosi ulica upamiętniająca polską karczmę działającą tam od lat siedemdziesiątych XVII wieku. W XIX wieku Londyn stał się schronieniem dla polskich emigrantów politycznych po upadku Powstania Listopadowego (1831) i Powstania Styczniowego (1863). Wśród nich byli wybitni Polacy – książę Adam Czartoryski prowadził w Londynie działalność dyplomatyczną, a Józef Conrad Korzeniowski (Joseph Conrad) stał się jednym z najwybitniejszych pisarzy języka angielskiego, choć urodził się pod Berdyczowem.
Druga Wojna Światowa – punkt zwrotny
Masowy charakter polska obecność w Wielkiej Brytanii przybrała podczas Drugiej Wojny Światowej. Po upadku Polski we wrześniu 1939 roku rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie przeniósł się najpierw do Paryża, a po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku – do Londynu. Siedzibą prezydenta i rządu RP stał się hotel Rubens przy Buckingham Palace, a później budynki przy Eaton Place i Portland Place. Rząd emigracyjny funkcjonował w Londynie nieprzerwanie aż do 1990 roku, gdy po upadku komunizmu w Polsce insygnia prezydenckie przekazano demokratycznie wybranemu prezydentowi Lechowi Wałęsie.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie liczyły w szczytowym momencie ponad 250 tysięcy żołnierzy, z których znaczna część stacjonowała lub szkoliła się w Wielkiej Brytanii. Polscy lotnicy walczyli w Bitwie o Anglię latem i jesienią 1940 roku. Dywizjon 303, dowodzony przez Squadron Leadera Ronalda Keletta z polskim dowódcą Witoldem Urbanowiczem, zestrzelił w ciągu sześciu tygodni 126 samolotów wroga – więcej niż jakakolwiek inna jednostka RAF w Bitwie o Anglię. Łącznie polscy lotnicy stanowili około 5 procent pilotów myśliwskich RAF, ale zestrzelili 12 procent wszystkich samolotów wroga. Pomnik Polskich Lotników RAF w South Ruislip, odsłonięty w 1948 roku, upamiętnia 2 165 polskich lotników poległych podczas wojny.
Równie ważny był wkład polskich kryptologów. Trzej matematycy z Uniwersytetu Poznańskiego – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski – jako pierwsi na świecie złamali szyfr maszyny Enigma już w 1932 roku. W lipcu 1939 roku, na kilka tygodni przed wybuchem wojny, przekazali swoje odkrycia Francuzom i Brytyjczykom. Ich praca stanowiła fundament, na którym zespół w Bletchley Park, z Alanem Turingiem na czele, rozwinął metody deszyfrażu. Tablica pamiątkowa w Bletchley Park oddaje hołd polskiemu wkładowi, który według historyków skrócił wojnę o co najmniej dwa lata.
Polscy żołnierze walczyli na wszystkich frontach europejskich. Pierwsza Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka uczestniczyła w zamknięciu kotła pod Falaise w Normandii. Polska Samodzielna Brygada Spadochronowa wzięła udział w operacji Market Garden pod Arnhem. Drugi Korpus Polski generała Władysława Andersa zdobył Monte Cassino we Włoszech. W Szkocji, gdzie stacjonowały liczne polskie jednostki, żołnierze zaadoptowali niedźwiedzia syryjskiego imieniem Wojtek – oficjalnie wcielony do armii jako kapral, przenosił skrzynki z amunicją pod Monte Cassino. Jego pomnik stoi dziś w ogrodach Princes Street w Edynburgu.
Powojenna emigracja – ci, którzy nie mogli wrócić
Po zakończeniu wojny ponad 250 tysięcy polskich żołnierzy i ich rodzin stanęło przed dramatycznym wyborem. Polska znalazła się w sowieckiej strefie wpływów, a rząd komunistyczny w Warszawie nie gwarantował bezpieczeństwa wracającym weteranom, szczególnie tym, którzy walczyli na Zachodzie. Wielu żołnierzy Armii Andersa, pochodzących z Kresów Wschodnich zajętych przez ZSRR, nie miało dokąd wracać – ich domy znalazły się na terytorium Związku Radzieckiego.
Rząd brytyjski uchwalił w 1947 roku Polish Resettlement Act – pierwszy w historii Wielkiej Brytanii akt prawny regulujący osiedlanie się konkretnej grupy narodowej. Ustawa przyznała około 150 tysiącom Polaków prawo pobytu i pracy. Powołano Polish Resettlement Corps (Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia), który pomagał weteranom w znalezieniu zatrudnienia i mieszkania. Początki nie były łatwe – Polacy napotykali niechęć związków zawodowych obawiających się konkurencji na rynku pracy, a niektóre gminy odmawiały przyjmowania polskich rodzin.
Mimo trudności polska społeczność szybko się organizowała. Powstały polskie parafie – największe przy kościołach św. Andrzeja Boboli w Shepherd's Bush i Matki Bożej Częstochowskiej w Devonia Road w Islington. Zakładano szkoły sobotnie (do dziś działa ich ponad 130 w całej Wielkiej Brytanii), kluby kombatanckie, organizacje charytatywne i stowarzyszenia zawodowe. Wielu byłych żołnierzy podjęło studia na brytyjskich uniwersytetach – według szacunków ponad 5 tysięcy polskich weteranów ukończyło wyższe uczelnie w Wielkiej Brytanii w latach 1945–1955.
POSK i polskie instytucje kulturalne
Największym osiągnięciem organizacyjnym Polonii w Wielkiej Brytanii jest POSK – Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Hammersmith przy King Street 238–246. Budynek, otwarty w 1974 roku, powstał w znacznej mierze dzięki składkom polskich emigrantów. Mieści on Bibliotekę Polską (założoną w 1942 roku, posiadającą ponad 150 tysięcy woluminów), galerię sztuki, teatr, restaurację, księgarnię oraz biura kilkudziesięciu polskich organizacji. POSK jest największym polskim centrum kulturalnym poza granicami Polski i organizuje setki wydarzeń rocznie – od wystaw i koncertów po wykłady, kursy języka polskiego i spotkania autorskie.
Drugim filarem polskiego życia kulturalnego w Londynie jest Ognisko Polskie (Polish Hearth Club) przy 55 Prince's Gate w South Kensington. Założone w 1940 roku jako klub oficerski polskich sił zbrojnych, mieści się w eleganckiej kamienicy z XIX wieku, naprzeciwko parku Hyde Park. Przez dekady było miejscem spotkań polskiej inteligencji emigracyjnej – bywali tu między innymi kompozytor Andrzej Panufnik, poeta Czesław Miłosz i pisarz Witold Gombrowicz. Dziś Ognisko jest otwartym klubem z restauracją serwującą polską kuchnię i salami do wynajęcia na wydarzenia.
W tym samym budynku co Ognisko mieścił się niegdyś Instytut Historyczny im. Generała Sikorskiego, który w 2018 roku przeniósł się pod wspólny dach z Instytutem Polskim przy Portland Place. Instytut posiada bezcenne zbiory dokumentujące polskie dzieje wojenne – mundury, medale, mapy operacyjne, a także osobiste pamiątki generała Władysława Sikorskiego, naczelnego wodza i premiera rządu na uchodźstwie, który zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze w 1943 roku. Archiwum instytucji zawiera ponad milion stron dokumentów, co czyni je jednym z najważniejszych źródeł do badań nad polską historią wojenną.
Londyn – stolica Polonii
Londyn jest bez wątpienia najważniejszym miastem polonijnym w Europie Zachodniej. Polskie instytucje i społeczności skupiają się w kilku dzielnicach, z których każda ma swój odrębny charakter.
South Kensington i Knightsbridge
Okolice Prince's Gate i Exhibition Road to historyczne centrum polskiej emigracji intelektualnej i wojskowej. Tu mieści się Ognisko Polskie, a w pobliskim Cromwell Road znajdowały się przez dekady biura rządu RP na uchodźstwie. Pomnik Katyński na cmentarzu Gunnersbury w zachodnim Londynie, odsłonięty w 1976 roku, upamiętnia ponad 22 tysiące polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w 1940 roku. Przez lata rząd brytyjski unikał oficjalnego uznania zbrodni – pomnik powstał wyłącznie dzięki inicjatywie i funduszom polskiej diaspory.
Hammersmith i Shepherd's Bush
Zachodnia część Londynu to siedziba POSK i kościoła św. Andrzeja Boboli przy Leysfield Road. Kościół, zbudowany w 1961 roku, jest główną polską parafią w Londynie, odprawiającą msze wyłącznie po polsku. W każdą niedzielę gromadzi setki wiernych – zarówno powojennych emigrantów i ich potomków, jak i Polaków przybyłych po 2004 roku. Wokół kościoła i POSK funkcjonuje gęsta sieć polskich sklepów, restauracji i usług.
Ealing – „Mała Polska"
Dzielnica Ealing w zachodnim Londynie zyskała przydomek „Mała Polska" (Little Poland) ze względu na ogromne skupisko polskich mieszkańców, sklepów i usług. Na samej ulicy South Ealing Road działają polskie delikatesy, piekarnie, fryzjerzy, biura podróży i kancelarie prawne. Szacuje się, że w gminie Ealing mieszka ponad 40 tysięcy osób polskiego pochodzenia – to jeden z największych odsetków polskiej populacji w jakimkolwiek londyńskim borough. Polska społeczność w Ealing ma swój kościół (parafia Matki Bożej Częstochowskiej), szkołę sobotnią i centrum społeczności.
Balham i południe Londynu
Klub Białego Orła (White Eagle Club) w Balham przy 211 Balham High Road to jeden z najstarszych nieprzerwanie działających polskich klubów w Londynie, założony w 1949 roku. Przez dekady służył jako centrum życia towarzyskiego powojennej Polonii – organizowano tu bale, zabawy karnawałowe, przedstawienia teatralne i odczyty. Dziś klub nadal funkcjonuje, choć okolicę zamieszkuje mniejszy odsetek Polaków niż w czasach świetności.
Soho i Poland Street
Poland Street w samym sercu Soho to najstarsza „polska" ulica w Londynie. Jej nazwa pochodzi od gospody „King of Poland", prowadzonej przez polskiego szlachcica w XVII wieku. Choć dziś nie ma tu polskich instytucji, ulica przypomina o wielowiekowych związkach między Polską a Anglią. W XVIII i XIX wieku okolice Soho były siedzibą pierwszych polskich organizacji emigracyjnych, a w pobliskiej Dean Street mieściło się towarzystwo Przyjaciele Polski (Friends of Poland), wspierające polską sprawę niepodległościową.
Szkocja – polscy żołnierze i ich dziedzictwo
Szkocja zajmuje szczególne miejsce w polskiej historii wojennej. Po ewakuacji z Francji w 1940 roku dziesiątki tysięcy polskich żołnierzy stacjonowały w obozach szkoleniowych w szkockich Highlands i Lowlands. Obozy w Forfar, Cupar, Dunfermline i Perth były przez lata domem dla polskich jednostek przygotowujących się do walk na kontynencie europejskim. Polscy żołnierze zintegrowali się z lokalnymi społecznościami – grali w futbol z Szkotami, uczestniczyli w życiu parafialnym i nawiązywali romanse, z których wiele zakończyło się małżeństwami.
Najbardziej znanym symbolem polsko-szkockiej przyjaźni jest niedźwiedź Wojtek, syryjski niedźwiadek adoptowany przez żołnierzy Drugiego Korpusu Polskiego w Iranie w 1943 roku. Wojtek towarzyszył polskim żołnierzom w kampanii włoskiej, gdzie pomagał przenosić skrzynki z amunicją pod Monte Cassino. Po wojnie zamieszkał w zoo w Edynburgu, gdzie odwiedzali go polscy weterani. Pomnik Wojtka, odsłonięty w 2015 roku w Princes Street Gardens, przedstawia żołnierza idącego ramię w ramię z niedźwiedziem. Stał się jedną z najbardziej fotografowanych rzeźb w Edynburgu.
Glasgow i Edynburg mają żywe polskie wspólnoty. W Glasgow działa Klub Sikorskiego przy 44 Park Circus – okazałej kamienicy z XIX wieku, będącej siedzibą Polskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego. Klub organizuje regularne wydarzenia, odczyty i obchody polskich świąt narodowych. W Edynburgu polska społeczność skupia się wokół kościoła św. Krzyża (Holy Cross) i Polskiego Klubu w Leith.
Miejsca pamięci i cmentarze wojenne
Na terenie Wielkiej Brytanii znajduje się kilka ważnych polskich miejsc pamięci. Najważniejszym jest Polski Cmentarz Wojenny w Newark-on-Trent w hrabstwie Nottinghamshire. Spoczywa na nim ponad 500 polskich lotników i żołnierzy, którzy zginęli podczas szkolenia i walki w Wielkiej Brytanii. Cmentarz, pieczołowicie utrzymywany przez Commonwealth War Graves Commission, jest odwiedzany co roku przez polskie delegacje, szczególnie w rocznicę Bitwy o Anglię.
W Perth w Szkocji polska kwatera wojenna na cmentarzu Wellshill kryje groby polskich żołnierzy, którzy zmarli podczas stacjonowania w okolicznych obozach szkoleniowych. Regularne ceremonie pamięci organizuje tam Stowarzyszenie Polskich Kombatantów we współpracy z władzami Perth and Kinross.
National Memorial Arboretum w Alrewas w Staffordshire – brytyjskie centrum pamięci narodowej – posiada kilka pomników poświęconych polskim siłom zbrojnym, w tym pomnik Polskich Sił Powietrznych i tablicę upamiętniającą polskich spadochroniarzy z operacji Arnhem.
Anglia poza Londynem – Manchester, Bradford i inne ośrodki
Manchester posiada jedną z najstarszych polskich wspólnot parafialnych w Anglii. Kościół Bożego Miłosierdzia (Divine Mercy) przy Lloyd Street North to centrum polskiego życia religijnego i społecznego w Greater Manchester. Przy parafii działa szkoła sobotnia, harcerstwo i koło gospodyń. Manchester był po wojnie ważnym ośrodkiem polskiego przemysłu tekstylnego – wielu weteranów znalazło pracę w okolicznych fabrykach i osiedliło się na stałe.
Bradford w Yorkshire ma wielopokoleniową polską społeczność, której początki sięgają lat czterdziestych. Polskie Centrum przy Leeds Road łączy funkcje sali parafialnej, klubu społecznego i miejsca spotkań. Bradford był jednym z miast, które w ramach Polish Resettlement Act przyjęły największą liczbę polskich rodzin, pracujących głównie w przemyśle włókienniczym. Dziś trzecie i czwarte pokolenie potomków powojennych emigrantów współtworzy lokalne organizacje z Polakami przybyłymi po 2004 roku.
Polska fala po 2004 roku
Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w maju 2004 roku otworzyło nowy rozdział w historii polskiej emigracji do Wielkiej Brytanii. W przeciwieństwie do Niemiec i Francji, które nałożyły siedmioletnie okresy przejściowe, Wielka Brytania (wraz z Irlandią i Szwecją) natychmiast otworzyła swój rynek pracy dla obywateli nowych państw członkowskich. Decyzja ta wywołała falę migracji, jakiej Wyspy nie znały od dekad.
W ciągu pierwszych pięciu lat po akcesji do Wielkiej Brytanii przybyło ponad 500 tysięcy Polaków – głównie młodych, wykształconych ludzi w wieku 20–35 lat. Polacy pracowali w budownictwie, gastronomii, logistyce, usługach i służbie zdrowia. Wiele osób, które przyjechały planując pobyt na rok lub dwa, pozostało na stałe, zakładając rodziny, kupując domy i włączając się w życie lokalnych społeczności.
Nowa fala emigracji różniła się od powojennej pod wieloma względami. Nie była motywowana przymusem politycznym, lecz chęcią lepszego zarobku i możliwości zawodowych. Nowi emigranci byli często lepiej wykształceni – wielu posiadało dyplomy wyższych uczelni, choć początkowo pracowało poniżej kwalifikacji. Z czasem coraz więcej Polaków zajmowało stanowiska w korporacjach, otwierało własne firmy i wchodziło do klasy średniej.
Po Brexicie – nowa rzeczywistość
Referendum z czerwca 2016 roku i wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej w styczniu 2020 roku były szokiem dla polskiej społeczności na Wyspach. Polacy stanowili jedną z najliczniejszych grup obywateli UE w Wielkiej Brytanii, a kampania referendalna naznaczona była antyimigrancką retoryką. W pierwszych tygodniach po referendum odnotowano wzrost incydentów na tle ksenofobicznym wymierzonych w Polaków i inne społeczności wschodnioeuropejskie.
Rząd brytyjski uruchomił EU Settlement Scheme, umożliwiający obywatelom UE zamieszkałym w Wielkiej Brytanii uzyskanie statusu pobytowego (settled status lub pre-settled status). Do końca programu w czerwcu 2021 roku złożono ponad 980 tysięcy wniosków od obywateli polskich – to największa grupa narodowa wśród aplikujących. Mimo niepewności politycznej większość Polaków zdecydowała się pozostać. Część jednak wróciła do Polski lub przeniosła się do innych krajów UE, a nowa emigracja z Polski do Wielkiej Brytanii znacząco spadła po Brexicie ze względu na utratę swobody przepływu osób.
Jak zwiedzać polskie miejsca na Wyspach
Większość polskich miejsc w Wielkiej Brytanii jest ogólnodostępna i bezpłatna. POSK w Hammersmith jest otwarty codziennie i oferuje wystawy, wydarzenia i polską kuchnię w swojej restauracji. Ognisko Polskie przy Prince's Gate przyjmuje gości na lunch i kolację – rezerwacja zalecana, szczególnie w weekendy. Muzeum Sikorskiego (obecnie przy Portland Place) jest otwarte od wtorku do piątku, wstęp wolny.
Kościoły polskie są dostępne podczas mszy – rozkład nabożeństw podany jest na stronach poszczególnych parafii. Warto odwiedzić kościół św. Andrzeja Boboli w Shepherd's Bush podczas niedzielnej mszy, aby poczuć atmosferę żywej polskiej wspólnoty. Kluby polonijne (Klub Białego Orła w Balham, Klub Sikorskiego w Glasgow) organizują otwarte wydarzenia – warto sprawdzić ich strony internetowe lub profile w mediach społecznościowych.
Cmentarz wojenny w Newark jest otwarty codziennie od świtu do zmierzchu. Najłatwiej dojechać samochodem – cmentarz znajduje się przy Newark Road, około dwóch mil od centrum miasta. Pomnik niedźwiedzia Wojtka w Edynburgu jest w Princes Street Gardens, kilka minut piechotą od Zamku Edynburskiego – doskonały przystanek na trasie zwiedzania miasta.
Bletchley Park to jedno z najciekawszych muzeów w Anglii, warte co najmniej pół dnia zwiedzania. Bilety najlepiej kupować online. Polska sekcja wystawy dokumentuje wkład Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego – koniecznie zwróć uwagę na replikę Bomby kryptologicznej, skonstruowanej na podstawie polskiego pierwowzoru.
Ten przewodnik obejmuje 20 najważniejszych polskich miejsc na Wyspach Brytyjskich – od instytucji kulturalnych i pomników pamięci, przez polskie dzielnice i historyczne kościoły, po muzea dokumentujące polski wkład w historię Wielkiej Brytanii. Każde z tych miejsc opowiada fragment polskiej historii na emigracji i stanowi żywy dowód na to, jak głęboko polska obecność wrosła w brytyjski krajobraz społeczny i kulturalny.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!