Co to właściwie były za drzwi?
Drzwi wahadłowe z saloonów mają kilka nazw angielskich: batwing doors (drzwi-skrzydła nietoperza), café doors (drzwi kawiarniane) lub po prostu saloon doors. Ich wyróżniające cechy to:
- Sięgały od klatki piersiowej do kolan – nie od podłogi do sufitu jak normalne drzwi. Typowa wysokość to ok. 90–120 cm (3–4 stopy)
- Otwierały się w obie strony – dzięki specjalnym zawiasam dwukierunkowym (double-action hinges), które same przywracały skrzydła do pozycji wyjściowej
- Nie miały klamek – wystarczyło je popchnąć ramieniem, biodrem albo stopą
- Każde skrzydło miało ok. 38–40 cm szerokości i ok. 30 mm grubości
- Szkła nie stosowano – było drogie do transportu na pogranicze, a przy częstych bójkach tłukłoby się „kilka razy w tygodniu"
Z czego je robiono?
Materiał zależał od zamożności właściciela saloonu i dostępności drewna w regionie:
| Drewno | Gdzie stosowane | Uwagi |
|---|---|---|
| Sosna (pine) | Większość saloonów na pograniczu | Tania, łatwa do obróbki, lekka |
| Dąb (oak) | Bardziej zasobne lokale | Trwalszy, cięższy, odporny na uderzenia |
| Mahoń (mahogany) | Salony luksusowe, głównie w miastach | Ekskluzywny, rzeźbiony, z ozdobnym zwieńczeniem |
Drzwi wykonywano w trzech stylach: panelowe (gładkie płaszczyzny z ramą), żaluzjowe (ze skośnymi listewkami pozwalającymi na przepływ powietrza) i deskowe (proste deski zbite razem). Żaluzjowe dawały najlepszą wentylację przy zachowaniu osłony wzrokowej.
Kto to wymyślił? Historia zawiasów Bommera
Nikt nie wie, kto pierwszy wpadł na pomysł niskich drzwi wahadłowych – prawdopodobnie wyewoluowały stopniowo z praktycznych potrzeb pogranicza. Ale wiemy dokładnie, kto stworzył mechanizm, który sprawił, że działały.
Lorenz Bommer – przybysz z Niemiec osiadły w Nowym Jorku – opracował w 1861 roku pierwszy zawias sprężynowy dwukierunkowy. Składał się z mosiężnych odlewów w czterech sekcjach: wewnątrz cylindrycznych beczułek ukryte były sprężyny, które po odchyleniu skrzydła automatycznie ciągnęły je z powrotem do pionu.
Kluczowe patenty
| Data | Patent USA | Co zmienił |
|---|---|---|
| 1 czerwca 1880 | Nr 228,304 | Wprowadził kołnierze montażowe (gages) – wypustki na blaszce zawiasu, które pokazywały stolarzu, jak głęboko wyfrezować wpust w framudze. Przed tym patentem każdy zawias trzeba było dopasowywać „na oko" |
| 31 sierpnia 1886 | Nr 348,312 | Zastąpił odlew mosiężny stalą tłoczoną i żelazem kutym. Zawiasy stały się lżejsze, wytrzymalsze i nie pękały na mrozie. To był przełom umożliwiający masową produkcję |
W 1876 roku Lorenz założył firmę Bommer Brothers w Brooklynie. W 1919 przemianowano ją na Bommer Spring Hinge Company. W 1953 roku Johann Frohlich przeprowadził całą firmę w ciągu jednej nocy z Brooklynu do Landrum w Południowej Karolinie – i tam działa do dziś jako Bommer Industries, Inc., zatrudniając ponad 50 osób.
Po co salonowi takie drzwi?
Choć Hollywood przedstawia je jako dekorację, batwing doors miały kilka praktycznych funkcji:
1. Wentylacja
Saloony były pełne dymu tytoniowego, alkoholowych oparów i potu kilkudziesięciu ludzi. Otwarta góra i dół drzwi pozwalały na przepływ powietrza – w epoce bez klimatyzacji to było kluczowe, szczególnie w gorących stanach jak Arizona czy Nowy Meksyk. Dodatkowo piwo podawano ciepłe (13–18°C) – aż do lat 80. XIX wieku, gdy Adolphus Busch wprowadził chłodzenie i pasteryzację. Ciepłe piwo w gorącym, zadymionym pomieszczeniu bez wentylacji? Nie do wytrzymania.
2. Łatwe wejście i wyjście
Kowboj z sakwami, kuflem w ręce albo po prostu ktoś nieco za dużo świętujący – mógł wejść i wyjść bez szukania klamki. Drzwi otwierały się w obie strony i same się zamykały. Projektanci mówią dziś, że batwing doors to „wczesny projekt UX" – pierwsza dwukierunkowa, bezrękodzielna konstrukcja optymalizowana pod przepływ ludzi. Te same zawiasy stosuje się dziś w kuchniach restauracji.
3. Zasłona – ale nie za gruba
Saloony kojarzyły się z piciem, hazardem i innymi rozrywkami, których ruch temperancji i Kościoły stanowczo nie pochwalały. Drzwi na wysokości torsu zasłaniały wnętrze przed przechodniami, ale jednocześnie przepuszczały dźwięk muzyki i gwaru – darmowa reklama dla lokalu. Niektórzy właściciele celowo ustawiali zespół muzyczny przy drzwiach, żeby dźwięk niósł się na ulicę.
4. System wczesnego ostrzegania
Barman i stali bywalcy widzieli nad drzwiami głowę i kapelusz każdego, kto wchodził. Buty widoczne pod spodem zdradzały, czy ktoś stoi na progu. W miasteczku, gdzie bójki i strzelaniny nie były wykluczone, te sekundy przewagi mogły mieć znaczenie.
Ale chwilę – a jak zamykali saloon na noc?
Jak opisuje Ronald M. James w książce Virginia City: Secrets of a Western Past, w kopalnianych miasteczkach Nevada saloony zamykano w godzinach porannych (kopalnie pracowały na trzy zmiany, więc klienci kończyli dopiero nad ranem), a solidne drzwi były niezbędne do zabezpieczenia alkoholu i kasy.
W przeciwieństwie do tego, najbardziej prymitywne saloony na pograniczu nie miały w ogóle żadnych drzwi – nawet wahadłowych. Były to zwykłe namioty lub prowizoryczne szopy z otwartym wejściem. Bob Ford (zabójca Jesse Jamesa) prowadził saloon w namiocie w miasteczku Creede w Kolorado.
Czy były naprawdę wszędzie?
Nie. Batwing doors były popularne głównie w ciepłych stanach – Arizona, Nowy Meksyk, Teksas, Kalifornia – gdzie wentylacja była priorytetem. W zimnych stanach jak Montana czy Wyoming drzwi wahadłowe straciłyby całe ciepło z lokalu. Ciekawy fakt: Livingston w Montanie w 1883 roku miał 33 saloony na 3000 mieszkańców (jeden saloon na 90 ludzi!), ale większość miała normalne, pełnowymiarowe drzwi.
Nawet w ciepłych rejonach nie każdy saloon je miał. Elegantsze lokale, jak Crystal Palace w Tombstone, miały masywne podwójne drzwi z litego dębu – informacja z gazety z 1901 roku opisującej ponowne otwarcie po pożarze. Kultowe batwing doors w Crystal Palace to późniejszy dodatek, inspirowany filmami.
Hollywood: jak film zmienił historię
Filmy westerny uczyniły z drzwi wahadłowych obowiązkowy element każdego saloonu. W rzeczywistości Hollywood celowo modyfikował drzwi na potrzeby kamery:
- Drzwi robiono mniejsze niż prawdziwe – żeby aktorzy jak John Wayne czy Gary Cooper wyglądali masywniej, gdy przez nie przechodzili
- Usunięto solidne drzwi zza wahadłowych – bo psuły efekt dramatyczny. W filmach saloon wygląda tak, jakby nigdy się nie zamykał
- Drzwi dawały dźwięk – skrzypienie i klapanie stało się dźwiękowym synonimem wejścia bohatera
Ikoniczne filmy z drzwiami wahadłowymi: My Darling Clementine (1946, John Ford), Na kilka dolarów więcej (1965, Sergio Leone), Blazing Saddles (1974, Mel Brooks – parodia). To z tych filmów większość ludzi „wie", jak wyglądał saloon.
Słynne saloony i ich drzwi
Historia Dzikiego Zachodu jest pełna legendarnych saloonów, ale ich związek z drzwiami wahadłowymi jest często luźniejszy niż sugerują filmy:
- Nuttal & Mann's No. 10, Deadwood (1876) – tu Wild Bill Hickok został zastrzelony podczas pokera 2 sierpnia 1876 r. Siedział „nietypowo plecami do drzwi". Czy były to drzwi wahadłowe? Nie wiadomo – źródła nie precyzują
- Oriental Saloon, Tombstone (1880) – ulubione miejsce Wyatta Earpa. Tu Doc Holliday wdał się w strzelaninę z właścicielem Miltem Joyce'em. Budynek spłonął w wielkim pożarze Tombstone w 1881 r.
- Crystal Palace, Tombstone – gazeta z 1901 r. opisuje „masywne podwójne drzwi z litego dębu". Batwing doors to późniejsza, hollywoodzka aranżacja
- Red Onion Saloon, Skagway, Alaska (1898) – jeden z niewielu zachowanych oryginalnych saloonów. Działa do dziś jako bar i muzeum
Saloon to nie tylko bar
W wielu miasteczkach pogranicza saloon pełnił funkcje znacznie wykraczające poza pijalnię. W Hays City w Kansas pierwsze nabożeństwa kościelne odbyły się w salonie Tommy'ego Druma. Sędzia Roy Bean prowadził w Langtry w Teksasie połączony saloon i sąd – wyroki wydawano między kolejkami whiskey.
Drzwi wahadłowe na świecie
Ameryka nie wymyśliła koncepcji częściowych drzwi. Podobne rozwiązania istniały niezależnie w różnych kulturach:
| Kultura | Nazwa | Jak działały |
|---|---|---|
| Holandia (XVII w.) | Dutch door (drzwi holenderskie) | Dzielone poziomo na pół – dolna część zamykała się osobno, żeby nie wpuścić zwierząt. Holenderscy kolonialiści przywieźli je do Nowego Jorku |
| Irlandia | Half door (pół-drzwi) | Jak holenderskie – dolna połowa chroniła przed świniami i drobiem, górna wpuszczała światło. Być może pomagały też uniknąć podatku od okien |
| Francja (Belle Époque) | Portes de café | Paryskie kawiarnie używały podobnych półdrzwi wahadłowych – stąd angielska nazwa „café doors" |
| Japonia (od epoki Heian) | Noren (暖簾) | Podzielone zasłony tekstylne wiszące w wejściach sklepów i restauracji – ok. ¾ wysokości drzwi. Funkcjonalnie najbliższy odpowiednik: częściowa bariera wizualna, swobodny przepływ powietrza, sygnał że lokal jest otwarty. Wywodzą się z Chin (dosłownie „ciepła kurtyna") |
Jak drzwi wahadłowe zniknęły
Koniec batwing doors przyszedł w trzech falach:
- Ruch temperancji (1880–1919) – społeczna presja zmuszała saloony do „ucywilizowania się". Otwarte, zachęcające wejście stawało się obciążeniem
- Prohibicja (1920–1933) – wszystkie saloony zamknięto z dnia na dzień. Speakeasy (nielegalne bary) celowo porzuciły cały styl saloonu – koniec z chodnikami, drzwiami wahadłowymi, spluwaczkami i ręczniczkami do wąsów. Speakeasy chciały wyglądać jak cokolwiek innego niż saloon
- Po odwołaniu prohibicji (1933) – legalne lokale nazywały się już „cocktail lounge" albo „tavern". Słowo „saloon" praktycznie zniknęło z amerykańskiego słownika
Ale zawiasy nie zniknęły – przeniosły się do wnętrz domów. Na początku XX wieku drzwi wahadłowe na zawiasach Bommera pojawiły się jako butler doors (drzwi kamerdynerskie) oddzielające kuchnię od jadalni w domach klasy wyższej. Ich potomkami są dziś drzwi wahadłowe w kuchniach restauracji na całym świecie.
Skąd się wzięła nazwa „batwing"?
Nazwa pochodzi od kształtu: dwa skrzydła drzwi w pozycji otwartej przypominają rozpostarte skrzydła nietoperza (bat wings). Termin pojawia się w literaturze amerykańskiej od lat 70. XIX wieku.
A co z Polską?
Polacy byli obecni na Dzikim Zachodzie bardziej niż się powszechnie sądzi. W 1854 roku grupa śląskich osadników założyła Panna Maria w Teksasie – najstarszą trwałą polską osadę w Ameryce. To serce „Pasa Polskiego" (Polish Belt) w środkowym Teksasie, regionu, w którym polskie nazwiska i parafie przetrwały do dziś.
Polscy imigranci pracowali też jako górnicy w Oklahomie, Kolorado i Wyoming – w miasteczkach, gdzie saloony z drzwiami wahadłowymi były jednym z nielicznych miejsc rozrywki po ciężkim dniu w kopalni.
Czy można je jeszcze gdzieś zobaczyć?
Oryginalne XIX-wieczne drzwi wahadłowe z saloonów są rzadkością. Większość muzeów Dzikiego Zachodu używa reprodukcji. Ale:
- Red Onion Saloon w Skagway na Alasce (1898) – działa do dziś jako bar i muzeum z zachowanym oryginalnym wnętrzem
- Comstock Saloon w San Francisco – zrekonstruowane wnętrze z epoki
- Antyki na aukcjach – mahoniowe komplety Brunswick, Balke & Collender z lat 80. XIX w. pojawiają się na rynku antykwarycznym za kilka tysięcy dolarów
- Bommer Industries w Landrum, SC – firma założona w 1876 roku nadal produkuje zawiasy sprężynowe, choć już nie w Brooklynie, a w Południowej Karolinie
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!