Old City Hall Station: historia najpiękniejszej zamkniętej stacji metra w Nowym Jorku

Najpiękniejsza stacja metra, której oficjalnie nie ma

Pod nowojorskim ratuszem (City Hall) kryje się jedna z najpiękniejszych stacji metra na świecie. Zbudowana w 1904 roku jako perła pierwszej linii nowojorskiego metra, zamknięta od 1945 roku, stacja Old City Hall to podziemna katedra z kaflowymi sklepieniami, mosiężnymi żyrandolami i witrażowymi świetlikami. Większość nowojorczyków nie wie, że istnieje. A ci, którzy wiedzą, znają jeden prosty trik: wystarczy nie wysiadać z pociągu linii 6.

Jak powstało nowojorskie metro

Pod koniec XIX wieku Nowy Jork tonął w chaosie komunikacyjnym. Konne tramwaje, napowietrzna kolej (elevated railroad) i pędzące powozy tworzyły niebezpieczny zator na każdym skrzyżowaniu. W 1888 roku potężna śnieżyca (Great Blizzard) sparaliżowała miasto na tydzień, grzebiąc napowietrzne tory pod śniegiem. Stało się jasne: Nowy Jork potrzebuje kolei podziemnej.

Plany metra powstawały od lat 60. XIX wieku, ale ciągłe polityczne spory i rywalizacja między firmami opóźniały budowę o dekady. Dopiero w 1894 roku mieszkańcy miasta przegłosowali w referendum budowę metra finansowanego ze środków publicznych. W 1900 roku Interborough Rapid Transit Company (IRT) wygrała kontrakt na budowę i eksploatację pierwszej linii.

Budowa trwała cztery lata (1900-1904). 12 000 robotników, głównie Włochów i Irlandczyków, wykopało tunel na trasie od ratusza (City Hall) przez centrum Manhattanu do Harlem i dalej do Bronxu. Łączna długość pierwszej linii to 14,5 km z 28 stacjami.

Stacja City Hall: klejnot koronny

Stacja City Hall miała być wizytówką nowego metra. Znajdowała się tuż pod ratuszem, w samym sercu politycznego Nowego Jorku. Miasto chciało, żeby każdy polityk, urzędnik i dziennikarz, który tu wysiądzie, był pod wrażeniem. Dlatego na jej projekt nie szczędzono środków.

Projekt architektoniczny powierzono firmie Heins & LaFarge, jednemu z najbardziej prestiżowych biur architektonicznych epoki. George Lewis Heins i Christopher G. LaFarge byli znani z projektowania katedry St. John the Divine na Morningside Heights. Do realizacji kaflowych sklepień zaproszono Rafaela Guastavino, katalońskiego architekta i mistrza ceramicznej techniki sklepiennej, którego prace zdobią wnętrza m.in. Grand Central Terminal, Carnegie Hall i Ellis Island.

Jak ją zbudowano

Stacja została zbudowana na zakręcie, po łuku. To nie był przypadek, lecz konieczność: pociągi dojeżdżały tu od strony północnej, musiały zawrócić i pojechać z powrotem. Stacja służyła więc jednocześnie jako pętla zwrotna (loop).

Konstrukcja opierała się na technice tile vaulting (sklepienia kaflowe) Guastavino. Zamiast ciężkich stalowych belek, sklepienia zbudowano z wielu warstw płaskich, samonośnych kafli ceramicznych łączonych specjalnym zaprawą. Technika ta, wywodząca się z katalońskiej tradycji architektonicznej, dawała niezwykłą wytrzymałość przy minimalnej grubości. Łukowe sklepienia nie potrzebowały stalowych podpór, co nadało wnętrzu lekkość katedry.

Kafle pokrywające ściany i sklepienia to mozaika w kolorach kremowym, zielonym i brązowym, ze wzorami geometrycznymi i roślinnymi. Każdy panel kafli był indywidualnie zaprojektowany. Podłogę wyłożono płytkami ceramicznymi. Oświetlenie zapewniały mosiężne żyrandole (tzw. light fixtures) zawieszone na łańcuchach pod sklepieniami oraz rzędy okrągłych żarówek wzdłuż ścian.

Najspektakularniejszym elementem były świetliki w sklepieniu. Stacja znajdowała się płytko pod powierzchnią, co pozwoliło na wbudowanie witrażowych okien w suficie, przez które do wnętrza wpadało naturalne światło dzienne z City Hall Park powyżej. Te kolorowe szklane panele, otoczone stalowymi ramami, zalewały peron ciepłym, złotawym światłem.

Dzień otwarcia: 27 października 1904

Otwarcie pierwszej linii nowojorskiego metra było wydarzeniem historycznym. 27 października 1904 roku o godzinie 14:00 burmistrz George B. McClellan Jr. (syn słynnego generała z wojny secesyjnej) osobiście poprowadził pierwszy pociąg ze stacji City Hall. Planowo miał prowadzić pociąg tylko do 103rd Street, ale tak mu się spodobało, że odmówił oddania sterów maszyniście i prowadził aż do 145th Street w Harlemie.

W pierwszym dniu otwarcia z metra skorzystało ponad 150 000 pasażerów. Bilety kosztowały 5 centów (około 1,80 USD w dzisiejszych pieniądzach). Stacja City Hall, jako perła systemu, przyciągała tłumy. Nowojorczycy przyjeżdżali specjalnie, żeby podziwiać jej piękno. Prasa pisała o niej jako o „podziemnej katedrze".

Dlaczego ją zamknięto

Przez cztery dekady stacja City Hall działała normalnie, ale miasto rosło szybciej niż ktokolwiek przewidywał. W latach 30. i 40. XX wieku IRT zaczęło wydłużać pociągi z 5 do 10 wagonów, żeby pomieścić rosnącą liczbę pasażerów. I tu pojawił się problem.

Stacja City Hall została zbudowana na ostrym zakręcie. Peron miał zaledwie około 60 metrów, co wystarczało na 5 wagonów starego typu. Dłuższe, nowoczesne pociągi nie mieściły się na peronie. Co gorsza, ostry łuk toru uniemożliwiał wydłużenie peronu. Przebudowa stacji byłaby niezwykle kosztowna i skomplikowana technicznie.

Jednocześnie otworzyła się pobliska stacja Brooklyn Bridge, zaledwie kilkaset metrów dalej, z prostymi, długimi peronami dostosowanymi do nowoczesnych pociągów. Ruch pasażerski na stacji City Hall spadał, a koszty utrzymania pięknych, ale wymagających konserwacji wnętrz rosły.

31 grudnia 1945 roku, w sylwestrową noc, stacja City Hall obsłużyła ostatnich pasażerów i została zamknięta na stałe. Nowy Jork wybrał pragmatyzm nad piękno.

Co się stało po zamknięciu

Choć stacja przestała obsługiwać pasażerów, tory nigdy nie zostały rozebrane. Linia 6 nadal korzysta z pętli City Hall do zawracania pociągów jadących z centrum w kierunku północnym. Pociąg wjeżdża na stację, przejeżdża przez nią po łuku i wraca na tory w kierunku uptown. Cały manewr trwa około 2-3 minut.

Przez dekady stacja popadała w zaniedbanie. Kafle pękały, farba łuszczyła się, a brud i wilgoć pokrywały sklepienia. Ale struktura Guastavino przetrwała w zadziwiająco dobrym stanie. Po zamachach z 11 września 2001 roku stacja została objęta wzmożonym nadzorem bezpieczeństwa ze względu na bliskość ratusza.

W 2004 roku, na stulecie nowojorskiego metra, New York Transit Museum rozpoczęło organizację wycieczek po zamkniętej stacji. Bilety rozchodziły się w ciągu minut. Wycieczki prowadzono sporadycznie i zostały wstrzymane z powodów bezpieczeństwa, ale co jakiś czas wracają.

Jak zobaczyć stację dzisiaj

Jest jeden prosty sposób, żeby zobaczyć Old City Hall na własne oczy, i jest całkowicie legalny i darmowy:

• Wsiądź do pociągu linii 6 (lokalna, zielona) jadącego w kierunku downtown (na południe).
• Dojedź do ostatniej stacji: Brooklyn Bridge-City Hall.
• Nie wysiadaj. Zostań w wagonie.
• Pociąg zamknie drzwi i ruszy dalej. Wjedzie na pętlę City Hall loop, przejeżdżając powoli przez opuszczoną stację Old City Hall.
• Przez okna pociągu zobaczysz kaflowe sklepienia Guastavino, resztki żyrandoli i charakterystyczny łukowy peron.
• Po przejechaniu pętli pociąg wróci na tory i ruszy w kierunku uptown (na północ). Możesz wysiąść na następnej stacji lub jechać dalej.

Wskazówki praktyczne:

• Usiądź po prawej stronie wagonu (patrząc w kierunku jazdy), żeby mieć lepszy widok na peron.
• Stacja nie jest oświetlona tak jak kiedyś, ale przez świetliki w sklepieniu wciąż wpada naturalne światło (w ciągu dnia).
• Pociąg jedzie powoli (ok. 8 km/h), więc masz kilkadziesiąt sekund na oglądanie.
• Zdjęcia przez okno pociągu są legalne, ale jakość będzie ograniczona (brudne szyby, ruch, słabe oświetlenie).
• Konduktorzy czasem ogłaszają: „This is the last stop. Everyone must exit the train." Niektóre pociągi linii 6 faktycznie kończą bieg i trzeba wysiąść. Ale wiele z nich kontynuuje pętlę. Jeśli konduktor każe wysiadać, wysiadaj i czekaj na następny pociąg.
• Najlepszy czas: dzień roboczy poza szczytem (10:00-15:00), kiedy pociągi rzadziej kończą bieg na Brooklyn Bridge.

Rafael Guastavino: geniusz sklepień

Rafael Guastavino i Moreno (1842-1908) był kataloński architektem i budowniczym, który wyemigrował do Stanów Zjednoczonych w 1881 roku. Przywiózł ze sobą starożytną katalońską technikę budowy samonośnych sklepień z cienkich warstw kafli ceramicznych (timbrel vaulting, hiszpański: bóveda tabicada).

W Ameryce Guastavino opatentował swoją wersję tej techniki i założył firmę Guastavino Fireproof Construction Company. Przez następne pół wieku firma wykonała sklepienia w ponad 1 000 budynkach na terenie całych Stanów Zjednoczonych. Wśród nich są jedne z najbardziej rozpoznawalnych wnętrz w Nowym Jorku:

• Grand Central Terminal – kaflowe sklepienia w głównym holu (Whispering Gallery)
• Carnegie Hall – sklepienia nad widownią
• Ellis Island – główny hol rejestracji przybyszów
• Katedra St. John the Divine – sklepienia w nawie głównej
• Most Queensboro – kaflowe sklepienia w przęsłach
• Stacja metra City Hall – jedno z jego ostatnich i najpiękniejszych dzieł

Guastavino zmarł w 1908 roku, zaledwie cztery lata po otwarciu stacji. Jego syn, Rafael Guastavino Jr., kontynuował firmę do 1962 roku.

Co kryje stacja

Nawet w obecnym stanie Old City Hall zachwyca architektonicznym bogactwem:

• Sklepienia Guastavino – łukowe, samonośne sklepienia z kremowych i zielonkawych kafli ceramicznych. Każdy łuk to oddzielna kompozycja wzorów geometrycznych.
• Świetliki – okrągłe i półokrągłe okna w sklepieniu, oryginalnie wypełnione kolorowym szkłem. Wpuszczają naturalne światło z City Hall Park powyżej.
• Mosiężne żyrandole – oryginalne oprawy oświetleniowe, częściowo zachowane. Trzyramienne, z ozdobnymi uchwytami.
• Ceramiczne mozaiki ścienne – wzory w kolorach kremowym, brązowym i zielonym. Napisy „CITY HALL" w kaflowych tablicach na ścianach.
• Łukowy peron – peron podąża za łukiem toru, tworząc elegancką, zakrzywioną przestrzeń.
• Kolumny i pilastry – stalowe kolumny z dekoracyjnymi kapitelami podtrzymujące sklepienie.

Czy stacja kiedyś się otworzy?

Od lat pojawiają się pomysły na ponowne otwarcie stacji, najczęściej jako muzeum, galerii lub przestrzeni eventowej. W 2013 roku pojawiła się wizja przekształcenia stacji w podziemne muzeum transportu. W 2020 roku MTA rozważało wykorzystanie stacji do celów artystycznych.

Główne przeszkody to:

• Bezpieczeństwo – bliskość ratusza wymaga ścisłych protokołów bezpieczeństwa.
• Koszty renowacji – przywrócenie stacji do stanu zwiedzalnego wymagałoby wielomilionowej inwestycji.
• Operacyjność – pętla jest nadal aktywnie używana przez pociągi linii 6, co komplikuje dostęp.
• ADA compliance – stacja nie ma wind ani udogodnień dla osób niepełnosprawnych.

Na razie stacja pozostaje zamknięta, ale dostępna wzrokowo z przejeżdżających pociągów. New York Transit Museum organizuje wycieczki sporadycznie – warto śledzić ich stronę (nytransitmuseum.org) i zapisać się na newsletter, bo bilety rozchodzą się w kilka minut.

Ciekawostki

• Stacja Old City Hall pojawia się w wielu filmach i serialach, choć najczęściej jako tło dla scen podziemnych. Najbardziej rozpoznawalne ujęcie to scena z „Ghostbusters II" (1989), gdzie drużyna pływa rzeką szlamu pod miastem.
• W 1995 roku stacja została wpisana na listę National Register of Historic Places.
• Stacja jest jedyną stacją oryginalnej linii IRT z 1904 roku, która zachowała niemal kompletne oryginalne wyposażenie – żyrandole, kafle, świetliki.
• Pod ratuszem istnieje też City Hall station MTA (działająca), ale to zupełnie inna stacja – nowoczesna, otwarta w 1945 roku jako zastępstwo dla zamkniętej Old City Hall. Nie mylić!
• Burmistrz McClellan, który prowadził pierwszy pociąg, był synem generała George'a B. McClellana, dowódcy Armii Potomaku podczas wojny secesyjnej i rywala Abrahama Lincolna w wyborach prezydenckich 1864 roku.
• Nazwa „City Hall" to oficjalna nazwa stacji, ale nowojorczycy często mówią na nią „Old City Hall" lub „City Hall loop" dla odróżnienia od działającej stacji.
• Pociąg linii 6 pokonuje pętlę z prędkością ok. 8 km/h (5 mph) ze względu na ostry łuk – najwolniejszy odcinek w całym systemie metra NYC.

Mapa i orientacja

Stacja znajduje się pod City Hall Park, na południe od ratusza (City Hall), między Broadway a Centre Street. Wejście na pętlę jest od strony Park Row. Najbliższe czynne stacje metra:

• Brooklyn Bridge-City Hall (linie 4, 5, 6) – bezpośrednio na północ
• City Hall (linie N, R, W) – po drugiej stronie parku
• Chambers Street (linie J, Z) – na zachód

Podsumowanie

Old City Hall to jedno z najpiękniejszych i najlepiej strzeżonych sekretów Nowego Jorku. Zamknięta od 80 lat, ale wciąż dostępna dla każdego, kto wie, żeby nie wysiąść z pociągu. To podróż w czasie: 2-3 minuty przejazdu przez stację z 1904 roku, z kaflowymi sklepieniami, naturalnym światłem wpadającym przez stuletnie świetliki i atmosferą, która sprawia, że zapominasz o chaosie nad głową. Bilet kosztuje tyle co zwykły przejazd metrem ($2,90). Żadna inna atrakcja w NYC nie oferuje takiego stosunku wrażeń do ceny.