Przejdź do treści

GTA 6 i cała historia GTA: premiera, wszystkie części, Rockstar, muzyka, ceny i FAQ

GTA 6 (Grand Theft Auto VI) w dniu premiery: ceny w złotych, funtach, euro i dolarach, platformy, recenzje, Leonida i Vice City, Lucia i Jason. Do tego pełna historia GTA od DMA Design i Lemmings w Dundee, przez Take-Two i braci Houser z Rockstar Games, po wszystkie części GTA po kolei z czasem gry i sprzedażą. Muzyka i stacje radiowe z GTA od Vice City po GTA V, skandale, ciekawostki oraz najczęściej zadawane pytania o GTA 6.

Na tę premierę gracze czekali ponad dwanaście lat. Grand Theft Auto V trafiło do sklepów we wrześniu 2013 roku, a 19 listopada 2026 roku, po dwóch przesunięciach terminu, swoją premierę ma Grand Theft Auto VI. Gra ukazuje się na PlayStation 5 i Xbox Series X|S, a pierwsze recenzje dały jej jeden z najwyższych wyników w historii serwisu Metacritic.

Akcja wraca do Vice City, wzorowanego na Miami, i do fikcyjnego stanu Leonida, w którym łatwo rozpoznać Florydę. Bohaterami są Lucia i Jason, para, która wpada w przestępczy świat. Poniżej zebraliśmy to, co wiadomo dziś na pewno: co pokazał Rockstar, ile kosztuje gra, jakie liczby stoją za serią, skąd się wzięła i jakie skandale jej towarzyszyły, a także ciekawostki i kilka praktycznych rad dla graczy mieszkających za granicą. Tam, gdzie dane są tylko szacunkami analityków, piszemy o tym wprost.

GTA 6 w dniu premiery: gdzie jesteśmy 19 listopada 2026 roku

Czwartek, 19 listopada 2026 roku, to data, na którą miliony graczy czekały ponad dekadę. Grand Theft Auto VI trafiło właśnie do sprzedaży. Rockstar Games nie wybrał jednej godziny dla całego świata: gra odblokowuje się o północy czasu lokalnego w każdym kraju, więc jako pierwsi grali mieszkańcy Azji i Oceanii, a gracze w Polsce, Wielkiej Brytanii czy Niemczech dostali dostęp kilka godzin przed tymi w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Na oficjalnej stronie gry przy tytule widnieje już napis informujący, że gra jest dostępna.

Droga do tego dnia była długa i dwa razy zmieniała kierunek. Jeszcze w lutym 2025 roku wydawca, czyli koncern Take-Two Interactive, zapewniał inwestorów, że gra ukaże się jesienią 2025 roku. Potem przyszły dwa przesunięcia, oba ogłoszone krótkimi komunikatami Rockstara w serwisie X.

Dwa opóźnienia i ich oficjalne powody

Pierwsze opóźnienie ogłoszono 2 maja 2025 roku. Rockstar podał nową datę: 26 maja 2026 roku. W komunikacie studio przeprosiło, że gra ukaże się później, niż oczekiwali fani, i wyjaśniło, że potrzebuje dodatkowego czasu, aby dostarczyć ją na poziomie jakości, jakiego gracze oczekują i na jaki zasługują. Nie było w nim mowy o problemach technicznych ani o żadnych szczegółach. Taki był styl wszystkich komunikatów Rockstara: krótko, uprzejmie i bez tłumaczenia kulis.

Drugie przesunięcie ogłoszono 6 listopada 2025 roku, w dniu, w którym Take-Two publikowało wyniki kwartalne. Tym razem Rockstar wskazał konkretny dzień: czwartek, 19 listopada 2026 roku. Studio ponownie przeprosiło za wydłużenie i tak już długiego oczekiwania i napisało, że dodatkowe miesiące pozwolą dokończyć grę z poziomem dopracowania, którego gracze oczekują. Prezes Take-Two Strauss Zelnick mówił inwestorom, że firma wierzyła w termin majowy, ale wybrała więcej czasu, aby gra była możliwie bliska doskonałości. Zapowiedział też rekordowe przychody w roku fiskalnym 2027, który w Take-Two kończy się 31 marca 2027 roku.

Warto dodać kontekst z reportaży dziennikarza Bloomberga Jasona Schreiera. Żaden z jego rozmówców w Rockstarze nie wierzył, że termin jesienny 2025 roku jest realny. Wymieniali zbyt dużą ilość pracy, za mało czasu i chęć kierownictwa, by uniknąć ciężkiego „crunchu”, czyli wielomiesięcznych nadgodzin przed premierą. To relacje anonimowych pracowników, a nie oficjalne stanowisko firmy.

Platformy, cena i wydania

GTA VI ukazało się wyłącznie na konsolach PlayStation 5 oraz Xbox Series X i Series S. Na oficjalnej stronie Rockstar zaznacza, że gra „najlepiej działa” na PlayStation 5. Wersji na komputery osobiste na razie nie zapowiedziano i Rockstar nie podał żadnej daty.

Cenę ogłoszono 24 czerwca 2026 roku w komunikacie Take-Two. Podstawowe wydanie kosztuje w Stanach Zjednoczonych 79,99 dolara, a wydanie Ultimate 99,99 dolara. Edycja Ultimate zawiera zestaw ekskluzywnych pojazdów, broni i ubrań oraz dodatkową zawartość powiązaną z historią głównych bohaterów. Przedsprzedaż ruszyła 25 czerwca 2026 roku, a osoby, które zamówiły grę wcześniej, dostały pakiet Vintage Vice City Pack i miesiąc subskrypcji GTA+. W sklepie Rockstara sprzedawana jest też kolekcjonerska skrzynka „The Vice City Collection”. Pudełkowe wersje w sklepach zawierają kod do pobrania gry, a nie płytę.

Pobieranie gry przed premierą, tak zwany pre-load, otwarto 10 listopada 2026 roku. Według CBS News gra zajmuje na dysku do 212 GB, zależnie od konsoli. Gra otrzymała w amerykańskim systemie ESRB kategorię „Mature”, z ostrzeżeniami między innymi o przemocy, nagości, treściach seksualnych, wulgarnym języku i używkach. Zawiera też zakupy w grze.

Pierwsze recenzje: wynik, który zdarza się raz na kilkadziesiąt lat

Embargo na recenzje zniesiono 18 listopada 2026 roku, dzień przed premierą. Wynik w agregatorze Metacritic okazał się historyczny. W dniu premiery wersja na PlayStation 5 ma średnią 99 na 100, wyliczoną na podstawie około 150 recenzji krytyków. Wszystkie zostały zakwalifikowane jako pozytywne, a serwis nie odnotował ani jednej mieszanej czy negatywnej oceny. Wersja na Xbox Series X również ma 99, ale z kilkunastu recenzji.

Średnia 99 oznacza zrównanie się z najwyższym wynikiem w historii Metacritica, który dotąd miała tylko The Legend of Zelda: Ocarina of Time. Dla porównania GTA IV miało w tym serwisie 98, a GTA V i Red Dead Redemption 2 po 97. Przy około stu pięćdziesięciu recenzjach utrzymanie takiej średniej jest statystycznie bardzo trudne, bo wystarczy kilka ocen w okolicach 80, żeby ją obniżyć. Trzeba jednak pamiętać, że średnia może się jeszcze nieznacznie zmienić, gdy spłyną kolejne teksty.

Oceny wystawiane przez samych graczy pojawią się dopiero po premierze. Metacritic zapowiedział, że otworzy je 20 listopada 2026 roku.

Rekordy przedsprzedaży i pierwszego dnia

Oficjalnych danych o sprzedaży Take-Two jeszcze nie podało. W raporcie kwartalnym z 9 listopada 2026 roku prezes Strauss Zelnick napisał tylko, że zamówienia przedpremierowe osiągają „bezprecedensowy poziom”, a w rozmowie z inwestorami mówił, że są daleko powyżej początkowych oczekiwań firmy. Wszystkie konkretne liczby, które krążą w mediach, pochodzą od firmy analitycznej Sensor Tower i są szacunkami. CBS News, powołując się na Sensor Tower, pisało o niemal 16 milionach zamówionych egzemplarzy i 1,5 miliarda dolarów przychodu, co miałoby czynić GTA VI najczęściej zamawianą w przedsprzedaży grą w historii. Dzień przed premierą Yahoo Finance podało już ponad 1,65 miliarda dolarów, a w dniu premiery Forbes, również za Sensor Tower, pisał o około 1,84 miliarda dolarów i około 19 milionach egzemplarzy. Według tych samych szacunków mniej więcej trzy czwarte zamówień złożono na PlayStation 5.

Forbes zestawił tę kwotę z wpływami kinowymi filmu „The Odyssey”, które wyniosły na świecie około 1,805 miliarda dolarów. To porównanie efektowne, ale niezupełnie uczciwe, bo przychód ze sprzedaży gier i wpływy z biletów to różne miary. Mówi jednak dużo o skali: gra, zanim większość kupujących zdążyła ją uruchomić, zarobiła według szacunków tyle co jeden z największych kinowych przebojów roku.

Co wiemy o grze z oficjalnych materiałów

Rockstar ma opinię studia, które mówi niewiele i rzadko. Przez lata jedynym potwierdzeniem, że gra w ogóle powstaje, było jedno zdanie z 4 lutego 2022 roku. Na końcu długiego wpisu o GTA Online studio napisało w swoim serwisie Newswire, że prace nad kolejną częścią serii są „w pełnym toku”. Nie podano tytułu ani żadnych szczegółów. Wszystko, co wiadomo oficjalnie, pochodzi z kilku zwiastunów, oficjalnej strony gry i rozszerzonego materiału pokazanego w sierpniu 2026 roku.

Leonida i powrót do Vice City

Akcja toczy się w fikcyjnym stanie Leonida, czyli w przetworzonej przez Rockstara Florydzie. Centrum jest Vice City, wzorowane na Miami. Gracze znają to miasto z GTA: Vice City z 2002 roku, osadzonego w latach 80., ale tym razem to Vice City współczesne. Rockstar opisuje je jako „najciemniejszą stronę najbardziej słonecznego miejsca w Ameryce”.

Trawiaste mokradła Everglades na Florydzie pod błękitnym niebem
Mokradła w Parku Narodowym Everglades na Florydzie, której przyroda inspiruje stan Leonida. Fot. Daniel Kraft, CC BY-SA 3.0. Zdjęcie zmniejszono. Wikimedia Commons.

W maju 2025 roku Rockstar przedstawił na stronie gry kolejne regiony stanu. Są to Leonida Keys, czyli tropikalne wyspy na wzór Florida Keys, Grassrivers, bagnisty i dziki obszar przypominający Everglades, Port Gellhorn, podupadłe nadmorskie miasto portowe z motelami i opustoszałymi centrami handlowymi, Ambrosia, przemysłowy region zdominowany przez rafinerię cukru, oraz Park Narodowy Mount Kalaga na północy stanu, przeznaczony do polowań, wędkowania i pieszych wędrówek. Porównania do konkretnych miejsc na Florydzie są interpretacjami mediów i graczy, a nie deklaracjami Rockstara.

Dla Polaków mieszkających na Florydzie ma to szczególny smak. Seria GTA zawsze była satyrą na amerykańskie życie, a tym razem jej celem jest stan, który część naszych czytelników zna z codzienności, a nie z wakacyjnych zdjęć.

Lucia i Jason

Główne postacie to para: Lucia Caminos i Jason Duval. Według oficjalnych opisów Lucia trafiła do więzienia stanowego Leonida Penitentiary, bo walczyła w obronie rodziny, a po wyjściu na wolność chce przejąć kontrolę nad własnym życiem. Chce dobrego życia, o którym jej matka marzy od czasów, gdy mieszkała w Liberty City. Jason to były żołnierz, który dorastał wśród drobnych oszustów, a teraz pracuje dla przemytników narkotyków na Keys i szuka zmiany. Rockstar streszcza punkt wyjścia fabuły krótko: łatwy skok idzie źle i oboje lądują w środku przestępczej konspiracji obejmującej cały stan. Mogą liczyć tylko na siebie.

Media od początku porównywały ten duet do Bonnie i Clyde’a. O tym, że w grze pojawi się grywalna bohaterka i że fabuła będzie oparta na parze przestępców, Jason Schreier pisał w Bloombergu już w lipcu 2022 roku, powołując się na osoby znające projekt. Wtedy była to nieoficjalna informacja. Potwierdził ją dopiero pierwszy zwiastun.

W maju 2025 roku Rockstar przedstawił też postacie drugoplanowe. Są wśród nich Cal Hampton, przyjaciel Jasona, domator podsłuchujący komunikację straży przybrzeżnej i podejrzliwy wobec wszystkiego, Boobie Ike, lokalna legenda Vice City z nieruchomościami, klubem ze striptizem i studiem nagraniowym, Dre’Quan Priest, były uliczny diler, który chce zostać producentem muzycznym, raperski duet Real Dimez, czyli Bae-Luxe i Roxy, brawurowy złodziej bankowy Raul Bautista oraz Brian Heder, starszy przemytnik prowadzący stocznię jachtową na Keys, i jego trzecia żona Lori.

Zwiastuny i rozszerzony pokaz

Pierwszy zwiastun miał zadebiutować 5 grudnia 2023 roku. Dzień wcześniej nagranie wyciekło do internetu, więc kilka minut później Rockstar opublikował je przed czasem, 4 grudnia według czasu amerykańskiego. Wyniki były bezprecedensowe. Według Księgi Rekordów Guinnessa w ciągu pierwszych 24 godzin zwiastun obejrzano w serwisie YouTube 90 421 491 razy, co dało mu tytuł najczęściej oglądanej zapowiedzi gry w tym czasie. Zebrał też 8,9 miliona polubień i został najczęściej oglądanym w ciągu doby filmem na YouTube niezwiązanym z muzyką.

Drugi zwiastun pojawił się 6 maja 2025 roku, kilka dni po ogłoszeniu pierwszego opóźnienia, razem z opisami postaci i regionów na stronie gry. Tym razem studio podało własne dane: 475 milionów wyświetleń na wszystkich platformach w ciągu 24 godzin. Rockstar nazwał to największą premierą wideo w historii i porównał z rekordem zwiastuna filmu „Deadpool i Wolverine”, który miał 365 milionów. To liczba obejmująca wiele serwisów naraz, więc nie można jej porównywać wprost z wynikiem pierwszego zwiastuna na samym YouTube. Według serwisu TechRadar Księga Rekordów Guinnessa w wydaniu Gamer’s Edition 2027 odnotowała już ten wynik jako rekord oglądalności zwiastuna gry w ciągu doby.

Trzeci duży materiał miał nietypową formę. 27 sierpnia 2026 roku platforma Netflix pokazała premierowo „Grand Theft Auto VI: An Extended Look”, rozszerzony pokaz trwający około 26 minut. Przez pierwsze sześć godzin był dostępny tylko dla abonentów Netflixa, a wieczorem trafił na YouTube. Dla studia, które wcześniejsze zwiastuny publikowało na własnych kanałach, był to nietypowy ruch.

Co Rockstar oficjalnie pokazał z rozgrywki

Rozszerzony pokaz, również nagrany na PlayStation 5, był bardziej montażem scen fabularnych niż klasyczną prezentacją mechanik, ale pokazał sporo. Potwierdził, że można przełączać się między Lucią i Jasonem, podobnie jak między trzema bohaterami w GTA V. Pokazał strzelaniny z wykorzystaniem osłon, w których druga postać sterowana przez komputer osłania gracza ogniem, koło wyboru broni, pościgi policyjne z widocznym poziomem poszukiwania, minimalistyczny interfejs i minimapę, na której według Game Informera budynki wyglądają na trójwymiarowe.

Wśród zajęć pobocznych pojawiły się wędkarstwo, kajakarstwo, skoki spadochronowe typu BASE, nurkowanie, skutery wodne, łodzie z napędem śmigłowym używane na bagnach i podwórkowe zapasy. Były też wyścigi motocykli terenowych, nocne wyścigi uliczne i zawody samochodów typu stock car. Jedna ze scen pokazywała pościg transmitowany na żywo przez internetowego streamera, z czatem widzów na ekranie.

Oficjalnie potwierdzone są więc: dwoje grywalnych bohaterów z możliwością przełączania, stan Leonida z sześcioma regionami, współczesne Vice City, rozbudowane zajęcia poboczne, radio i ścieżka dźwiękowa oraz subskrypcja GTA+ dla posiadaczy konsol. Nowej wersji trybu sieciowego GTA Online dla szóstej części Rockstar do dnia premiery nie zapowiedział z datą. Informacje o długości kampanii czy dokładnej wielkości mapy, które krążą w sieci, pochodzą z przecieków, spekulacji albo z recenzji i nie były podawane przez studio jako oficjalne parametry.

Przeciek z 2022 roku: jeden z najgłośniejszych w historii branży

Niewiele gier miało tak głośny wyciek. 18 września 2022 roku na forum GTAForums anonimowy użytkownik opublikował, jak podawały media, około 90 nagrań z wczesnej, testowej wersji gry. Następnego dnia Rockstar potwierdził, że doszło do włamania do jego sieci i wycieku poufnych materiałów, w tym wczesnych nagrań z kolejnego GTA. Studio napisało, że jest „ogromnie rozczarowane”, ale nie spodziewa się długofalowego wpływu na prace i że rozwój gry będzie przebiegał zgodnie z planem. Take-Two zaczęło masowo usuwać nagrania z serwisów internetowych.

Sprawcą okazał się nastolatek z Wielkiej Brytanii, Arion Kurtaj, członek grupy hakerskiej Lapsus$, która atakowała wcześniej między innymi Ubera, Nvidię i brytyjskiego operatora EE. Najbardziej zaskakujące było to, jak przeprowadził atak na Rockstara. Po wcześniejszym aresztowaniu przebywał na zwolnieniu za kaucją, pod ochroną policji, w hotelu sieci Travelodge, a policja odebrała mu komputer. Do systemów firmy dostał się za pomocą telewizora hotelowego, przystawki Amazon Fire TV Stick, telefonu, klawiatury i myszy.

Proces przed sądem w Londynie trwał siedem tygodni. Lekarze uznali, że z powodu ciężkiego autyzmu Kurtaj nie jest zdolny do udziału w procesie, dlatego sąd nie orzekał o jego winie w zwykłym trybie, lecz o tym, czy dopuścił się zarzucanych czynów. Uznano, że dopuścił się poważnych przestępstw komputerowych, szantażu i oszustwa. 21 grudnia 2023 roku sędzia Patricia Lees skierowała go bezterminowo do zamkniętego szpitala psychiatrycznego, w którym miał przebywać, dopóki nie zostanie uznany za niestanowiącego zagrożenia. Z opinii psychiatrycznej przedstawionej w sądzie wynikało, że Kurtaj deklarował chęć powrotu do cyberprzestępczości. Według informacji przedstawionych w sądzie włamanie kosztowało Rockstara około 5 milionów dolarów i tysiące godzin pracy personelu. Drugi, niepełnoletni członek grupy, którego nazwiska nie podano, otrzymał orzeczenie resocjalizacyjne z 18-miesięcznym nadzorem.

Sprawa wróciła tuż przed premierą. Według relacji mediów kolejna ocena lekarska uznała Kurtaja za zdolnego do udziału w procesie i w styczniu 2026 roku przeniesiono go do zwykłego więzienia. 16 listopada 2026 roku, trzy dni przed premierą GTA VI, przyznał się przed sądem koronnym w Woolwich do zarzutów, w tym włamania do Rockstara. Wyrok ma zapaść 23 listopada 2026 roku.

Rockstar zapewniał, że przeciek nie wpłynie na prace nad grą. Zmienił się za to sposób pracy w studiu. Według Bloomberga od wiosny 2024 roku Rockstar wymagał od pracowników pięciu dni pracy w biurze, a w wewnętrznej korespondencji uzasadniał to względami bezpieczeństwa i wydajności. Reportaż Bloomberga z października 2026 roku dodaje, że zablokowano też dostęp do narzędzi studia z domu.

Liczby i statystyki

Żeby zrozumieć, dlaczego premiera jednej gry wywołuje ruchy na giełdzie i porównania z największymi filmami świata, trzeba spojrzeć na liczby jej poprzedniczki i samej firmy, która ją wydaje.

GTA V: gra, która nie chciała się zestarzeć

GTA V ukazało się 17 września 2013 roku na PlayStation 3 i Xbox 360. Według Take-Two w pierwszym dniu sprzedaż przyniosła 800 milionów dolarów, a po trzech dniach przekroczyła miliard. Firma ogłosiła wtedy, że żaden produkt rozrywkowy w historii nie osiągnął miliarda dolarów szybciej. Dla porównania, Call of Duty: Black Ops II potrzebowało na to 15 dni, a film „Avengers” 19 dni. Były to wewnętrzne szacunki wydawcy.

Wykres słupkowy: GTA V prawie 235 mln egzemplarzy, cała seria prawie 480 mln
Sprzedaż GTA V na tle całej serii według Take-Two Interactive, listopad 2026. Schemat redakcji Informacja.com.

Potem gra wyszła na kolejne generacje konsol i na PC, a tryb GTA Online stał się maszyną do zarabiania pieniędzy przez ponad dekadę. W materiałach do raportu za drugi kwartał roku fiskalnego 2027, opublikowanego 9 listopada 2026 roku, Take-Two podało, że GTA V sprzedało się w niemal 235 milionach egzemplarzy, a cała seria Grand Theft Auto w niemal 480 milionach. To liczby typu „sold-in”, czyli egzemplarze dostarczone do sklepów oraz sprzedane cyfrowo. Księga Rekordów Guinnessa w wydaniu Gamer’s Edition 2027 uznaje GTA V za najlepiej sprzedającą się grę akcji i przygody. Według Yahoo Finance i danych firmy Circana GTA V co miesiąc utrzymuje się w pierwszej dwudziestce najlepiej sprzedających się gier w USA.

Łączny przychód z GTA V nie jest oficjalnie podawany. Ekonomista Victor Matheson, cytowany przez CBS News, szacuje go na ponad 10 miliardów dolarów w ciągu 13 lat. To szacunek, a nie dane wydawcy.

WskaźnikWartośćŹródło i status
Sprzedaż GTA V w pierwszym dniu (2013)800 mln dolarówTake-Two, szacunek wewnętrzny
Czas do 1 mld dolarów (GTA V)3 dniTake-Two, szacunek wewnętrzny
Sprzedane egzemplarze GTA Vniemal 235 mlnTake-Two, listopad 2026
Sprzedane egzemplarze całej seriiniemal 480 mlnTake-Two, listopad 2026
Łączny przychód GTA Vponad 10 mld dolarówszacunek ekonomisty Victora Mathesona
Wyświetlenia 1. zwiastuna GTA VI w 24 godziny (YouTube)90 421 491Guinness World Records
Wyświetlenia 2. zwiastuna w 24 godziny (wszystkie platformy)475 mlndane Rockstar Games
Średnia ocen GTA VI w Metacritic (PS5)99 na 100Metacritic, 19 listopada 2026
Przychód z przedsprzedaży i dnia premieryok. 1,84 mld dolarówszacunek Sensor Tower
Zatrudnienie w Rockstarzeok. 2,4 tys. (2018), ok. 4,7 tys. (2026)Bloomberg, dane nieoficjalne

Ile lat trwała praca nad GTA VI

Rockstar nie podał oficjalnej daty rozpoczęcia prac. Bloomberg w 2022 roku pisał, że projekt ruszył w 2014 roku, choć postępy były nierówne. W reportażu z października 2026 roku Schreier opisał wyjazd badawczy do Miami w 2015 roku, gdy projekt nosił roboczą nazwę „Project Americas”, a pierwotny plan obejmował duże obszary obu Ameryk. Później ambicje ograniczono do Miami i okolic. Według tego samego reportażu zarys historii Jasona i Lucii był gotowy pod koniec 2019 roku.

Niezależnie od dokładnej daty startu, między premierą GTA V a premierą GTA VI minęło ponad 13 lat, czyli 17 września 2013 roku i 19 listopada 2026 roku.

Wielkość zespołu: liczby szacunkowe

Rockstar nie publikuje liczby osób pracujących nad konkretną grą. Według reportażu Bloomberga zatrudnienie w całej firmie wzrosło z około 2,4 tysiąca osób w 2018 roku, gdy wychodziło Red Dead Redemption 2, do około 4,7 tysiąca w 2026 roku, w 12 biurach na świecie. Wśród nowych placówek jest studio w Los Angeles zajmujące się postaciami niezależnymi. Nie oznacza to, że każdy z tych pracowników zajmował się GTA VI, ale gra była w tym czasie głównym projektem studia. Te dane należy traktować jako szacunki dziennikarskie, a nie oficjalne zestawienie.

Budżet: wiele liczb, żadnej potwierdzonej

To najbardziej mitologizowana liczba związana z GTA VI. W internecie można znaleźć kwoty od miliarda do kilku miliardów dolarów, często bez źródła. Fakty są proste: ani Rockstar, ani Take-Two nie podali budżetu gry. Analitycy cytowani przez CBS News szacują koszty na ponad miliard dolarów, co czyniłoby GTA VI najdroższą grą w historii. Jason Schreier w październiku 2026 roku również sugerował kwotę powyżej miliarda dolarów. Wyższe liczby, rzędu dwóch czy trzech miliardów, nie mają solidnego potwierdzenia albo obejmują marketing i koszty utrzymania, a nie samą produkcję. Uczciwie można więc powiedzieć tylko tyle, że według szacunków analityków budżet przekracza miliard dolarów.

Czego spodziewają się analitycy

Prognozy sprzedaży również są szacunkami i różnią się między sobą. Analitycy banku Raymond James, cytowani przez CBS News, przewidują 50 milionów sprzedanych egzemplarzy od premiery do 31 marca 2027 roku, czyli do końca roku fiskalnego Take-Two. Byłaby to z dużą przewagą największa premiera w historii gier. Bardziej ostrożni są analitycy Wedbush Securities, którzy według „New York Timesa” oczekują 30 milionów egzemplarzy i 3 miliardów dolarów przychodu do końca 2026 roku.

Sam wydawca podaje prognozę dla całej firmy, a nie dla jednej gry. Take-Two utrzymało w listopadzie 2026 roku prognozę tak zwanych rezerwacji netto (net bookings), czyli wartości sprzedaży, na rok fiskalny 2027 na poziomie od 8,0 do 8,2 miliarda dolarów, uwzględniając w tym premierę GTA VI. Mat Piscatella z firmy Circana zwrócił uwagę Yahoo Finance na jedno ograniczenie: liczba konsol obecnej generacji w domach graczy. Gra nie ukazała się na PlayStation 4 ani Xbox One, a konsole zdrożały. PlayStation 5 z napędem kosztuje w USA 649 dolarów, a Xbox Series X 749 dolarów, znacznie więcej niż w dniu ich premiery w 2020 roku.

Pierwsze oficjalne dane o sprzedaży Take-Two poda zapewne w kolejnym raporcie kwartalnym. Do tego czasu każda liczba sprzedanych egzemplarzy GTA VI będzie szacunkiem firm badawczych, a nie twardym faktem.

Historia GTA od początku: DMA Design i narodziny Grand Theft Auto (1983–1999)

Zanim ktokolwiek usłyszał o Rockstar Games, Liberty City i milionowych nakładach, była grupa nastolatków ze szkockiego Dundee, kilka komputerów Amiga i ciasne biuro na piętrze starego domu przy Nethergate. Ten rozdział opowiada pierwsze piętnaście lat historii GTA: od chłopaka z fabryki zegarków, który za odprawę kupił komputer, przez Lemmings, kontrakt z Nintendo i grę o policjantach, która nikogo nie bawiła, aż po sprzedaż studia za jednego funta. To historia o talencie, ale też o długach, przypadkach i bardzo sprytnym specjaliście od skandali.

Historia GTA zaczyna się w Dundee: David Jones, Timex i klub przy Kingsway

W latach 80. w Dundee działały zakłady amerykańskiej firmy Timex, które składały nie tylko zegarki, ale też domowe komputery dla brytyjskiej Sinclair Research. W 1983 roku jako praktykant trafił tam David Jones, osiemnastolatek z Dundee, absolwent szkoły średniej Linlathen High School. Timex opłacał swoim praktykantom kursy programowania w Kingsway Technical College, miejscowej szkole technicznej.

Przy tej samej szkole działał Kingsway Amateur Computer Club, w skrócie KACC, amatorski klub komputerowy, w którym spotykali się chłopcy zafascynowani grami i programowaniem. To tam Jones poznał ludzi, z którymi później zbudował firmę: Steve’a Hammonda, Russella Kaya i Mike’a Dailly’ego. Hammond, późniejszy scenarzysta DMA, wspominał na łamach Scottish Games Network, że po raz pierwszy przyszedł do klubu w 1983 roku z komputerem VIC-20. Dailly dołączył w 1984 roku jako czternastolatek. Jones był w tym towarzystwie najstarszy i szybko stał się jego nieformalnym przywódcą.

Przełom przyszedł w połowie dekady, gdy Sinclair sprzedał swój komputerowy biznes firmie Amstrad, a ta przeniosła produkcję gdzie indziej. Zakłady Timeksu straciły duże zamówienie, a Jones dostał dobrowolną odprawę. Według szkockiej prasy, na którą powołuje się Wikipedia, było to około 3 tys. funtów, czyli mniej więcej pół rocznej pensji. Historyk gier Jimmy Maher pisze o czeku na 2 tys. funtów. Jones wydał je na Amigę 1000, jeden z najnowocześniejszych wtedy komputerów domowych, i zapisał się na informatykę w Dundee Institute of Technology (część autorów pisze o Dundee College of Technology), z której wyrósł później Uniwersytet Abertay. Steve Hammond nazwał po latach moment, w którym Jones przyniósł Amigę do klubu, „aktem stworzenia” w mitologii KACC.

Jak powstało DMA Design: nazwa, która „nic nie znaczy”

Na Amidze Jones zaczął pisać strzelaninę z przewijanym ekranem. Projekt nosił najpierw roboczą nazwę „CopperCon1”, potem „Draconia”. Pisał go po zajęciach i w ich trakcie, a Steve Hammond wspominał na swojej stronie, że Jones zapisywał kod w asemblerze procesora 68000 w zeszytach, w ostatnich ławkach na zajęciach i w domu. Do pomocy miał kolegów z klubu, a z jednym z grafików, jak sam opowiadał w 2006 roku serwisowi Gamasutra, współpracował korespondencyjnie, bo modemów jeszcze nikt nie miał.

Nieformalna grupa potrzebowała nazwy. Początkowo mówiono o niej „Acme”. Według relacji Hammonda nazwę wybierano w sali 4502 Dundee Institute of Technology, a wśród propozycji były „Milliard”, „Visual Voyage” i żartobliwe „Alias Smith and Jones”. Wygrał skrót DMA, zaczerpnięty z podręczników Amigi, gdzie oznaczał Direct Memory Access, czyli bezpośredni dostęp do pamięci. Jonesowi po prostu podobało się brzmienie. Przez chwilę rozwijano go jako „Direct Mind Access”, a słynne wyjaśnienie „Doesn’t Mean Anything”, czyli „nic nie znaczy”, narodziło się według Hammonda podczas firmowego wyjścia, gdy Jones wykrzyczał je barmanowi.

Data założenia firmy różni się w zależności od źródła. Sam Jones mówił w wywiadzie z 2006 roku, że DMA powstało w 1987 roku jako „hobby na pół etatu”, gdy jeszcze studiował. Kotaku, Wikipedia i sam Steve Hammond na swojej stronie podają 1988 rok, kiedy Jones, mając 22 lata, formalnie założył DMA Design. Obie daty mają sens: w 1987 roku istniała już grupa i pierwsza gra, w 1988 roku powstała firma.

Menace i Blood Money: pierwsze gry DMA Design i umowa z Psygnosis

Z na wpół gotową „Draconią” Jones pojechał w 1987 roku na targi Personal Computer World Show. Wcześniej był bliski podpisania umowy z wydawcą Hewson Consultants, ale się wycofał, bo obawiał się, że jego gra zostanie potraktowana jak amigowa wersja „Zynaps”, wcześniejszego tytułu tej firmy. Na targach poznał Iana Hetheringtona i Dave’a Lawsona z liverpoolskiej firmy Psygnosis. Skończyło się umową na sześć gier.

Psygnosis przemianowało „Draconię” na „Menace”, zamówiło okładkę u Rogera Deana i wydało grę w październiku 1988 roku jako pierwszy tytuł taniej serii Psyclapse. Tania seria oznaczała niższą stawkę dla autora. Według Wikipedii, powołującej się na książkę „Grand Thieves and Tomb Raiders”, Jones dostawał 75 pensów od egzemplarza. Mike Dailly szacuje na swojej stronie sprzedaż „Menace” na około 20 tys. kopii. Gra zdążyła nawet trafić do amerykańskiego programu telewizyjnego „Computer Chronicles”, gdzie prowadzący Stewart Cheifet chwalił jej grafikę.

Drugą grą DMA było „Blood Money”, wydane w kwietniu 1989 roku. Sprzedało się mniej więcej dwa razy lepiej, w około 40 tys. egzemplarzy. Jak na kilku chłopaków z Dundee był to przyzwoity wynik, ale nic nie zapowiadało, że za dwa lata o tej samej firmie będą pisały gazety w całej Europie.

Biuro przy Nethergate i pierwszy pracownik

W 1989 roku DMA przestało być domowym projektem. Jones zatrudnił pierwszego pracownika na etat, Mike’a Dailly’ego, którego właśnie wyrzucono z college’u. Po nim przyszli Steve Hammond (początkowo na część etatu), Russell Kay, Brian Watson i grafik Gary Timmons. 1 sierpnia 1989 roku firma wprowadziła się do pierwszego biura pod adresem 134B Nethergate w Dundee: niewielkiej przestrzeni na piętrze. Źródła różnią się w szczegółach. Według Wikipedii biuro użyczył Jonesowi teść, właściciel smażalni ryb, a mieściło się nad dawnym lokalem jego sklepu. Jimmy Maher pisze z kolei o pomieszczeniu nad sklepem z artykułami dla niemowląt należącym do ojca narzeczonej Jonesa.

Pieniądze z własnych gier nie wystarczały, więc DMA dorabiało przenoszeniem cudzych tytułów na inne komputery. Studio zrobiło między innymi wersje „Ballistix” i wersję „Shadow of the Beast” na Commodore 64, oba dla Psygnosis. Część własnych pomysłów upadała. W 1990 roku porzucono krwawą grę „Gore”, bo na Amidze z 512 KB pamięci nie dało się pokazać tego, co Jones sobie wymyślił, a Psygnosis nie chciało wymagać od graczy rozszerzenia pamięci. Odłożono też projekt „Walker”, oparty na kroczącej maszynie znanej z „Blood Money”. Paradoksalnie właśnie przy „Walkerze” narodziła się gra, która zmieniła wszystko.

Jak powstały Lemmings: animacja w ramce 8 na 8 pikseli

Najdokładniejszą relację z narodzin Lemmings zostawił sam Mike Dailly w tekście „Lemmings: kompletna historia gry”, publikowanym na jego stronie. W sierpniu 1989 roku zespół pracował nad „Walkerem”, w którym krocząca maszyna miała strzelać do maleńkich ludzików. Grafik Scott Johnston (Dailly pisze jego nazwisko na zmianę jako Johnson i Johnston) narysował je w kwadracie 16 na 16 pikseli. Dailly upierał się, że wystarczy 8 na 8, i w około godzinę przygotował na pożyczonej Amidze animację, która miała tego dowieść. Dorysował do niej dziesięciotonowy ciężar, który spadał na figurki i je miażdżył.

Dailly przyznaje, że jego wersja była „trochę sztywna”. Gary Timmons poprawił animację chodu i nadał ludzikom charakter. Gdy Russell Kay zobaczył ekran pełen maszerujących i ginących stworków, powiedział zdanie, które przeszło do historii DMA: „Z tego będzie gra”. To Kay wymyślił też nazwę Lemmings, nawiązując do popularnego mitu o lemingach bezmyślnie skaczących w przepaść. David Jones opowiadał w 2006 roku, że to właśnie ta animacja „podsunęła mu pomysł” i dopisał do niej zasadę gry: zamiast zabijać stworki, gracz ma je ratować, przydzielając im zadania, takie jak kopanie, budowanie mostów czy blokowanie innych.

Pierwsze demo przygotował Kay i pokazał je Psygnosis pod koniec września 1989 roku na targach PCW. Właściwe programowanie, według Mahera, Jones zaczął w czerwcu 1990 roku, a całość zajęła mniej niż rok. Timmons rysował animacje, Johnston tła, a poziomy budowali głównie Dailly, Timmons i Johnston w edytorze przypominającym Deluxe Paint. Dailly z rozbrajającą szczerością wspomina, że Jones płacił 10 funtów za każdy poziom przyjęty przez Psygnosis, a jemu przyjęto 16 plansz, czyli 160 funtów. Testerzy wydawcy odsyłali faksem czasy przejścia i oceny. Pierwszym głosem lemingów była, według Dailly’ego, mama Scotta, Carol Johnston.

Lemmings 1991: sprzedaż, porty i pierwsze miliony

„Lemmings” ukazały się na Amidze w Europie 14 lutego 1991 roku, w walentynki. Według Dailly’ego i Jonesa (w wywiadzie z 2006 roku) pierwszego dnia sprzedano ponad 55 tys. egzemplarzy, więcej niż „Menace” przez całe życie. Maher pisze, że tego dnia wyprzedał się cały nakład 60 tys. sztuk, a Jones w 2018 roku mówił serwisowi GamesBeat nawet o ponad 100 tys. Liczby się różnią, ale wszystkie opisują ten sam fenomen. Jeszcze w tym samym roku pojawił się dodatek „Oh No More Lemmings” ze stu nowymi poziomami, a przed świętami 1991 i 1992 roku Psygnosis rozdawało na płytach dołączanych do czasopism świąteczne wersje gry.

Rzeźby trzech lemingów wspinających się na kamienny słupek w Dundee
Pomnik Lemmingów w Dundee, upamiętniający studio DMA Design, które stworzyło też pierwsze GTA. Fot. Platygyra, CC BY-SA 4.0. Zdjęcie zmniejszono. Wikimedia Commons.

Potem zaczęła się lawina konwersji. W ciągu roku gra trafiła na Atari ST, ZX Spectrum, komputery PC i Super Nintendo, a później na niemal każdy sprzęt, który miał ekran. Jones przyznał w 2006 roku, że „po dwudziestu portach przestał liczyć”, i nie ukrywał, że konsolowe wersje sterowane padem go nie zachwycały, bo „to była gra na mysz”. Szacunki łącznej sprzedaży się różnią. Dailly szacuje na swojej stronie, że do 2006 roku sprzedano około 15 mln egzemplarzy wszystkich wersji, i podobną liczbę, 15 mln razem z kontynuacjami, podaje Maher. Kotaku w 2011 roku pisało o ponad 20 mln, a Wikipedia, za szkocką prasą, o 20 mln egzemplarzy na 21 platformach.

Sukces przełożył się na pieniądze i rozgłos. W wieku 25 lat Jones był już milionerem. Gra dwukrotnie zdobyła tytuł europejskiej gry roku. Firma przeniosła się z Nethergate do nowoczesnego Dundee Technology Park. Dzisiaj o tym okresie przypominają trzy brązowe lemingi autorstwa Alyson Conway, ustawione w lipcu 2013 roku w Seabraes, niedaleko pierwszego biura DMA, oraz znaczek Royal Mail z 2020 roku, na którym Lemmings znalazły się wśród sześciu gier upamiętniających początki brytyjskiej branży.

Lemmings 2 i rozstanie z Psygnosis

Po pierwszej części przyszły kolejne: „Lemmings 2: The Tribes” w 1993 roku oraz „All New World of Lemmings” w 1994 roku, nazywane też „Lemmings 3”. W tym czasie z firmy odszedł Russell Kay, który w 1993 roku założył własne studio Visual Sciences. Jego miejsce przy trzeciej części zajął Keith Hamilton, ten sam, który kilka lat później poprowadzi pierwsze GTA.

W tle zmieniał się układ sił. W 1993 roku Psygnosis kupił japoński koncern Sony, który przygotowywał się do wejścia na rynek konsol z PlayStation. Prawa do marki Lemmings należały do wydawcy, więc przeszły razem z nim do Sony. „All New World of Lemmings” była ostatnią grą z oryginalnej umowy Jonesa z Psygnosis. Kolejne gry z serii, takie jak „Lemmings Paintball” czy „3D Lemmings”, Psygnosis zlecało już innym zespołom, między innymi Visual Sciences Kaya.

Jones tłumaczył w 2006 roku, że DMA wycofało się z serii, bo nie chciało dłużej znosić presji handlowej, przez którą trzecia część poszła w kierunku, który „nie był dla niej właściwy”. Był też drugi powód, praktyczny: na horyzoncie pojawił się partner o wiele potężniejszy niż Psygnosis.

Lata Nintendo: kontrakt na N64 i nowe biura w Dundee

Na jednych z targów Jones zwrócił uwagę Nintendo pokazem, w którym na Super Nintendo odtwarzano fragment filmowy z „Gwiezdnych wojen”, co uchodziło wtedy za niemożliwe. DMA przygotowało tę technikę przy zleceniu od Psygnosis, które pracowało nad grą z tej serii. Efektem był kontrakt na dwie gry na przygotowywaną konsolę Nintendo 64, szacowany w prasie na kilka milionów funtów. DMA weszło do tak zwanego „Dream Teamu”, wąskiego grona zewnętrznych studiów, które jako pierwsze dostały dostęp do nowej konsoli. Gdy w kwietniu 1994 roku ogłoszono współpracę, DMA było dopiero drugim zewnętrznym partnerem Nintendo przy tej konsoli.

Pieniądze z Nintendo pozwoliły powiększyć biuro w Dundee Technology Park do około 2,5 tys. stóp kwadratowych, czyli mniej więcej 230 metrów kwadratowych, i kupić sprzęt za około 250 tys. funtów. Po kolejnej dużej umowie, z BMG w 1995 roku, firma zajęła jeszcze 5 tys. stóp kwadratowych w dwóch sąsiednich budynkach. Współpraca z Nintendo oznaczała koniec prac nad grami na konsolę 3DO, a Jones świadomie omijał też PlayStation i Saturna. W tym samym okresie DMA pracowało nad grą o Kirbym na Super Nintendo, która miała pokazać możliwości myszki do tej konsoli. Jones potwierdził w 2006 roku, że projekt nigdy nie ujrzał światła dziennego.

Zatrudnienie rosło w szybkim tempie. Z około 40 osób w połowie dekady firma szybko rosła w kierunku 130, a w maju 1997 roku dziennik „Daily Record” podawał liczbę 100 pracowników w Dundee. Steve Hammond pisał, że w 1997 roku DMA miało w sumie blisko 150 osób. DMA zbudowało nawet własne studio motion capture za około 500 tys. funtów, a w listopadzie 1996 roku otworzyło filię w Boulder w amerykańskim stanie Kolorado, która w kwietniu 1997 roku zatrudniała 27 osób. Firma, która kilka lat wcześniej mieściła się w jednym małym biurze, stała się według Hammonda największym niezależnym producentem gier w Europie.

Unirally i spór z Pixarem

Pierwszą grą DMA dla Nintendo było „Unirally”, w Ameryce znane jako „Uniracers”, wydane w USA pod koniec 1994 roku na Super Nintendo (źródła podają 20 października albo 5 grudnia), a w Europie 27 kwietnia 1995 roku. Bohaterami były jednokołowe rowery bez rowerzystów, które ścigały się po zakręconych torach i wykonywały powietrzne akrobacje. Programista Andrew Innes opowiadał magazynowi GamesTM, że gra „wyrosła z dema technicznego”, czyli z „nieprzyzwoicie trudnego symulatora monocykla”. Według Robbiego Grahama sprite roweru miał najwyżej około 32 pikseli wysokości, ale składał się z serii dwuwymiarowych obrazków wyrenderowanych z modelu 3D we wszystkich możliwych pozycjach. Innes wspominał, że na kartridżu zostały „jakieś 4 bajty wolnego miejsca”. Recenzje były niemal jednogłośnie entuzjastyczne.

Kłopot polegał na tym, że w 1987 roku studio Pixar nakręciło krótki film animowany „Red’s Dream”, którego bohaterem był właśnie monocykl. Pixar uznał, że gra kopiuje jego pomysł, i wytoczył sprawę. Mike Dailly w tekście z magazynu GamesTM, przedrukowanym przez Nintendo Life w 2010 roku, uważa zarzut za chybiony, ale twierdzi, że sędzia przyznał Pixarowi rację. Według Dailly’ego warunek był prosty: Nintendo nie wyprodukuje więcej kartridżów, więc gra sprzedała tylko „początkowy nakład 300 tys.” egzemplarzy. Andrew Innes dodawał, że sprawa z Pixarem pogrzebała myśl o kontynuacji.

Szczegóły rozstrzygnięcia znamy głównie z relacji ludzi z DMA. Wikipedia, powołując się na wystąpienie Jonesa z 2018 roku, dodaje, że Pixar miał w ramach porozumienia dostać zestaw deweloperski Nintendo 64, a część komentatorów twierdzi, że Nintendo zawarło ugodę jeszcze przed wyrokiem. Nie udało się dotrzeć do dokumentów sądowych, dlatego tę historię trzeba traktować jako wspomnienie jednej strony.

Body Harvest: gra, której Nintendo w końcu nie wydało

Drugim projektem z kontraktu było „Body Harvest”, gra akcji o obcych, którzy co kilkadziesiąt lat najeżdżają Ziemię, żeby „zbierać” ludzi. Według Steve’a Hammonda formalnym początkiem było spotkanie projektowe 17 listopada 1994 roku, a według Wikipedii zaczynał pięcioosobowy zespół. Gra miała być jednym z tytułów startowych Nintendo 64. Na targach Shoshinkai w Japonii w 1995 roku pokazano ją wśród 13 gier na nową konsolę, ale dziennikarze zaliczyli ją do najmniej gotowych.

Współpraca okazała się trudna. O ile Psygnosis prawie nie wtrącało się w gry DMA, o tyle Nintendo regularnie żądało dużych zmian w rozgrywce i oprawie. Do tego dochodziła bariera językowa. Szef projektu John Whyte przytaczał jako przykład wiadomość, w której Nintendo prosiło, by grafika była „bardziej materialistyczna”. Hammond wspominał, że amerykański oddział Nintendo chciał bardziej złożonej fabuły, a japoński prostszej, z bohaterem tajnym agentem i podróżami w czasie przez portal obsługiwany przez naukowców. Jeden z menedżerów DMA miał mu poradzić, żeby „podlizywał się Japończykom”. David Jones nazywał tę relację „bardzo trudną”, ale tłumaczył, że zespół robił, o co go proszono, bo „nikt na świecie nie jest tak dobry jak oni”.

Gra nie zdążyła na premierę konsoli, a Nintendo ostatecznie z niej zrezygnowało. Wikipedia podaje dwa wyjaśnienia: zastrzeżenia wydawcy wobec brutalnych motywów oraz niezadowolenie Nintendo z efektu, mimo że zespół przerabiał grę według jego wskazówek. Prawa przejął później Gremlin Interactive, który wydał „Body Harvest” w Europie, a w Ameryce Północnej grę wydało Midway, 20 października 1998 roku. Premiera przeszła prawie bez promocji. Hammond, który odszedł z DMA wcześniej, by jako wolny strzelec pracować nad nową wersją „Hired Guns”, podsumował: „To była dobra gra, ale nie ta, którą zaczęliśmy robić”. W tym samym dziale projektowym, gdzie powstawało „Body Harvest”, Mike Dailly budował silnik graficzny, z którego wyrosło GTA.

Siedem projektów naraz: pieniądze DMA w połowie lat 90.

Za fasadą szybkiego rozwoju kryły się kłopoty z pieniędzmi. Autorzy książki „Grand Thieves and Tomb Raiders” piszą wprost, że sprzedaż praw do Grand Theft Auto wydawcy BMG była dla Jonesa sposobem na utrzymanie firmy na powierzchni.

Ta umowa z BMG to kluczowy moment całej historii. W marcu 1995 roku muzyczny koncern Bertelsmann Music Group, który od niedawna wchodził w gry wideo, podpisał z DMA kontrakt na cztery gry o wartości 3,4 mln funtów. W pakiecie były „Race’n’Chase”, czyli przyszłe GTA, oraz „Space Station Silicon Valley”, „Tanktics” i „Covert”. Pod koniec 1996 roku DMA podpisało jeszcze dwie gry, w tym „Clan Wars”, z amerykańskim GT Interactive, choć nie miało dla nich nawet przydzielonych zespołów.

Interesy z BMG miały też gorzki posmak. W lipcu 1997 roku firma The Liaison and Promotion Company pozwała DMA o 1,5 mln funtów, twierdząc, że pominięto ją przy tej umowie. Ostatecznie z czterech gier z kontraktu „Covert” nigdy nie powstało, a „Space Station Silicon Valley” i „Tanktics” ukazały się dopiero w latach 1998–1999, gdy firma należała już do kogoś innego.

Jak powstało GTA: Race’n’Chase i dokument z 22 marca 1995 roku

Historia GTA zaczyna się od zwykłego zebrania. Steve Hammond ustalił, że pierwsze spotkanie w sprawie nowego projektu na PC odbyło się 23 stycznia 1995 roku. Opisał je jako niepozorne, spokojne, „wręcz nudne”. Zespół chciał wejść na rynek pecetów, bo gra na PC nie wymagała tak rozbudowanego zatwierdzania jak gra na konsolę, na przykład na PlayStation. Hammond przypomina też, że Jones był „zatwardziałym fanem samochodów”, a pomysły gier wyścigowych krążyły po firmie od lat, z projektem „4x4” z października 1993 roku na czele.

Technicznym fundamentem był „Legovision”, demo Mike’a Dailly’ego, które pokazywało miasto z lotu ptaka. Jones mówił w 2006 roku, że to właśnie silnik symulujący widok miasta z góry dał początek grze. 22 marca 1995 roku powstał dokument projektowy w wersji 1.05, podpisany przez Keitha Hamiltona. Dailly opublikował jego skany dokładnie 16 lat później, 22 marca 2011 roku. Dokument opisuje „zabawną, wciągającą i szybką grę wieloosobową o wyścigach i kraksach samochodowych, wykorzystującą nowatorską metodę graficzną”. Miały być trzy miasta, każde w innym stylu graficznym, tryby takie jak „Cannonball Run” i „Demolition Derby”, a samochody można było „kraść, ścigać się nimi, zderzać i rozbijać”. Kradzież mogła włączyć alarm, który „oczywiście ściągnie policję”. Planowano wersje na DOS, Windows 95, PlayStation, Saturna i Nintendo 64.

Właściwą produkcję, według „The Guardian”, rozpoczęto 4 kwietnia 1995 roku. Harmonogram był optymistyczny: projekt gry miał być gotowy 31 maja 1995 roku, silnik 3 lipca, wersja alfa 1 kwietnia 1996 roku, a produkcja miała się zakończyć 1 lipca 1996 roku. Żadnego z tych terminów nie dotrzymano. Jones wspominał, że gra, planowana na około 18 miesięcy, powstawała około 30 miesięcy. Jeszcze w kwietniowym numerze magazynu Next Generation z 1997 roku Keith Hamilton przyznawał, że wszystko okazało się „trudniejsze, niż sądziliśmy”, a zespół przepisywał od nowa model jazdy.

Z policjanta w złodzieja: policyjny „błąd”, który uratował grę

W pierwotnej wersji gracz był policjantem, który goni przestępców. Gary Penn, wtedy producent w BMG Interactive, a później dyrektor kreatywny projektu, opowiadał historykowi gier Tristanowi Donovanowi, że były to „po prostu gliny i złodzieje”, „bardzo tradycyjna gra oparta na misjach”. Problem polegał na tym, że nikogo to nie bawiło. Penn ujął to krótko: „nikt nie chce być gliną, fajniej jest być złym”. Steve Hammond pisze podobnie: Race’n’Chase było grą o policjantach i złodziejach, dopóki nie okazało się, że granie złodziejami jest zabawniejsze.

Gra miała przy tym poważniejsze kłopoty niż nudna fabuła. Penn mówił: „Wydawca, BMG Interactive, chciał ją skasować, bo wydawało się, że nie zmierza donikąd”. Pierwszym problemem była stabilność, gra według niego „wywracała się cały czas”, więc projektanci nie mogli niczego przetestować. Drugim był model jazdy, który Penn nazwał „fatalnym” i „zbyt symulacyjnym”. Ludzie z zespołu, z którymi rozmawiał dziennikarz Jack Yarwood w tekście dla serwisu Film Stories, mówią to samo. „To był bałagan”, mówił Penn, a w rozmowie z Donovanem dodawał, że „przez lata”. Brian Lawson, kierownik projektu, dodawał, że nie było porządnych pościgów z policją, a jedyną bronią był pistolet. Kompozytor Colin Anderson przypominał, że GTA było „jednym z może ośmiu czy dwunastu projektów” w firmie, a Steve Hammond, że nie było „ulubionym dzieckiem” DMA.

Według Penna przełom przyszedł nagle: „Pewnego dnia, chyba był to błąd, policja nagle zrobiła się szalona i agresywna”. Radiowozy, którym według Penna chyba zepsuło się wyznaczanie trasy, próbowały przejechać przez gracza. Zespół uznał, że to „świetna zabawa”, i zostawił to zachowanie w grze. Tak narodziły się pościgi, które stały się sercem GTA. Trzeba uczciwie dodać, że to anegdota opowiadana przez jednego człowieka, a sam Penn mówi „chyba był to błąd”. W późniejszych opowieściach w internecie bywa ubarwiana. Według tekstu Film Stories grę postawiły na nogi gruntowna przeróbka modelu jazdy, samochodowe radio i punktowy system rodem z automatów. Penn opisał gotową grę jako „w zasadzie Elite w mieście”, nawiązując do kultowej kosmicznej gry handlowej.

Ludzie pierwszego GTA: od Keitha Hamiltona do Sama Housera

Pierwsze GTA nie było dziełem jednego geniusza. Projektem kierował Keith R. Hamilton, reżyser i programista. Projektantami byli Stephen Banks, Paul Farley i Billy Thomson, grafikiem Ian McQue, a scenariusz napisali Brian Baglow i Brian Lawson. Steve Hammond, który współpisał teksty, wspominał, że to on wymyślił walizkę, która po otwarciu wybucha z napisem „Crime Doesn’t Pay”, czyli „zbrodnia nie popłaca”. Muzykę do radiostacji nagrywali nocami w biurze Colin Anderson, Craig Conner i Grant Middleton, o czym więcej w rozdziale o muzyce. Mike Dailly, autor silnika, jest razem z Jonesem uznawany za współtwórcę serii.

Brian Baglow był w DMA scenarzystą, a gdy przyszło do rozmów z prasą, wziął to na siebie, bo, jak wspominał, nikt inny z zespołu nie chciał. W 2016 roku mówił, że „w żadnym momencie” celem zespołu nie było stworzenie czegoś kontrowersyjnego, a chodziło o grę zabawną i dobrą. Dodawał z przekąsem: „kto chciałby finansować grę, w której kradniesz samochody, bijesz ludzi i zabijasz gliniarzy?”.

Po stronie wydawcy kluczową postacią był młody Brytyjczyk Sam Houser. W Bertelsmann Music Group zaczynał w 1990 roku w dziale pocztowym, w 1994 roku trafił do nowego oddziału gier, a do 1996 roku awansował na szefa działu rozwoju w BMG Interactive. Przy pierwszym GTA figuruje jako producent wykonawczy. Jamie King, jego kolega z BMG i późniejszy współzałożyciel Rockstar Games, mówił w rozmowie z Yarwoodem: „Sam wiedział, co ma w rękach z GTA, nawet jeśli reszta świata tego nie doceniała”. To on, razem z bratem Danem i grupą ludzi z BMG, za kilka lat przejmie serię.

Max Clifford i skandal na zamówienie

Gdy gra zbliżała się do premiery, BMG nie bardzo wiedziało, jak ją sprzedać. Na początku 1997 roku wydawca zatrudnił agencję Max Clifford Associates. Max Clifford był w Wielkiej Brytanii postacią powszechnie znaną: specjalistą od public relations, który sprzedawał tabloidom historie gwiazd i polityków. David Kushner w książce „Jacked” opisuje, że już na pierwszym spotkaniu Clifford doradził twórcom, żeby „przyznali się do przemocy” i „wepchnęli ją mediom do gardła”. Miał też przewidywać, że znajdą się „wspaniali, elitarni przedstawiciele establishmentu”, którzy uznają grę za odrażającą.

Plan zadziałał co do joty. Według Kushnera Clifford podsuwał prasie informacje o grze, a politycy słyszeli o misjach polegających na potrącaniu przechodniów i ucieczce z miejsca wypadku. „Daily Mail” pisał o „kryminalnej grze komputerowej, która gloryfikuje bandytów uciekających z miejsca wypadku”. Brian Baglow jako dziewiętnastolatek wpadł autem w poślizg na czarnym lodzie. „News of the World” zrobił z tego pościg z policją i opublikował tekst pod tytułem „Szef chorej gry samochodowej miał zakaz prowadzenia”. Baglow wspominał w rozmowie z Yarwoodem, że dziennikarze chcieli rozmawiać z Jonesem, ale on musiałby „rozstawiać sidła na niedźwiedzie” przed gabinetem szefa, żeby ten zgodził się wyjść do prasy.

Po latach twórcy otwarcie przyznali, że oburzenie było wyreżyserowane. Mike Dailly powiedział w 2012 roku „Sunday Timesowi”: „Max Clifford sprawił, że to wszystko się wydarzyło”. Dodawał, że Clifford „zaprojektował całe oburzenie, co praktycznie gwarantowało, że zaangażują się posłowie”, i że z góry „mówił nam, jak to rozegra, kogo weźmie na cel i co ci ludzie powiedzą”. David Jones dorzucił, że „każde jego słowo się sprawdziło”, choć zastrzegał, że zespół zawsze kierował się tym, co będzie „najlepszą zabawą”. Już w 2006 roku nagonkę „Daily Mail” nazywał „sprytną kampanią marketingową, która spełniła swoje zadanie”. Inaczej wspomina to Gary Penn, który nie pamięta szczegółów, bo zespół był „tak zdesperowany, żeby skończyć grę”, a projektant Paul Farley przyznał: „szczerze mówiąc, nie bardzo rozumieliśmy to zamieszanie”. Sam Clifford w 2014 roku został skazany na osiem lat więzienia za napaści na tle seksualnym, a zmarł w grudniu 2017 roku po zawale serca, którego doznał w więzieniu.

Pytanie w Izbie Lordów: 20 maja 1997 roku

Kulminacja nastąpiła w brytyjskim parlamencie, pół roku przed premierą. 20 maja 1997 roku w Izbie Lordów lord Campbell of Croy zapytał rząd, czy zamierza podjąć jakieś działania w związku z zapowiadaną na ten rok premierą gry komputerowej „Grand Theft Auto”. Zapis debaty zachował się w oficjalnym sprawozdaniu Hansard.

W imieniu rządu odpowiadał lord Williams of Mostyn, wiceminister w Home Office. Lord Campbell zauważył, że Williams po raz pierwszy przemawia z ławy rządowej, a sam minister przyznał, że to pierwsze pytanie, na które odpowiada. Zapewnił, że rząd jest „bardzo zaniepokojony brutalnymi grami komputerowymi”. Wyjaśnił, że gry, które zachęcają do przestępstw albo pokazują rażącą przemoc, muszą przejść klasyfikację w British Board of Film Classification, a odmowa klasyfikacji oznacza zakaz sprzedaży. GTA nie zostało jeszcze zgłoszone do oceny, ale miało to nastąpić wkrótce.

Lord Campbell dopytywał, czy prawdą jest, że gra zawiera kradzieże samochodów, rajdy skradzionymi autami, potrącenia z ucieczką i pościgi z policją, i czy dzieci będą mogły ją kupić bez żadnych ograniczeń. Minister potwierdził, że ogólny opis jest trafny, i zakończył żartem: słyszał plotkę, że pewne „transakcje” między Ann Widdecombe a Michaelem Howardem mają zostać przerobione na grę wideo, być może pod tytułem „A Touch of Darkness”. Do zakazu w Wielkiej Brytanii nie doszło. Gra dostała od BBFC kategorię od 18 lat. Zakazano jej natomiast w Brazylii, gdzie w 1998 roku sprzedaż zablokowało ministerstwo sprawiedliwości, co odnotował majowy numer magazynu GamePro.

Pierwsze GTA 1997: premiera, recenzje i sprzedaż

Grand Theft Auto ukazało się w Europie 28 listopada 1997 roku na komputery z systemami DOS i Windows, a 12 grudnia na PlayStation. Wersję na PlayStation przygotowało Visual Sciences, studio założone przez Russella Kaya, współtwórcę Lemmings. W Ameryce Północnej wersję pecetową wydała 24 marca 1998 roku firma ASC Games, a konsolową 30 czerwca 1998 roku Take-Two Interactive. Recenzje były mieszane. GameSpot dał wersji PC 6,4 na 10, chwaląc radio i swobodę, a IGN nazwał grafikę „naprawdę kiepską”.

Klienci okazali się łaskawsi od krytyków. Do listopada 1998 roku dostawy wersji na PC i PlayStation do sklepów łącznie przekroczyły milion egzemplarzy. Według raportu rocznego Take-Two w roku obrotowym zakończonym 31 października 1998 roku GTA sprzedało się w ponad 630 tys. egzemplarzy i dało około 7,6 proc. przychodów firmy. W Wielkiej Brytanii gra utrzymała się w pierwszej dwudziestce list sprzedaży przez co najmniej 76 tygodni, a w 1999 roku dostała nagrodę „Gold” na festiwalu MILIA w Cannes za przychody w Unii Europejskiej przekraczające 17 mln euro w 1998 roku.

Do października 1999 roku sprzedaż sięgnęła 3,5 mln egzemplarzy, a do marca 2001 roku 6 mln. Gra, którą BMG chciało skasować, a którą w samym DMA traktowano jako jeden z wielu projektów, okazała się najcenniejszą rzeczą, jaką studio kiedykolwiek wyprodukowało. Na pieniądze z niej najbardziej skorzystali jednak inni.

Gremlin kupuje DMA Design w kwietniu 1997 roku

Jeszcze przed premierą, w kwietniu 1997 roku, DMA Design przestało być niezależne. Kupił je Gremlin Interactive z Sheffield, znany wydawca i producent gier, za 4,2 mln funtów. Magazyn Edge zatytułował informację „DMA porwane przez Gremlina”. Jones dostał 5 proc. udziałów w Gremlinie i miejsce w zarządzie. W 2006 roku mówił, że odbierał tę transakcję „bardzo pozytywnie”.

Dla firmy, która utrzymywała ponad sto etatów, silniejszy właściciel oznaczał oddech. Gremlin budował wtedy portfel studiów i w tym samym roku kupił też firmę Imagitec Design. Amerykańska filia DMA w Boulder została wydzielona jako osobne studio Devil’s Thumb Entertainment.

Sęk w tym, że Gremlin kupił studio, ale nie najcenniejszą markę. Prawa do Grand Theft Auto, zgodnie z umową z 1995 roku, należały do BMG. A BMG właśnie zwijało swój biznes gier.

BMG Interactive znika, a Take-Two zakłada Rockstar Games

W 1997 roku BMG zamknęło amerykańską część działalności po handlowych porażkach gier takich jak „Spider: The Video Game”, a prawa do części tytułów rozprzedało. Amerykańskie wydanie pecetowego GTA trafiło dlatego do ASC Games. W marcu 1998 roku nowojorska firma Take-Two Interactive przejęła praktycznie wszystkie aktywa BMG Interactive. Raport 8-K dla amerykańskiej komisji papierów wartościowych SEC, ze zdarzeniem datowanym na 18 marca 1998 roku, mówi, że w zamian BMG otrzymało 1,85 mln nowo utworzonych akcji uprzywilejowanych serii A, a Take-Two nabyło między innymi „ogólnoświatowe prawa wydawnicze i dystrybucyjne oraz prawa autorskie do Grand Theft Auto”. W raporcie rocznym za 1999 rok Take-Two wyceniło te akcje na 9,5 mln dolarów. Prasa i Wikipedia podają też inne kwoty, od 9 do 14,2 mln dolarów.

Razem z prawami do Nowego Jorku przenieśli się ludzie: Sam i Dan Houserowie, Jamie King, Terry Donovan i Gary Foreman. W kwietniu 1998 roku Sam Houser został wiceprezesem Take-Two do spraw światowej produkcji, a w grudniu 1998 roku ta grupa stworzyła Rockstar Games, spadkobiercę BMG Interactive, o którym piszemy w następnym rozdziale.

Powstał w ten sposób dziwny układ. Twórcy GTA, czyli DMA, należeli do Gremlina, który wkrótce sam miał zostać kupiony. Właścicielem marki był Take-Two, a seria była dla niego coraz ważniejsza. Take-Two płacił DMA tantiemy za każdą sprzedaną kopię. Ten układ nie mógł przetrwać długo.

Infogrames i sprzedaż DMA za jednego funta

W marcu 1999 roku francuski koncern Infogrames przejął Gremlina, a razem z nim DMA Design. Dla Francuzów szkocki zespół był tylko częścią większego pakietu. Pół roku później DMA miało już kolejnego właściciela.

29 września 1999 roku Take-Two ogłosiło przejęcie DMA od Infogrames. Raport roczny Take-Two za rok obrotowy 1999, złożony w SEC w styczniu 2000 roku, opisuje to tak: firma kupiła wszystkie udziały DMA Design Holdings Limited „za 1,00 funta” i przejęła „około 12,3 mln dolarów zadłużenia”. Serwis Tech Monitor pisał w dniu ogłoszenia o transakcji wartej 11 mln dolarów w gotówce razem z przejętym długiem bankowym. Take-Two tłumaczyło, że zakup od razu poprawi jego wyniki, bo przestanie płacić tantiemy, a samo spodziewało się ponad 50 mln dolarów sprzedaży gier z serii GTA w roku obrotowym kończącym się 31 października. DMA miało dołączyć do Rockstar Games i robić gry na zapowiadane PlayStation 2.

DataWydarzenieKwota
1987Umowa Jonesa z Psygnosis na sześć gier75 pensów od egzemplarza „Menace”
kwiecień 1994Kontrakt z Nintendo na dwie gry na N64kilka mln funtów (szacunek prasy)
marzec 1995Umowa z BMG na cztery gry, w tym „Race’n’Chase”3,4 mln funtów
kwiecień 1997Gremlin Interactive kupuje DMA Design4,2 mln funtów
marzec 1998Take-Two przejmuje aktywa BMG Interactive z prawami do GTA1,85 mln akcji uprzywilejowanych, wycenionych przez Take-Two na 9,5 mln dolarów
wrzesień 1999Take-Two kupuje DMA Design od Infogrames1 funt plus ok. 12,3 mln dolarów długu
marzec i maj 2002DMA Design zmienia nazwę na Rockstar Studios, a potem na Rockstar Northbez transakcji

Od DMA Design do Rockstar North: Edynburg, GTA 2 i zamknięcie Dundee

W październiku 1999 roku ukazało się Grand Theft Auto 2, pierwsza gra Take-Two, która sprzedała się w ponad milionie egzemplarzy. Wkrótce potem w Leith, portowej dzielnicy Edynburga, otwarto filię DMA, w której zaczynało 25 osób. Trafili tam przede wszystkim ludzie od „Space Station Silicon Valley” i „Body Harvest”. Gary Penn wspominał Donovanowi, że to właśnie zespół od „Space Station Silicon Valley”, który miał już doświadczenie z grafiką 3D, opisany przez niego jako „naprawdę zdolny kwartet”, stał się zaczynem trójwymiarowego GTA III. Wcześniejsze próby przeniesienia GTA w trzy wymiary były, jak przyznał, „zdecydowanie ponad możliwości zespołu”.

W marcu 2000 roku Take-Two zamknęło biuro w Dundee, w którym pracowało jeszcze 35 osób. Wiele z nich przeniosło się do Edynburga. Zmianie towarzyszyły napięcia. Brian Baglow mówił o „ogromnym antagonizmie” między dawnym DMA a nowymi właścicielami. Michael Keillor, scenarzysta pracujący przy GTA 2, odszedł w tym okresie. Głównymi scenarzystami GTA III zostali Dan Houser i Lazlow Jones.

Formalnie studio przestało nazywać się DMA Design w 2002 roku. W marcu przemianowano je na Rockstar Studios, a w maju na Rockstar North. Pod tą marką działa do dziś i to w Edynburgu powstawały kolejne wielkie części GTA. Z Dundee zostały wspomnienia, kilku weteranów rozproszonych po szkockich studiach i trzy brązowe lemingi w Seabraes.

Co stało się z Davidem Jonesem: Realtime Worlds, Crackdown i upadek APB

Jones nie przeszedł do Rockstara. Rozczarowany zagranicznymi właścicielami odszedł z DMA na przełomie 1999 i 2000 roku. 7 lutego 2000 roku brytyjski wydawca Rage Software ogłosił, że Jones pokieruje jego nowym szkockim studiem w Dundee. Powstała tam strzelanina „Mobile Forces”. Gdy Rage popadło w kłopoty finansowe, w marcu 2002 roku Jones odkupił studio i nazwał je Real Time Worlds, później pisane jako Realtime Worlds.

Pierwszą dużą grą nowej firmy był „Crackdown”, wydany w 2007 roku przez Microsoft na Xboksa 360. Gra akcji w otwartym mieście zdobyła dwie nagrody BAFTA, za najlepszą grę akcji i przygodową oraz za oprawę dźwiękową, a w 2008 roku nagrodę dla najlepszego debiutu na Game Developers Choice Awards. Inwestorzy uwierzyli w Jonesa: w grudniu 2006 roku fundusz New Enterprise Associates zainwestował 30 mln dolarów, w lutym 2008 roku runda prowadzona przez Maverick Capital i NEA przyniosła kolejne 50 mln, a w styczniu 2010 roku jeszcze 21 mln. Łącznie około 101 mln dolarów.

Te pieniądze poszły głównie na „APB: All Points Bulletin”, sieciową grę akcji osadzoną w wielkim mieście, rozwijaną od około 2005 roku. Koszt jej produkcji przekroczył według Wikipedii 100 mln dolarów. APB wyszło 29 czerwca 2010 roku i zostało przyjęte chłodno, ze średnią ocen 58 na 100 w serwisie Metacritic. Już 17 sierpnia 2010 roku, mniej więcej sześć tygodni po premierze, Realtime Worlds weszło w procedurę administration, brytyjski odpowiednik zarządu komisarycznego. Według Engadget z 252 pracowników w Dundee i Boulder zostało 67. 16 września 2010 roku zwolniono resztę załogi i zapowiedziano wyłączenie serwerów. W listopadzie 2010 roku firma K2 Network kupiła APB za 1,5 mln funtów i wznowiła ją jako darmową grę „APB: Reloaded”. Rok wcześniej, w kwietniu 2009 roku, Jones oddał stanowisko prezesa Gary’emu Dale’owi, byłemu dyrektorowi operacyjnemu Take-Two, i został dyrektorem kreatywnym.

Po upadku Realtime Worlds Jones nie zniknął z branży. W 2012 roku współzałożył firmę Cloudgine, zajmującą się obliczeniami w chmurze dla gier, i pokierował studiem Reagent Games, które pracowało nad „Crackdown 3”. W grudniu 2017 roku Cloudgine kupił Epic Games, twórca silnika Unreal i gry „Fortnite”, a Jones został tam dyrektorem do spraw strategii chmurowej. W 2018 roku na konferencji Gamelab w Barcelonie odebrał nagrodę za całokształt twórczości, o czym pisał serwis GamesBeat. Chłopak, który za odprawę z fabryki zegarków kupił Amigę, zapoczątkował dwie z najbardziej znanych marek w historii gier, choć na tej drugiej najwięcej zarobili ludzie, którzy kupili jego studio za funta.

Właściciele GTA: Take-Two Interactive i Rockstar Games od 1993 do 2026 roku

Ryan Brant i narodziny Take-Two Interactive

Pytanie „kto jest właścicielem GTA” ma od ponad ćwierć wieku tę samą odpowiedź: nowojorska spółka Take-Two Interactive. Jej historia zaczyna się jednak skromnie i z dala od gangsterskich klimatów. 30 września 1993 roku w stanie Delaware zarejestrowano firmę, której prezesem został 21-letni Ryan Brant, a prezesem wykonawczym (president) jego wspólnik Mark Seremet, wcześniej współzałożyciel Paragon Software. Brant był absolwentem prestiżowej Wharton School na Uniwersytecie Pensylwanii i synem Petera Branta, biznesmena i współwłaściciela magazynu „Interview”. Przed założeniem własnej spółki był dyrektorem operacyjnym należącego do ojca wydawnictwa książkowego.

Na start Take-Two miało około 1,5 mln dolarów od rodziny i prywatnych inwestorów. Rodzinny kapitał był w spółce wyraźnie widoczny: według dokumentów z lat 90. Peter Brant kontrolował około 25 proc. udziałów przez spółkę Bridgehampton Investors, której komplementariuszem był sam Ryan. W pierwszych miesiącach pomagali mu ludzie z firmy Paragon Software, a w 1994 roku Take-Two kupiło niewielkie studio InterOptica i podpisało umowę dystrybucyjną z wydawcą GameTek.

Pierwsze gry Take-Two nie miały nic wspólnego z ulicznym światem przestępczym. Debiutem był „Star Crusader” z września 1994 roku, kosmiczny symulator walki, a potem przyszła moda na tak zwane interaktywne filmy z prawdziwymi aktorami. „Hell: A Cyberpunk Thriller” sprzedał się w pół roku od premiery w około 300 tys. egzemplarzy, a thriller „Ripper” z 1996 roku, w którym wystąpił między innymi Christopher Walken, kosztował 2,5 mln dolarów, z czego 625 tys. pochłonęły gaże aktorów. Na tle późniejszych budżetów Rockstara to drobne kwoty, ale wtedy był to poważny wydatek dla małej spółki z Nowego Jorku.

Giełda, przejęcia i droga do Grand Theft Auto

W kwietniu 1997 roku Take-Two weszło na giełdę. Akcje trafiły na rynek Nasdaq SmallCap pod symbolem TTWO, który spółka nosi do dziś. W ofercie sprzedano 1,6 mln akcji po 5 dolarów za sztukę, a spółka zebrała na czysto około 6,4 mln dolarów. Debiut był na tyle skromny, że trudno było wtedy przypuszczać, iż chodzi o firmę, która za kilka lat będzie wydawać najlepiej sprzedające się gry świata.

Pieniądze z giełdy Brant przeznaczył na zakupy. W lipcu 1997 roku Take-Two przejęło od GameTeku kanadyjskie studio Alternative Reality Technologies z okolic Toronto, które po latach zmieni nazwę na Rockstar Toronto. W 1998 roku doszło angielskie studio Spidersoft z Lincoln, przemianowane na Tarantula Studios, a w sierpniu tego samego roku hurtownia i dystrybutor gier Jack of All Games, za którego Take-Two zapłaciło 2,75 mln własnych akcji, wartych według zestawień około 16,8 mln dolarów. Brant budował firmę, która nie tylko wydawała gry, ale też sama dowoziła je do sklepów.

Najważniejsza transakcja tamtego okresu nie wyglądała jednak na przełomową. Take-Two kupiło aktywa wydawnictwa, które jego właściciel uznał za zbędne. Właśnie w tym pakiecie znajdowało się Grand Theft Auto.

BMG Interactive, czyli skąd Take-Two wzięło GTA

BMG Interactive było growym ramieniem niemieckiego koncernu Bertelsmann, działającym w ramach jego muzycznej grupy BMG od 1993 roku. Jak opisaliśmy w poprzednim rozdziale, to ono podpisało w 1995 roku umowę z DMA Design i wydało w Europie pierwsze GTA, a po zamknięciu amerykańskiego oddziału oddało prawa do wydania gry w USA firmie ASC Games. Bertelsmann tracił zainteresowanie grami.

12 marca 1998 roku Take-Two ogłosiło, że przejmuje aktywa uśpionego już wydawnictwa. Zapłaciło nie gotówką, lecz własnymi papierami: opisane wyżej 1,85 mln akcji uprzywilejowanych BMG Entertainment zamieniło w sierpniu 1998 roku na zwykłe, co dawało około 16 proc. kapitału Take-Two. Transakcję zamknięto 25 marca 1998 roku. W zamian Take-Two dostało katalog gier i prawa do marek, w tym Grand Theft Auto, „Space Station Silicon Valley” i piłkarskie „Three Lions”.

W latach 90. północnoamerykańskimi operacjami BMG kierował Strauss Zelnick, ten sam człowiek, który w 2007 roku przejmie stery w Take-Two. Ważniejsze od praw do gier okazali się jednak ludzie. Z BMG Interactive do Nowego Jorku przenieśli się młodzi Brytyjczycy, którzy w ciągu kilku miesięcy stworzyli Rockstar Games.

Kto stworzył Rockstar Games: bracia Houser i ich wspólnicy

Na pytanie „kto stworzył GTA” są dwie uczciwe odpowiedzi. Samą grę wymyślili programiści z DMA Design w Dundee. Markę, którą zna dziś cały świat, zbudowała grupa ludzi z BMG. Najważniejsi byli bracia Houser. Sam Houser urodził się w listopadzie 1971 roku w Londynie, jako syn aktorki Geraldine Moffat i prawnika Waltera Housera. Chodził do londyńskiej St Paul’s School, a do growego oddziału BMG trafił, jak opowiadał, po lunchu z ojcem i producentem wykonawczym wytwórni, który uznał, że chłopak ma dobre pomysły. Jego drogę na stanowisko szefa działu rozwoju opisaliśmy w poprzednim rozdziale.

Dan Houser był o dwa lata młodszy, urodził się w listopadzie 1973 roku. Też skończył St Paul’s, a w 1993 roku zaczął studiować geografię w Christ Church na Uniwersytecie Oksfordzkim. Do BMG Interactive trafił w 1995 roku jako dorywczy tester płyt CD-ROM. Z czasem to właśnie on stał się głównym autorem scenariuszy i dialogów kolejnych części GTA i Red Dead Redemption.

W grudniu 1998 roku bracia Houser razem z Jamiem Kingiem i Terrym Donovanem założyli w Nowym Jorku Rockstar Games jako „ekskluzywny” wydawniczy label Take-Two. Część źródeł zalicza do założycieli także Gary’ego Foremana. King i Foreman pochodzili z BMG Interactive, a Donovan z należącej do BMG wytwórni płytowej Arista Records. Powstanie nowej marki oficjalnie ogłoszono 22 stycznia 1999 roku. Donovan przez lata był dyrektorem zarządzającym Rockstara, a odszedł w styczniu 2007 roku po czteromiesięcznym urlopie. King i Foreman także z czasem opuścili firmę i w 2009 roku ogłosili założenie własnego studia 4mm Games.

Label z Nowego Jorku: wizerunek Rockstara

Rockstar od początku nie przypominał typowego wydawcy gier. Wszyscy założyciele wywodzili się z koncernu muzycznego i to widać było w stylu działania. Słowo „label” w opisie firmy nie było przypadkowe, bo Rockstar miał być marką rozpoznawalną sama w sobie, jak wytwórnia płytowa, której logo coś mówi o zawartości. Do dziś wszystkie studia Rockstara noszą wspólną nazwę i to samo logo, czyli wielkie „R” z gwiazdą, tylko w różnych kolorach.

W 1999 roku Terry Donovan i Sam Houser, razem z Johnem Davisem, uruchomili w Nowym Jorku cykl imprez klubowych Rockstar Loft. Pierwsza odbyła się 30 października 1999 roku w zachodniej części Chelsea, a za konsoletą stanęli między innymi Bob Sinclar i Dimitri from Paris. Biletów nie można było kupić. Trzeba było zadzwonić pod wskazany numer i odpowiedzieć na siedem pytań o osobowość, a wybrani dostawali zaproszenia pocztą. Imprezy miały budować wokół młodej marki aurę ekskluzywności i zakończyły się w 2000 roku.

Za reklamę telewizyjną młodego labelu nie było stać, więc Rockstar stawiał na tak zwany marketing partyzancki: plakaty rozklejane na mieście i naklejki. Do tego doszła cecha, która zostanie z firmą na zawsze, czyli niechęć do wywiadów i eksponowania nazwisk. Bracia Houser konsekwentnie unikali mediów, podkreślając, że gry tworzy marka Rockstar, a nie pojedyncze osoby.

DMA Design za funta i początek imperium studiów

Mając prawa do GTA, Take-Two potrzebowało jeszcze ludzi, którzy tę grę robili. Jak opisaliśmy w poprzednim rozdziale, we wrześniu 1999 roku odkupiło DMA Design od Infogrames za symbolicznego funta i przejęty dług. Sam Houser nazwał połączenie DMA z Rockstarem „idealnym połączeniem”.

Wśród ludzi, którzy przenieśli się z Dundee do nowego biura w Edynburgu, byli programista Leslie Benzies i grafik Aaron Garbut. W tym studiu, od 2002 roku noszącym nazwę Rockstar North, powstały wszystkie kolejne duże odsłony GTA.

Równolegle Rockstar zbierał inne zespoły. Kanadyjskie studio pod Toronto weszło do labelu w 1999 roku jako Rockstar Canada, a Tarantula z Lincoln została w 2002 roku Rockstar Lincoln, studiem kontroli jakości i lokalizacji. Wtedy jeszcze nikt nie mówił o „globalnej sieci studiów”, ale fundament już był.

Pieniądze z GTA: jak seria odmieniła Take-Two

Prawdziwą wartość tych transakcji pokazało GTA III z października 2001 roku. Według firmy badawczej NPD była najlepiej sprzedającą się grą konsolową 2001 roku w Stanach Zjednoczonych, a za nią przyszły Vice City i San Andreas. Według portalu Inverse w 2003 roku roczne przychody Take-Two po raz pierwszy przekroczyły miliard dolarów. Firma, która sześć lat wcześniej zbierała na giełdzie kilka milionów, stała się jednym z największych wydawców na świecie.

Brytyjski magazyn branżowy MCV policzył w 2008 roku, że do października 2007 roku marka GTA przyniosła Take-Two łącznie 2,1 mld dolarów przychodów netto. Szczyt przypadł na rok obrotowy 2005, gdy GTA dało 458 mln dolarów, czyli 38 proc. wszystkich przychodów spółki. Tak duża zależność od jednej serii miała swoją cenę: każde potknięcie GTA odbijało się natychmiast na kursie akcji i wynikach całej firmy.

OkresPrzychody netto Take-TwoWynik nettoUwagi
Rok obrotowy 20051,201 mld dolarówzysk 35,3 mln dolarówszczyt sprzedaży San Andreas, GTA to 38 proc. przychodów
Rok obrotowy 20061,038 mld dolarówstrata 184,9 mln dolarówafera Hot Coffee, śledztwa, odpisy
Rok obrotowy 2007981,8 mln dolarówstrata 138,4 mln dolarówprzesunięcie GTA IV na 2008 rok
Rok obrotowy 20266,66 mld dolarówstrata 298 mln dolarówGTA to 12,4 proc. przychodów, przed premierą GTA VI

Lata obrotowe do 2007 roku kończyły się w Take-Two 31 października, dziś spółka zamyka rok 31 marca. Liczby za 2005–2007 pochodzą z komunikatów wynikowych Take-Two, a za 2026 rok z raportu rocznego.

Parkowanie gier: śledztwo SEC w sprawie księgowości

Za fasadą sukcesu działo się coś niepokojącego. Od 2001 roku pojawiały się zarzuty, że wyniki sprzedaży raportowane przez Take-Two nie zgadzają się z danymi firmy badawczej NPD. W grudniu 2001 roku akcjonariusze pozwali spółkę, zarzucając jej wprowadzanie inwestorów w błąd. Już wcześniej, w lutym 2001 roku, Ryan Brant oddał stanowisko dyrektora generalnego, pozostając przewodniczącym rady dyrektorów do marca 2004 roku, a w lutym 2002 roku Take-Two musiało skorygować wyniki z kilku kwartałów.

Sprawę szczegółowo opisała amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) w pozwie z 9 czerwca 2005 roku. Według niej Take-Two przeprowadziło około 180 tak zwanych transakcji parkingowych. Polegały one na „sprzedaży” gier zaprzyjaźnionemu dystrybutorowi, firmie Capitol Distributing z Wirginii, z cichym założeniem, że towar wróci. Najbardziej jaskrawy przykład: 31 października 2000 roku, ostatniego dnia roku obrotowego, spółka zaksięgowała 5,4 mln dolarów przychodu z wysyłki 230 tys. gier, które Capitol później w całości zwrócił.

SEC wyliczyła, że w latach 2000–2001 przychody zawyżono w ten sposób o około 60 mln dolarów, a zysk po opodatkowaniu za rok obrotowy 2000 o 20 mln dolarów. Wyniki były istotnie zawyżone w dziewięciu z piętnastu kwartałów od 2000 roku do trzeciego kwartału 2003 roku. Za głównego architekta procederu komisja uznała wiceprezesa i dyrektora operacyjnego Larry’ego Mullera, ale w pozwie cywilnym wskazała też Branta. Według SEC wiedział on lub lekkomyślnie nie wiedział, że wyniki z lat 2000–2001 są istotnie zawyżone.

Wszyscy pozwani zawarli ugody, nie przyznając się do zarzutów ani im nie zaprzeczając. Take-Two zapłaciło 7,5 mln dolarów kary, Brant 500 tys. dolarów kary oraz około 3,1 mln dolarów zwrotu korzyści z odsetkami, i dostał pięcioletni zakaz pełnienia funkcji w zarządach spółek publicznych. Łącznie kary wyniosły 8,75 mln dolarów, a zwroty korzyści około 5,18 mln dolarów. Dla Branta był to jednak dopiero początek kłopotów.

Antydatowane opcje i upadek założyciela

Druga afera dotyczyła opcji na akcje, czyli prawa do kupna akcji po z góry ustalonej cenie. Według SEC w latach 1997–2003 Brant wybierał daty przyznania opcji wstecz, tak aby przypadały na dni, w których kurs akcji Take-Two był najniższy. Według komisji Brant i inni nazywali to przyznawaniem opcji metodą „wybierz datę”, a pracownicy przygotowywali dokumenty z fałszywymi, wcześniejszymi datami. Sam Brant dostał w ten sposób, jak podała SEC, dziesięć pakietów opcji na około 2,1 mln akcji i zrealizował je wszystkie przed odejściem z firmy.

W czerwcu 2006 roku Brant poszedł na urlop zdrowotny, a po około czterech miesiącach, 16 października 2006 roku, zrezygnował z pracy w Take-Two. W grudniu 2006 roku spółka zapowiedziała korektę wyników aż z dziesięciu lat, czwartą korektę w ciągu pięciu lat. Dodatkowe koszty związane z nieprawidłowo zaksięgowanymi opcjami za lata 1997–2005 wyniosły po opodatkowaniu 42,1 mln dolarów.

14 lutego 2007 roku Brant przyznał się przed sądem stanowym na Manhattanie do fałszowania dokumentacji firmowej pierwszego stopnia. Prokurator okręgowy Manhattanu Robert Morgenthau mówił, że według jego wiedzy to pierwszy przypadek skazania prezesa spółki za antydatowanie opcji. „Bardzo żałuję swojej roli”, mówił Brant. Groziły mu do czterech lat więzienia, ale w związku ze współpracą z prokuraturą w sierpniu 2007 roku sędzia Brenda Soloff skazała go na pięć lat nadzoru kuratorskiego (probation), bez kary więzienia.

Równolegle, bez przyznania się do zarzutów ani zaprzeczenia im, zawarł ugodę z SEC: oddał ponad 4,1 mln dolarów korzyści, około 1,1 mln dolarów odsetek, zapłacił 1 mln dolarów kary i otrzymał dożywotni zakaz zasiadania we władzach spółek publicznych. Do tego doszedł 1 mln dolarów dla władz stanu i miasta Nowy Jork, zapłacony w ramach sprawy karnej zamiast grzywny i przepadku. Łącznie było to około 7,3 mln dolarów. Twórca Take-Two zmarł 23 marca 2019 roku w wieku 47 lat. Według nekrologu przyczyną było zatrzymanie krążenia.

Hot Coffee w liczbach: ile kosztowała afera

Sama afera z ukrytą sceną erotyczną w San Andreas jest opisana gdzie indziej, tu liczy się jej rachunek. Gdy w lipcu 2005 roku amerykańska organizacja ESRB zmieniła grze kategorię z „dla dorosłych” (M) na „tylko dla dorosłych” (AO), największe sieci handlowe zdjęły ją z półek. Take-Two musiało wymienić lub ponownie oznakować zapasy, a według komunikatu Federalnej Komisji Handlu (FTC) zwroty kosztowały spółkę 24,5 mln dolarów.

8 czerwca 2006 roku FTC ogłosiła ugodę z Take-Two i Rockstarem. Komisja zarzucała firmom, że reklamując grę z kategorią M, nie ujawniły, iż na płycie znajdują się niewykorzystane, ale możliwe do obejrzenia nagie postacie i zablokowany kod erotycznej minigry. Firmy zobowiązały się do ujawniania takich treści na opakowaniach i w reklamach oraz do stworzenia systemu kontroli całej zawartości gier przy zgłoszeniach do ratingu. Kary pieniężnej nie było, ale za każde przyszłe naruszenie groziło do 11 tys. dolarów.

Najdroższy okazał się pozew zbiorowy akcjonariuszy z 2006 roku, który łączył dwa wątki: Hot Coffee i antydatowane opcje. 1 września 2009 roku Take-Two ogłosiło ugodę na 20,115 mln dolarów. Ubezpieczyciele pokryli 15,2 mln, a spółka 4,915 mln dolarów.

Rok 2006: Take-Two na krawędzi

Wszystkie te kłopoty skumulowały się w jednym roku. Za rok obrotowy 2006 Take-Two pokazało stratę netto 184,9 mln dolarów, przy przychodach 1,038 mld dolarów, wyraźnie niższych niż rok wcześniej, gdy na półkach królował San Andreas. Na wynik złożyły się między innymi jednorazowe obciążenia na 125 mln dolarów.

Do strat doszły problemy z giełdą. Wewnętrzne dochodzenie w sprawie opcji opóźniło publikację raportów kwartalnych, więc 19 września 2006 roku Nasdaq poinformował Take-Two, że spółka nie spełnia wymogów notowania i jej akcje mogą zostać wycofane z obrotu. Firma odwołała się do specjalnego panelu i akcje pozostały notowane, ale w kolejnych miesiącach przychodziły następne ostrzeżenia, bo spółka nie zdążyła z kolejnymi sprawozdaniami.

W praktyce wyglądało to tak: firma, która wydawała najpopularniejszą serię gier na świecie, traciła pieniądze, miała za sobą kilka korekt wyników, ugody z regulatorami, byłego prezesa przyznającego się do przestępstwa i realne ryzyko zdjęcia z giełdy. Ratunek przyszedł nie z wewnątrz, lecz od niezadowolonych inwestorów.

Rewolta akcjonariuszy i przyjście Straussa Zelnicka

Na początku marca 2007 roku grupa dużych funduszy ogłosiła, że chce wymienić zarząd. Należały do niej OppenheimerFunds, największy instytucjonalny akcjonariusz Take-Two, a także D.E. Shaw Valence Portfolios, S.A.C. Capital i Tudor Investment, wspierane przez firmę inwestycyjną ZelnickMedia. Razem kontrolowały około 46 proc. akcji. Inwestorzy nie rozsyłali nawet materiałów do głosowania: po prostu przyszli na walne zgromadzenie i zgłosili swoich kandydatów na miejscu. Ponieważ spółka nie wymagała większości bezwzględnej, wystarczyło im więcej głosów niż dotychczasowym członkom rady.

29 marca 2007 roku akcjonariusze odwołali pięciu z sześciu członków rady dyrektorów, w tym prezesa Paula Eibelera, który stracił też stanowisko szefa firmy. Niewykonawczym przewodniczącym rady został Strauss Zelnick, a pełniącym obowiązki prezesa Ben Feder, były menedżer News Corporation i wspólnik ZelnickMedii. Zelnick, urodzony w 1957 roku w Bostonie absolwent Harvardu, miał za sobą stanowisko prezesa studia filmowego 20th Century Fox i kierowanie koncernem BMG Entertainment. Zapowiadał ożywienie firmy, poprawę marż i wsparcie dla twórców.

Dystrybutora Jack of All Games spółka sprzedała później firmie Synnex: umowę na około 43 mln dolarów podpisano w grudniu 2009 roku, a transakcję zamknięto w lutym 2010 roku. Ben Feder kierował spółką do końca 2010 roku, a od 1 stycznia 2011 roku Zelnick łączy funkcję przewodniczącego z funkcją prezesa. Rządzi Take-Two do dziś.

Opóźnienie GTA IV: pierwszy test nowego zarządu

Nowy zarząd od razu przekonał się, jak bardzo los spółki zależy od jednej gry. 2 sierpnia 2007 roku Take-Two ogłosiło, że Grand Theft Auto IV, planowane na październik, ukaże się dopiero w drugim kwartale roku obrotowego 2008, czyli wiosną. Zelnick tłumaczył, że niektóre elementy produkcji okazały się bardziej czasochłonne, niż zakładano, zwłaszcza przy jednoczesnym wydaniu gry na dwie bardzo różne konsole, PlayStation 3 i Xbox 360.

W handlu po zamknięciu sesji kurs akcji spadł o 12,5 proc. Spółka obcięła prognozy: zamiast 1,2–1,25 mld dolarów przychodów spodziewała się już tylko 950 mln – 1 mld dolarów i straty. Ben Feder przyznawał, że zarząd jest „bardzo rozczarowany” koniecznością zmiany prognoz. Ostatecznie rok obrotowy 2007 zamknął się stratą 138,4 mln dolarów. Słabość Take-Two nie umknęła uwadze największego konkurenta.

Wrogie przejęcie: Electronic Arts kontra Take-Two

W grudniu 2007 roku ogłoszono połączenie Activision z Vivendi Games w Activision Blizzard, co zagroziło pozycji Electronic Arts jako największego niezależnego wydawcy. EA zaczęło szukać zakupów, a osłabione Take-Two było oczywistym celem. W lutym 2008 roku prezes EA John Riccitiello złożył prywatnie ofertę 25 dolarów za akcję. Gdy Take-Two ją odrzuciło, EA w niedzielę 24 lutego 2008 roku upubliczniło podwyższoną propozycję: 26 dolarów za akcję w gotówce, łącznie około 2 mld dolarów, czyli 50 proc. więcej niż piątkowy kurs.

Zarząd Take-Two odrzucił ofertę tego samego dnia jako „nieadekwatną”. Strauss Zelnick wyjaśniał, że firma nie zamyka drzwi, ale „cena jest zła, a moment niewłaściwy”. Chodziło o premierę GTA IV, wyznaczoną na 29 kwietnia 2008 roku. Take-Two przekonywało, że EA chce kupić spółkę tanio tuż przed premierą najważniejszej gry roku. Riccitiello odpowiadał, że jego oferta to pewność w miejsce ryzyka, i ostrzegał, że zwłoka obniży wartość tej inwestycji.

EA nie ukrywało, o co mu chodzi. Riccitiello mówił inwestorom, że jego firma ma za mało gier dla dorosłych, a twórców z Rockstara nazywał kluczowym elementem transakcji. W marcu 2008 roku EA zwróciło się bezpośrednio do akcjonariuszy z wezwaniem do sprzedaży akcji po 26 dolarów. Według raportu rocznego EA wartość całej transakcji sięgała wtedy około 2,1 mld dolarów.

Dlaczego EA nie kupiło właściciela GTA

Take-Two broniło się wszystkimi dostępnymi środkami. Pod koniec marca 2008 roku zarząd zarekomendował akcjonariuszom odrzucenie oferty i przyjął tak zwaną pigułkę z trucizną, mechanizm rozwadniający udziały każdego, kto przekroczyłby 20 proc. akcji. Najważniejszym argumentem okazało się jednak samo GTA IV. Według Take-Two w pierwszym tygodniu po premierze klienci kupili około 6 mln egzemplarzy o szacowanej wartości detalicznej ponad 500 mln dolarów, co spółka przedstawiała jako największy start w historii rozrywki interaktywnej.

Po premierze kurs Take-Two wzrósł do 27,31 dolara, powyżej oferty EA. Electronic Arts pozwoliło, by jego wezwanie wygasło 18 sierpnia 2008 roku. Przez kilka tygodni obie firmy prowadziły jeszcze rozmowy na zasadach poufności, ale 14 września 2008 roku EA ogłosiło, że po prezentacji kierownictwa Take-Two i analizie dokumentów rezygnuje z przejęcia.

Z perspektywy czasu decyzja Take-Two okazała się trafna, choć wtedy wcale nie była oczywista. W kryzysie 2009 roku kurs spadł do 5,68 dolara, czyli daleko poniżej tego, co oferowało EA. Rok 2008 zakończył jednak okres, w którym właściciel GTA walczył o przetrwanie. Od tej pory Take-Two było już firmą, która sama przejmuje innych.

Rockstar Games jako globalna sieć studiów

W latach, gdy Take-Two zmagało się z prokuratorami i regulatorami, Rockstar systematycznie rósł. W listopadzie 2002 roku Take-Two kupiło kalifornijskie Angel Studios, założone w 1984 roku przez Kolumbijczyka Diego Angela, za łącznie 41 mln dolarów, z czego 28,5 mln w gotówce. Studio z Carlsbad koło San Diego zostało Rockstar San Diego i stworzyło później obie części Red Dead Redemption. W 2004 roku za około 4,5 mln dolarów w gotówce przejęto Möbius Entertainment z Leeds, który jako Rockstar Leeds zrobił między innymi przenośne „Liberty City Stories” i „Vice City Stories”.

Kolejne studia dochodziły regularnie. Rockstar London powstał od zera w 2005 roku, w 2008 roku kupiono Mad Doc Software z Andover w Massachusetts, które zostało Rockstar New England, a w sierpniu 2016 roku w indyjskim Bengaluru otwarto Rockstar India. W maju 2019 roku Rockstar dokupił za 7,9 mln dolarów indyjskie studio Dhruva Interactive i włączył je do oddziału w Bengaluru. W październiku 2020 roku przejęto szkockie Ruffian Games, twórców „Crackdown 2”, i tak, po dwudziestu latach przerwy, Rockstar wrócił do Dundee.

Nie wszystkie zespoły przetrwały. Rockstar Vienna działał tylko w latach 2003–2006, a Rockstar Vancouver, dawne Barking Dog Studios, w 2012 roku połączono z Toronto. W ostatnich latach doszły natomiast Cfx.re, twórcy popularnych modyfikacji FiveM i RedM (2023), oraz australijskie Video Games Deluxe z Sydney, przemianowane w 2025 roku na Rockstar Australia.

StudioSiedzibaDawna nazwaW strukturach Rockstara od
Rockstar TorontoOakville, KanadaAlternative Reality Technologies, Take-Two Interactive Software Canada, Rockstar Canada1999 (w Take-Two od 1997)
Rockstar NorthEdynburg, SzkocjaDMA Designnazwa od 2002 (w Take-Two od 1999)
Rockstar San DiegoCarlsbad, USAAngel Studios2002
Rockstar LincolnLincoln, AngliaSpidersoft, Tarantula Studios2002 (w Take-Two od 1998)
Rockstar LeedsLeeds, AngliaMöbius Entertainment2004
Rockstar LondonLondyn, Angliazałożone od podstaw2005
Rockstar New EnglandAndover, USAMad Doc Software2008
Rockstar IndiaBengaluru, Indiezałożone od podstaw, w 2019 roku wchłonęło Dhruva Interactive2016
Rockstar DundeeDundee, SzkocjaRuffian Games2020
Rockstar AustraliaSydney, AustraliaVideo Games Deluxe2025

Rockstar Spouse: list żon z San Diego

Wraz ze wzrostem firmy pojawiły się pytania o warunki pracy. 7 stycznia 2010 roku na branżowym portalu Gamasutra ukazał się anonimowy wpis podpisany „Rockstar Spouse”, czyli „współmałżonek z Rockstara”. Autorki przedstawiały się jako żony pracowników Rockstar San Diego, które kończyło wtedy pierwsze Red Dead Redemption. Twierdziły, że mniej więcej od marca 2009 roku ich mężowie pracują niemal stale po 12 godzin dziennie, także w soboty, bez czasu na regenerację.

W liście padły też zarzuty o nieuczciwe wyznaczanie terminów i wprowadzanie ludzi w błąd w sprawie premii, a także twierdzenie, że u części pracowników zdiagnozowano objawy depresji, a przeciążenie odbija się na ich rodzinach. Autorki przyznawały, że okresy wytężonej pracy bywają zrozumiałe, ale zarzucały firmie, że nie daje czasu na odpoczynek. Pod artykułami pojawiły się komentarze osób przedstawiających się jako byli pracownicy studia, potwierdzające ich zdaniem te opisy. Międzynarodowe stowarzyszenie twórców gier IGDA nie rozstrzygało prawdziwości konkretnych zarzutów, ale napisało, że praktyka nieujawnianych i ciągłych nadgodzin jest zwodnicza, wyzyskująca i ostatecznie szkodliwa.

Rockstar odpowiedział 21 stycznia 2010 roku na swojej stronie. Stwierdził, że krytyka to przypadek traktowania opinii kilku anonimowych internautów jak faktów, przypomniał, że zatrudnia około 900 osób, z których wiele pracuje w firmie od lat, i wyraził żal, jeśli ktoś z byłych pracowników źle wspomina ten czas. Do konkretnych zarzutów, jak sześciodniowy tydzień pracy, firma się nie odniosła. Red Dead Redemption ukazało się w maju 2010 roku i odniosło ogromny sukces.

„100 godzin tygodniowo”: Dan Houser i burza z 2018 roku

Temat wrócił z wielką siłą osiem lat później, tuż przed premierą Red Dead Redemption 2. 14 października 2018 roku nowojorski magazyn „New York” w serwisie Vulture opublikował rozmowę dziennikarza Harolda Goldberga z Danem Houserem. Opowiadając o pracy nad scenariuszem, Houser powiedział, że w 2018 roku kilka razy pracowali po 100 godzin tygodniowo. Zdanie obiegło świat i zostało odczytane jako opis norm panujących w całym Rockstarze.

Houser szybko wysłał wyjaśnienie do serwisu Kotaku. Napisał, że doszło do nieporozumienia, a jego słowa dotyczyły czteroosobowego zespołu starszych scenarzystów, który przez około trzy tygodnie pracował bardzo intensywnie pod koniec siedmioletniej produkcji. „Trzy tygodnie, nie lata”, podkreślał. Dodał, że taki dodatkowy wysiłek jest wyborem, a firma od nikogo nie oczekuje pracy w takim wymiarze i nikt, ani wśród starszych, ani młodszych pracowników, nie jest do ciężkiej pracy zmuszany.

23 października 2018 roku Jason Schreier opublikował w Kotaku obszerny reportaż oparty na rozmowach z 34 obecnymi i 43 byłymi pracownikami. Nikt z nich nie mówił o 100-godzinnych tygodniach, ale wielu opisywało średnio 55–60 godzin, presję na wieczory i weekendy oraz, w przypadku sześciu osób, „kulturę strachu”. Najwięcej takich relacji pochodziło ze studia testerów w Lincoln i z nowojorskiej centrali. Według danych przekazanych przez firmę średni tydzień pracy w całym Rockstarze wynosił w 2018 roku od 42,4 do 45,8 godziny. Szefowa wydawnictwa Jennifer Kolbe przyznawała, że wiele osób pracuje wieczorami i w weekendy, i mówiła, że firma zrozumiała, iż takie tempo „nie jest do utrzymania”. 19 października pracownikom Rockstar Lincoln przekazano, że nadgodziny nie będą już obowiązkowe (Kolbe twierdziła, że nigdy nie były, czemu przeczyło kilkanaście osób z Lincoln). Firma zniosła też ograniczenia wypowiedzi pracowników w mediach społecznościowych, a osoby, które odeszły przed premierą, wymieniła na swojej stronie internetowej, choć w napisach końcowych gry ich nie było.

Leslie Benzies: odejście i pozew o 150 mln dolarów

Leslie Benzies zaczynał w DMA Design w 1995 roku jako programista, a od GTA III do GTA V był producentem kolejnych części serii i szefem studia w Edynburgu. 1 września 2014 roku, rok po premierze GTA V, poszedł na urlop. Według jego oświadczenia z kwietnia 2016 roku 1 kwietnia 2015 roku próbował wrócić do pracy, ale jego karta dostępu była już nieaktywna, a po wejściu do biura kierowniczka studia poleciła mu wyjść. W styczniu 2016 roku Rockstar i Take-Two potwierdziły, że nie jest już pracownikiem firmy.

12 kwietnia 2016 roku Benzies pozwał Take-Two, Rockstar Games, Rockstar North oraz braci Houser w sądzie stanowym w Nowym Jorku, domagając się ponad 150 mln dolarów zaległych tantiem. Opierał się na planie podziału zysków z 2009 roku i twierdził, że w czasie jego urlopu Houserowie zmienili zasady tak, by pieniądze trafiały do nich. Utrzymywał też, że namówiono go na urlop po to, by później się go pozbyć. Rockstar w oświadczeniu dla mediów stwierdził, że rezygnacja Benziesa była skutkiem „istotnych problemów z wynikami i zachowaniem”, a jego roszczenia nazwał całkowicie bezpodstawnymi. Te zarzuty obu stron nie zostały rozstrzygnięte przez sąd.

29 marca 2018 roku sędzia Barry Ostrager oddalił część roszczeń. Uznał, że plan tantiem jest jednoznaczny i „nie zawiera sformułowań nakazujących równe wypłaty” wspólnikom, ale jednocześnie potwierdził, że Benziesowi nadal przysługują określone tantiemy. W lutym 2019 roku spór zakończył się ugodą na niejawnych warunkach. Benzies założył w Edynburgu studio Build A Rocket Boy, które w czerwcu 2025 roku wydało grę akcji „MindsEye”.

Dan Houser odchodzi i zakłada Absurd Ventures

Po premierze Red Dead Redemption 2 Dan Houser zniknął z firmy. 4 lutego 2020 roku Take-Two poinformowało w dokumencie dla SEC, że wiceprezes Rockstara do spraw kreatywnych, przebywający od wiosny 2019 roku na długiej przerwie, odchodzi. Jego ostatnim dniem pracy był 11 marca 2020 roku. Spółka nie podała przyczyn. W osobnym oświadczeniu dla magazynu Game Informer Take-Two zaznaczyło jedynie, że rola Sama Housera w Rockstarze się nie zmienia. Bracia, którzy w 1998 roku razem zakładali Rockstar, przestali pracować w jednej firmie.

W lutym 2021 roku Dan Houser zarejestrował w Delaware spółkę Absurd Ventures z siedzibą w Santa Monica w Kalifornii, a publicznie ogłosił ją w czerwcu 2023 roku. W listopadzie 2023 roku dołączyli do niego dawni koledzy z Rockstara, między innymi Lazlow Jones, przez lata głos i autor radiostacji w GTA, oraz scenarzysta Michael Unsworth. Pierwszym dużym projektem było słuchowisko science fiction „A Better Paradise” z 2024 roku. 14 października 2025 roku ukazała się powieść na jego podstawie, a w listopadzie 2025 roku wydawnictwo Dark Horse zaczęło publikować komiks kryminalny Housera „American Caper”. W sierpniu 2025 roku koreański Smilegate zgodził się wydać grę akcji z otwartym światem osadzoną w świecie „A Better Paradise”.

O przyczynach odejścia Houser opowiedział dopiero pod koniec listopada 2025 roku w audycji „Front Row” radia BBC Radio 4. Mówił, że projekty Rockstara były bardzo długie i trudne, że praca nad nimi „pochłania cały czas na wiele lat”, i przyznał: „Nie wiem, czy miałem w sobie jeszcze jedną taką grę”. Spekulacje o konflikcie między braćmi pozostają spekulacjami, bo żaden z nich publicznie ich nie potwierdził.

Sam Houser dziś

Sam Houser pozostaje prezesem Rockstar Games i producentem wykonawczym kolejnych gier wytwórni, od pierwszego GTA do GTA VI. Od 2007 roku ma obywatelstwo amerykańskie i według mediów nadal mieszka w Nowym Jorku. W 2009 roku obaj bracia trafili na listę stu najbardziej wpływowych ludzi świata magazynu „Time”, w lutym 2014 roku Sam i Dan Houser razem z Lesliem Benziesem zostali przyjęci do Galerii Sław Akademii Sztuk i Nauk Interaktywnych, a Rockstar Games otrzymał w tym samym roku honorowe członkostwo brytyjskiej akademii BAFTA. Według listy najbogatszych Brytyjczyków „Sunday Timesa” z maja 2025 roku majątek obu braci szacowano łącznie na 400 mln funtów.

Sam Houser wciąż prawie nie udziela wywiadów. Jesienią 2026 roku wydawało się, że to się zmieni: dziennikarz magazynu GQ Sam White przez cztery lata negocjował z Rockstarem rozmowę z prezesem, potwierdzoną w kwietniu 2026 roku. 3 października 2026 roku White poinformował jednak, że Houser wycofał się z wywiadu, głównie z powodów osobistych. Zarówno Houser, jak i Rockstar nie skomentowali tej decyzji publicznie.

Zwolnienia w Rockstar UK i spór ze związkiem IWGB

Najpoważniejszy konflikt pracowniczy w historii Rockstara wybuchł na rok przed premierą GTA VI. 30 października 2025 roku firma zwolniła 34 osoby w Wielkiej Brytanii i Kanadzie, z czego 31 należało do brytyjskiego związku zawodowego IWGB (Independent Workers’ Union of Great Britain), a trzy zatrudnione w Kanadzie do niego nie należały. Rzecznik Take-Two stwierdził początkowo tylko, że Rockstar zwolnił niewielką grupę osób za „rażące naruszenie obowiązków” „i z żadnego innego powodu”.

Stanowiska obu stron od początku były sprzeczne. Rockstar twierdzi, że zwolnieni rozpowszechniali i omawiali poufne informacje, w tym szczegóły niezapowiedzianych gier, na kanale w komunikatorze Discord, do którego mieli dostęp ludzie spoza firmy, także pracownicy konkurencji i dziennikarz. Firma zapewniała, że decyzja nie ma żadnego związku z prawem do przynależności do związku. IWGB odpowiada, że był to zamknięty kanał związkowy, na którym rozmawiano o warunkach pracy, a jego przewodniczący Alex Marshall nazwał zwolnienia najbardziej jawnym i bezwzględnym przypadkiem rozbijania związku zawodowego w historii branży gier.

Sprawa szybko wyszła poza branżę. 6 listopada 2025 roku związkowcy protestowali przed siedzibą Take-Two w Londynie i przed Rockstar North w Edynburgu. 10 grudnia 2025 roku, w czasie cotygodniowych pytań do premiera, poseł z Edynburga Chris Murray zapytał o zwolnienia, a premier Keir Starmer nazwał sprawę „głęboko niepokojącą” i zapowiedział, że ministrowie się jej przyjrzą. Prezes Take-Two Strauss Zelnick w rozmowach z mediami odsyłał do wcześniejszych oświadczeń spółki, a rzecznik Take-Two zapewniał, że firma w pełni wspiera ambicje i podejście Rockstara.

Trybunał w Glasgow: przebieg sporu i stan na listopad 2026 roku

Związek skierował sprawę do trybunału pracy w Glasgow. W styczniu 2026 roku sędzia Frances Eccles odrzuciła wniosek o tymczasowe przywrócenie wynagrodzeń do czasu wyroku. Uznała, że na tym etapie nie wykazano wystarczająco dużych szans na udowodnienie, że główną przyczyną zwolnień była przynależność do związku. Zwracała uwagę, że część zwolnionych prawie nie pisała na Discordzie, a część osób wspierających związek pracy nie straciła. Rockstar przyjął decyzję z zadowoleniem, IWGB podkreślał, że nie przesądza ona o wyniku procesu. W czerwcu 2026 roku trybunał nie zgodził się jednak na wykreślenie zarzutów dotyczących tak zwanych czarnych list, co związkowcy uznali za swój sukces.

Właściwa rozprawa ruszyła 10 września 2026 roku. Pełnomocnicy zwolnionych, wśród nich lord John Hendy, przekonywali, że firma miała w związkowym kanale informatorów, przekazujących wiadomości działowi kadr co najmniej od lutego 2024 roku, a uderzyła, gdy związek zbliżył się do progu 10 proc. pracowników, potrzebnego w Wielkiej Brytanii do ubiegania się o ustawowe uznanie. Hendy nazwał zwolnienia taktyką „szoku i przerażenia” wymierzoną w działalność związkową. Rockstar odpowiadał, że kanał liczył około 350 użytkowników, w tym byłych pracowników, konkurentów i dziennikarza, że zwolnieni obrażali przełożonych i ujawniali poufne dane, a zaufanie zostało nieodwracalnie zniszczone. W mowie końcowej prawnicy firmy stwierdzili, że związkowcy „wpuścili lisa do kurnika”, przyjmując do grupy nieprzychylnego dziennikarza.

Mowy końcowe wygłoszono 17 i 18 listopada 2026 roku, a ostatni dzień rozprawy wypadł w przeddzień globalnej premiery GTA VI. Sędzia nie podała terminu wyroku, IWGB spodziewa się go w ciągu kilku miesięcy. Agencje podają, że w samym postępowaniu przed trybunałem związek reprezentuje 23 osoby. Równolegle pracownicy brytyjskich studiów utworzyli w maju 2026 roku Rockstar Games Workers Union, działający w ramach IWGB i skupiający ludzi z Edynburga, Dundee, Leeds, Lincoln i Londynu. Szefowa wydawnictwa Rockstar Jennifer Kolbe mówiła agencji Bloomberg, że jeśli zespół chce związku, to go będzie miał, a głosowanie, w którym może wziąć udział ponad 1600 pracowników w Wielkiej Brytanii, nad uznaniem związku trwa od 12 do 26 listopada 2026 roku. Jego wynik nie jest jeszcze znany.

Strauss Zelnick i GTA VI

Dla Straussa Zelnicka GTA VI to najważniejszy projekt w niemal dwudziestoletnich rządach w Take-Two. W maju 2025 roku, ogłaszając pierwsze przesunięcie premiery, spółka podała, że prace nad grą ruszyły na dobre w 2020 roku, a Zelnick nazwał w komunikacie wynikowym z 15 maja 2025 roku dodatkowy czas „wartą tego inwestycją”. W rozmowie z serwisem IGN tłumaczył, że gdy zbliża się koniec prac nad tytułem, który „dąży do perfekcji”, potrzeba więcej czasu na dopracowanie. Przy drugim przesunięciu, w listopadzie 2025 roku, mówił serwisowi GamesBeat, że Take-Two już wcześniej opóźniało gry, gdy wymagały większego szlifu, i powoływał się na ambicje Rockstara oraz oczekiwania graczy.

9 listopada 2026 roku, dziesięć dni przed premierą, Take-Two opublikowało wyniki za kwartał zakończony 30 września. Przychody netto spadły do 1,5 mld dolarów z 1,77 mld rok wcześniej. Spółka podtrzymała opisaną na początku poradnika prognozę rezerwacji netto na rok obrotowy 2027 na poziomie 8–8,2 mld dolarów, przy przychodach netto 7,98–8,18 mld dolarów.

Zelnick od lat słynie z tego, że nie obiecuje dat, których nie jest pewien, i chętnie mówi o „perfekcji” Rockstara. Dla inwestorów liczy się jednak przede wszystkim jedno: po raz pierwszy od 2013 roku nowe GTA trafia do sprzedaży, a wraz z nim spółka ma szansę na rekordowy rok.

Zynga i Take-Two dziś: ile znaczy GTA dla właściciela

Take-Two z 2026 roku to zupełnie inna firma niż spółka z 2007 roku. Największą transakcją w jej historii było przejęcie twórcy gier mobilnych Zynga, autora między innymi „FarmVille” i „Words With Friends”. Umowę ogłoszono 10 stycznia 2022 roku: Take-Two zapłaciło 9,861 dolara za akcję, z czego 3,50 dolara w gotówce i 6,361 dolara we własnych akcjach. Wartość przedsiębiorstwa wyceniono na 12,7 mld dolarów, a premia wobec kursu Zyngi wynosiła 64 proc. Transakcję zamknięto 23 maja 2022 roku. Nie wszystko poszło zgodnie z planem: w roku obrotowym 2025 spółka ujęła odpis wartości firmy na około 3,5 mld dolarów, opisany w raporcie rocznym jako częściowy odpis dotyczący jednej z jednostek sprawozdawczych.

Według raportu rocznego za rok obrotowy zakończony 31 marca 2026 roku Take-Two zatrudniało 12 909 osób, z czego 9998 w studiach deweloperskich, a przychody netto wyniosły 6,66 mld dolarów. Produkty z serii GTA dały 12,4 proc. przychodów netto, choć ostatnia pełna odsłona ukazała się w 2013 roku. GTA V sprzedało się, licząc egzemplarze dostarczone do sklepów, w ponad 225 mln sztuk, a Red Dead Redemption 2 w ponad 80 mln. W raporcie wśród czynników ryzyka spółka wprost pisze o zależności od przyszłego sukcesu produktów z serii Grand Theft Auto i innych przebojów.

Porównanie z historią jest wymowne. W 2005 roku GTA dawało 38 proc. przychodów spółki, w 2026 roku nieco ponad jedną ósmą, bo Take-Two urosło dzięki koszykówce NBA 2K, grom mobilnym Zyngi i innym markom. Mimo to w komunikacie za kwartał zakończony 30 września 2026 roku spółka wymieniła serię GTA zaraz po NBA 2K wśród tytułów, które najbardziej przyczyniły się do przychodów. Właściciel GTA, który w 2006 roku balansował na granicy zdjęcia z giełdy, a w 2008 roku odpierał wrogie przejęcie, wchodzi w premierę GTA VI jako jeden z największych wydawców gier na świecie.

GTA po kolei: wszystkie części GTA od 1997 do 2026 roku, gra po grze

Pierwsze Grand Theft Auto mieściło się na jednej płycie i pokazywało miasto z góry, jak plan narysowany na kratkowanym papierze. Bohater bez kamizelki ginął od jednej kuli. Dwadzieścia dziewięć lat później GTA VI zajmuje na dysku konsoli do 212 GB, a jego twórcy musieli celowo spowolnić upływ czasu w grze, bo świat zbudowany z tak dużą liczbą szczegółów wydawał się przy tempie GTA V zbyt pośpieszny.

W tym rozdziale idziemy przez serię gra po grze. Przy każdej części piszemy, kiedy i na czym się ukazała, gdzie i kiedy toczy się akcja, kim jest bohater, ile osób ją robiło i jak długo, o ile te dane są udokumentowane, oraz co zmieniła w porównaniu z poprzedniczką. Na końcu zebraliśmy czasy przejścia, sprzedaż i wielkość map w tabelach.

Skąd pochodzą liczby w tym rozdziale

Dane o sprzedaży pochodzą przede wszystkim od wydawcy, czyli koncernu Take-Two Interactive, od Rockstara i z Księgi Rekordów Guinnessa. Prawie zawsze są to egzemplarze „dostarczone” do sklepów i sprzedane cyfrowo, a nie liczba osób, które grę kupiły i uruchomiły. Do tego każda liczba jest podana na konkretny dzień: gra z 2001 roku sprzedawała się potem dalej w wersjach na PC, telefony i kolejne konsole, więc stara liczba jest zawsze dolną granicą. Tam, gdzie wiarygodnej liczby nie ma, zostawiamy puste miejsce zamiast zgadywać.

Czasy przejścia pochodzą z serwisu HowLongToBeat, w którym gracze sami zgłaszają, ile godzin zajęło im ukończenie gry. Odczytaliśmy je 19 listopada 2026 roku. To średnie zgłoszeń graczy, a nie pomiar wydawcy: przy popularnych częściach stoją za nimi setki albo tysiące wpisów, przy niszowych tylko kilkanaście, co zaznaczamy. Rockstar nigdy nie podawał oficjalnej długości kampanii żadnej z części, a liczby misji fabularnych, które krążą w sieci, różnią się w zależności od tego, kto liczy misje opcjonalne i alternatywne zakończenia. Dlatego ich nie podajemy.

Grand Theft Auto (1997): miasto oglądane z lotu ptaka

Prace w DMA Design w Dundee ruszyły 4 kwietnia 1995 roku i, jak opisaliśmy w rozdziale o DMA, trwały znacznie dłużej, niż zakładał harmonogram. Gra ukazała się w Europie 28 listopada 1997 roku na komputery z systemami MS-DOS i Windows, 12 grudnia na pierwsze PlayStation, a w Ameryce Północnej w 1998 roku. Planowano też wersje na Segę Saturn i Nintendo 64, ale nigdy ich nie wydano.

Technicznym zalążkiem gry był prototyp programisty Mike’a Dailly’ego. Według reportażu magazynu „Edge” Dailly podpatrzył w platformówce „Clockwork Knight” na Segę Saturn, jak płaskie poziomy zyskują głębię dzięki perspektywie. Ktoś rzucił uwagę o wyścigach oglądanych z góry, a Dailly zauważył, że skoro ma silnik pokazujący świat z boku, wystarczy „dodać podłogę”, żeby patrzeć na niego z góry. Szef studia David Jones wspominał, że ten pseudotrójwymiarowy silnik pozwalał zaludnić miasto znacznie gęściej niż prawdziwe 3D, a kamera przyczepiona do samochodu oddalała się, gdy auto przyspieszało. To właśnie ten efekt, budynki rosnące w stronę gracza i ulice odjeżdżające w dół ekranu, stał się znakiem rozpoznawczym pierwszych dwóch części.

Gra nazywała się najpierw „Race’n’Chase” i, jak opisaliśmy wyżej, miała być zabawą w policjantów i złodziei. Według „Edge” nazwę trzeba było zmienić, bo kolidowała z nazwą zabawkowego toru wyścigowego firmy Matchbox. Rezygnację z roli policjanta Brian Baglow, który w DMA pisał teksty i zajmował się promocją, tłumaczył praktycznie: policjant w korku nie może wjechać na chodnik ani przeorać zatłoczonego parku, a jazda przepisowa do celu dawała mniej więcej tyle frajdy co symulator instruktora jazdy.

Pierwotny projekt wyglądał zupełnie inaczej niż gotowa gra. Programista Brian Baird opowiadał „Edge”, że początkowo była to seria krótkich, mniej więcej pięciominutowych misji z ekranem wyboru pomiędzy nimi, a bohater zaczynał jako chłopak rozwożący pizzę. „Szybko okazało się, że rozwożenie pizzy nie jest zabawne”, wspominał. Przełom przyszedł na początku 1996 roku, podczas długiej burzy mózgów, gdy projektant poziomów Paul Farley zaproponował jeden duży poziom z wieloma misjami. Z tego pomysłu wyrosła otwarta struktura, z której słynie cała seria.

Jak powstawało pierwsze GTA: zombie, nieudany sondaż i rok poślizgu

Wiele pomysłów z tamtego okresu wyrzucono. Część misji miała być inspirowana filmem „Człowiek Omega” i polegać na rozjeżdżaniu setek zombie, ale nie pasowała do struktury gry. Wycięto też drobne elementy „żyjącego miasta”: gracz mógł niszczyć skrzynki sygnalizacji świetlnej, a po ulicach chodził monter, który je naprawiał, chyba że gracz go zabił. Do poważnych wypadków miała przyjeżdżać ekipa telewizyjna, z której w grze został tylko wóz transmisyjny. San Andreas, wzorowane na San Francisco, miało mieć tramwaje linowe, ale nie udało się ich pogodzić z ruchem ulicznym. Zostały po nich same liny nad jezdnią.

Mniej więcej półtora roku po starcie prac Dailly opracował technikę rysowania grafiki w 24-bitowym kolorze zamiast dotychczasowych kafelków w niskiej rozdzielczości. Efekt był na tamte czasy imponujący, ale oznaczał, że każdy kafelek miasta trzeba było narysować od nowa. Według „Edge” nowa grafika wydłużyła harmonogram o kolejne dwanaście miesięcy. Jones przyznawał, że gra powstawała o cały rok dłużej, niż zakładano, ale uważał, że wyszło jej to na dobre.

Wewnątrz studia mało kto wierzył w sukces. Colin Macdonald, który dołączył do DMA kilka miesięcy przed premierą, a później był producentem GTA 2, opowiadał BBC o nieformalnej ankiecie wśród pracowników: które z siedmiu rozwijanych wtedy tytułów odniesie największy, a które najmniejszy sukces. Za grę z najmniejszymi szansami uznano właśnie Grand Theft Auto. Gra była tak niestabilna, że według Macdonalda nie dało się w nią grać dłużej niż kilka minut bez awarii, i złożyła się w całość dopiero w ostatnich sześciu miesiącach. Dobry znak był jeden: zespół grał w nią w przerwach na lunch. Macdonald opowiadał też BBC, że wszystko zaczęło się od technicznego eksperymentu Dailly’ego, w którym dinozaur chodził po mieście i niszczył budynki. Sam Dailly zaprzeczył temu kilka dni później w rozmowie z „PC Gamerem”: według niego żadnego dema z dinozaurem nigdy nie było. Wyjaśnił, że część kodu pierwszego prototypu GTA przeniesiono z wcześniejszego projektu „Attack” o jaskiniowcach i dinozaurach, i stąd w grze został plik startowy „dino.bat”. W relacji „Edge” z 2006 roku o dinozaurze również nie ma mowy.

Zgrzytało też u wydawcy. Według Jonesa amerykański oddział BMG uznał, że gry oglądanej z góry nie da się sprzedać, i trzy miesiące przed ukończeniem namawiał do jej porzucenia. DMA wygrało ten spór dzięki poparciu europejskiej części BMG. O tym, jak szybko gra przekroczyła milion egzemplarzy, piszemy w rozdziale o DMA Design. W październiku 1999 roku ukazała się jeszcze uproszczona wersja na Game Boy Color, w której pociągi zastąpiono teleportami, a większość krwi i przekleństw usunięto.

Jak się grało w pierwsze GTA: punkty, cztery dodatkowe życia i pager

Dzisiejszy gracz zdziwiłby się już na starcie. Gra nie miała żadnego wstępu fabularnego: bohater stoi na ulicy, dostaje informację, że praca czeka przy telefonach na skraju parku, i na tym koniec. Celem poziomu nie było ukończenie historii, tylko zdobycie określonej liczby punktów, na pierwszym poziomie miliona. Punkty dawały misje, ale też rozjechany przechodzień czy wysadzony samochód. Każda misja ukończona bez śmierci i aresztowania podnosiła mnożnik punktów. Śmierć, zakończona napisem „Wasted”, odbierała życie, całe wyposażenie i mnożnik, a aresztowanie zabierało broń i zmniejszało mnożnik o połowę.

Zlecenia przyjmowało się przy dzwoniących budkach telefonicznych, a dodatkowe wskazówki przychodziły na pager. Gra składała się z sześciu poziomów, po dwa w każdym z trzech miast: Liberty City, San Andreas i Vice City. Nie było mapy. Gdy bohater wjeżdżał do nowej dzielnicy, na ekranie pojawiała się jej nazwa, i z tych napisów trzeba było nauczyć się miasta na pamięć. Poziom poszukiwania pokazywały twarze policjantów u góry ekranu, a od drugiego stopnia poszukiwania na drogach pojawiały się blokady. Broni były cztery: pistolet, karabin maszynowy, miotacz ognia i wyrzutnia rakiet.

Najbardziej bezlitosny był system zapisu. W trakcie poziomu nie dało się zapisać gry. Każde podejście kończyło się zdobyciem wymaganej liczby punktów albo porażką, a gracz miał do dyspozycji cztery dodatkowe życia. Po ich utracie poziom zaczynało się od początku. Dla porównania: w GTA V po nieudanej misji można ją powtórzyć od punktu kontrolnego, a stan gry zapisuje się automatycznie.

Za to radio było już na swoim miejscu, a jego narodziny opisujemy w rozdziale o muzyce. Według „Edge” w powolnym pikapie leciała parodia country, a recenzent serwisu Videogamesblogger opisywał, że w wersji na PlayStation każdy pojazd był przypisany do jednej z siedmiu stacji, więc w mocnym aucie grał raczej hard rock albo drum’n’bass. Wszystkie utwory napisano specjalnie dla gry, a w wersji na PlayStation można je było odtworzyć w zwykłym odtwarzaczu CD. Baglow przyznawał po latach, że promując grę, celowo puszczał w obieg informację, jakoby zespoły i piosenki były prawdziwe i licencjonowane. W 2008 roku pierwsze GTA można było pobrać za darmo ze strony Rockstara w ramach serii „Rockstar Classics”, choć ta oferta jest dziś niedostępna.

London 1969 i London 1961: Wielka Brytania lat 60. na starym silniku

„Grand Theft Auto: London 1969” ukazało się 30 kwietnia 1999 roku na PC i PlayStation jako dodatek z misjami. Przygotowało go studio Rockstar Canada, a producentem i scenarzystą był Dan Houser. Mechanika się nie zmieniła: nadal liczyły się punkty, mnożniki i dzwoniące budki. Zmieniło się wszystko dookoła. Zamiast trzech amerykańskich miast jest jeden Londyn z czasów swingujących lat 60., z ówczesnymi samochodami i brytyjskim slangiem. Napis „Busted” przy aresztowaniu zastąpiono słowem „Nicked”, a w jednej scenie głosu bliźniakom Crisp użyczył brytyjski pisarz i krytyk sztuki John Berger.

Krytycy narzekali, że to wciąż ta sama gra w nowym przebraniu, ale ścieżka dźwiękowa w stylu lat 60. zebrała pochwały i dostała nagrodę BAFTA w kategorii dźwięku. Dodatek przez dwa pierwsze tygodnie prowadził na brytyjskich listach sprzedaży. 1 lipca 1999 roku Rockstar wypuścił na stronie GTA 2 darmowy dodatek „London 1961” na PC, osadzony na tej samej mapie osiem lat wcześniej i znacznie krótszy. Według nielicznych zgłoszeń w HowLongToBeat (tylko sześć wpisów) jego główny wątek zajmuje niecałe dwie godziny.

GTA 2 (1999): bezimienne miasto, trzy gangi i zapis w kościele

Grand Theft Auto 2 trafiło na PlayStation i PC 22 października 1999 roku, w maju 2000 roku na Dreamcasta, a w grudniu 2000 roku na Game Boy Color. Akcja przeniosła się do retrofuturystycznego „Anywhere City”, podzielonego na trzy dzielnice: śródmieście, część mieszkaniową i przemysłową. Bohaterem jest Claude Speed. Colin Macdonald, producent gry, tłumaczył BBC, że zespół chciał, by świat był „trochę bardziej futurystyczny”, bo dawało to swobodę w projektowaniu pojazdów, broni i otoczenia. Studio rozważało podobno żartobliwy szkocki tytuł „Eh Stole E’ Motur”, ale zrezygnowało z niego w obawie, że zaszkodzi sprzedaży za granicą.

Najważniejszą nowością był system szacunku. W każdym poziomie działają trzy syndykaty przestępcze, a wykonywanie zleceń dla jednego podnosi szacunek u niego i obniża u jego rywali, którzy zaczynają strzelać do gracza na widok. Pojawiły się też pasek zdrowia, warsztaty montujące ulepszenia w samochodach, misje poboczne w taksówce i ciężarówce oraz ukryte paczki do odnalezienia. Zapis gry wciąż był rzadkim luksusem: robiło się go w kościele, w którym gracz zaczynał poziom, i kosztował punkty.

Gra miała też nietypową reklamę. Wstępem był ośmiominutowy film aktorski nakręcony w Nowym Jorku według scenariusza Dana Housera, w reżyserii Alexa De Rakoffa, z Scottem Maslenem w roli Claude’a Speeda, udostępniony również na stronie Rockstara. Do sklepów trafiło ponad 1,2 mln egzemplarzy. Gracze w HowLongToBeat podają średnio około 12 godzin na główny wątek i około 27 godzin na ukończenie wszystkiego.

GTA III (2001): skok w trzeci wymiar

We wrześniu 1999 roku DMA przejęło Take-Two, a studio miało już wtedy nową filię w Edynburgu. Obbe Vermeij, wieloletni programista i później dyrektor techniczny Rockstar North, wspominał w 2026 roku, że po ukończeniu „Space Station Silicon Valley” na Nintendo 64 zespół nie miał nowego projektu, więc Leslie Benzies i Aaron Garbut zaczęli pracować nad GTA III z własnej inicjatywy. W tym samym czasie dawny zespół z Dundee robił „GTA 2.5”, osadzone w Miami i oglądane w rzucie izometrycznym. Ten projekt anulowano w 2000 roku, biuro w Dundee zamknięto, a GTA III dostało zielone światło. Według Vermeija wszystko napisano od zera: tylko dwie osoby pracowały zarówno przy GTA 2, jak i przy GTA III, a z GTA 2 nie wykorzystano ani linijki kodu, ani grafiki.

Zespół musiał przekonać do trzeciego wymiaru nawet weteranów studia. Garbut opowiadał magazynowi „PLAY”, że w kilka tygodni zbudowali na konsoli Dreamcast demo miasta z jeżdżącymi autami i pieszymi, w którym dało się ukraść samochód i nim jeździć, i pokazali je Samowi Houserowi. Po około czterech miesiącach prace przeniesiono na PlayStation 2. Zespół świadomie porzucił „flipperowe” liczenie punktów z wcześniejszych części, bo w realistycznym trójwymiarowym mieście licznik nad głową przestał pasować. Gra korzystała z cudzego silnika RenderWare firmy Criterion, który według Vermeija nie był wtedy jeszcze dojrzały.

W lutym 2001 roku Leslie Benzies mówił serwisowi IGN, że nad grą pracują w Edynburgu 23 osoby, graficy, programiści, projektanci i muzycy, w ścisłej współpracy z zespołem Rockstara w Nowym Jorku. Nazwał ją „symulatorem przestępczości”, który łączy akcję, elementy RPG, wyścigi i strzelankę, i zapowiedział, że zlecenia będą przychodzić nie tylko przez telefon, ale też od ludzi w klubach i na ulicach, tak by gracz miał jednocześnie od trzech do pięciu źródeł pracy. Wspomniał też, że seria sprzedała się do tego czasu w 4,5 mln egzemplarzy.

Jak powstawało GTA III: mniej niż 10 klatek na sekundę i siedem aut w pamięci

Przez większość produkcji gra była według Vermeija „w opłakanym stanie”. Często się zawieszała, mapa miała dziury, a płynność przez długi czas wynosiła poniżej 10 klatek na sekundę. Długo wyglądało na to, że gra skończy z 20 klatkami, a 30 udało się osiągnąć dopiero w ostatnich miesiącach. Wszystko złożyło się w całość w ostatnim półroczu. Fabuła była sprawą drugorzędną: misje wymyślano i testowano na bieżąco, a otwierający wątek zdrady Cataliny dodano dopiero w trakcie prac.

Najtrudniejsza była pamięć. PlayStation 2 miało 32 MB pamięci operacyjnej, więc w danej chwili w pamięci mieściło się około siedmiu modeli samochodów, wybieranych z mniej więcej osiemdziesięciu. Całe miasto było doczytywane z płyty w trakcie jazdy, a ponieważ napęd był wolny, zespół układał modele na płycie tak, by leżały blisko siebie. Tam, gdzie doczytywanie nie nadążało, stosowano sztuczki: w Portland postawiono budynek zasłaniający widok wzdłuż długiej ulicy, a w kłopotliwych strefach samochody dostawały kilka procent dodatkowego oporu, żeby jechały wolniej. Vermeij przez około miesiąc pisał tryb sieciowy z prostym deathmatchem, ale z braku czasu z niego zrezygnowano.

Ciekawy jest kontrast dwóch liczb. Według Vermeija testerzy przechodzili grę na czas w 1 godzinę i 20 minut. Przeciętny gracz według HowLongToBeat potrzebuje na główny wątek prawie 14 godzin, a na ukończenie wszystkiego ponad 36. GTA III ukazało się na PlayStation 2 23 października 2001 roku w Ameryce Północnej i 26 października w Europie, w maju 2002 roku na PC, a później na Xboksa, telefony i kolejne konsole. Bohater nie mówi ani słowa, a imię Claude dostaje dopiero w San Andreas. Według Take-Two do marca 2008 roku sprzedano 14,5 mln egzemplarzy.

GTA Vice City (2002): dodatek, który urósł do pełnej gry

Vice City miało być pierwotnie tylko pakietem misji do GTA III, osadzonym w Miami lat 80. Pomysł wyszedł od Rockstara w Nowym Jorku. Jak opisywał Vermeij w 2023 roku, mniej więcej po pół roku prac, gdy było już jasne, jak wielkim sukcesem jest GTA III, zapadła decyzja, by wydać je jako pełną grę. Na całość zespół miał około dwunastu miesięcy, a programiści przez część tego czasu przenosili jeszcze GTA III na PC. Vermeij nazwał tę produkcję „bardziej stresującą niż GTA III”, ale wspominał też firmowy wyjazd do Miami i hotel przy Miami Beach jako „totalną frajdę”.

Gra ukazała się na PlayStation 2 29 października 2002 roku w Ameryce Północnej i 8 listopada w Europie, w maju 2003 roku na PC, a w listopadzie 2003 roku na Xboksa. Akcja toczy się w 1986 roku, a Tommy Vercetti był pierwszym bohaterem serii, który mówi, głosem Raya Liotty. Vermeij uznał jego zatrudnienie za „ogromną sprawę”. W odróżnieniu od GTA III gracz mógł jeździć motocyklami. Mógł też kupować nieruchomości, z których część służyła jako kryjówki, oraz firmy przynoszące stały dochód. Według dyrektora artystycznego Aarona Garbuta mapa zajmowała ponad 4,25 km², prawie dwa razy więcej niż Liberty City z GTA III.

Start był rekordowy. Według GameSpotu w ciągu 24 godzin sprzedano ponad pół miliona egzemplarzy. David Kushner w książce „Jacked” podaje, że w dwa dni rozeszło się 1,4 mln, co czyniło Vice City najszybciej sprzedającą się grą tamtych czasów. Według firmy badawczej NPD była to najlepiej sprzedająca się gra 2002 roku w USA, a według Take-Two do marca 2008 roku rozeszło się 17,5 mln egzemplarzy. W HowLongToBeat gracze podają średnio 16,5 godziny na główny wątek i około 37 godzin na komplet.

GTA San Andreas (2004): mapa GTA rośnie do rozmiarów stanu

Po nerwowym roku pracy nad Vice City kierownictwo dało następnej części dwa lata. Vermeij pisał, że chodziło właśnie o to, by uniknąć kolejnej gry robionej w pośpiechu. Pod koniec produkcji pracowało nad nią około 80 osób, nie licząc działu testów w Edynburgu. W połowie prac dołączył zespół, który skończył „Manhunta”. Mapa miała według Vermeija 6 na 6 km, wobec 4 na 4 km w GTA III i Vice City, czyli około 36 km². Zmieściły się na niej trzy miasta, każde mniej więcej wielkości całego Vice City, oraz wsie, lasy, góry i pustynia.

San Andreas ukazało się na PlayStation 2 26 października 2004 roku w Ameryce Północnej i 29 października w Europie, a w czerwcu 2005 roku na PC i Xboksa. Akcja toczy się w 1992 roku, a Carl „CJ” Johnson, któremu głosu użyczył debiutujący raper Young Maylay, wraca do Los Santos po tym, jak jego matka zginęła w strzelaninie z przejeżdżającego samochodu. Gra wprowadziła elementy znane z gier RPG: rosnące z praktyką umiejętności prowadzenia pojazdów i strzelania, pojemność płuc, siłę mięśni i kondycję, a także jedzenie, które wpływało na sylwetkę bohatera. Gracz mógł pływać, odbijać terytoria gangów i potem bronić ich przed kontratakami. Radio rozrosło się do jedenastu stacji z dwudziestoma prezenterami.

Ambicja miała swoją cenę. Vermeij wspominał, że elementy RPG, takie jak głód, potrafiły psuć misje, a w grze zebrano około 70 tys. zgłoszonych błędów. Sprzedaż wynagrodziła wysiłek: według Take-Two w marcu 2008 roku było to 21,5 mln egzemplarzy, a we wrześniu 2011 roku Rockstar podał serwisowi Kotaku liczbę 27,5 mln. Na samym PlayStation 2 San Andreas rozeszło się według Księgi Rekordów Guinnessa w ponad 17 mln egzemplarzy, więcej niż jakakolwiek inna gra na tę konsolę. W HowLongToBeat główny wątek zajmuje graczom średnio około 30 godzin, ponad dwa razy dłużej niż w Vice City, a ukończenie wszystkiego około 69 godzin.

GTA Advance (2004): krok w tył na Game Boyu

W tym samym tygodniu co San Andreas, 26 października 2004 roku, na Game Boy Advance trafiła zupełnie inna gra z serii. GTA Advance przygotowało zewnętrzne studio Digital Eclipse. Akcja toczy się w Liberty City w 2000 roku, rok przed wydarzeniami z GTA III, a bohater, Mike, szuka zemsty za rzekomą śmierć wspólnika. Ograniczenia przenośnej konsoli wymusiły powrót do widoku z góry, a scenki przerywnikowe zastąpiono tekstem z rysowanymi portretami postaci.

Recenzje były przeciętne, w serwisie Metacritic średnia wynosi 68 na 100, a wiarygodnych danych o sprzedaży nie znaleźliśmy. Gra jest też najkrótsza z pełnych części: według zaledwie piętnastu zgłoszeń w HowLongToBeat główny wątek zajmuje około siedmiu godzin.

Liberty City Stories i Vice City Stories: trójwymiarowe GTA w kieszeni

„Liberty City Stories” to pierwsze trójwymiarowe GTA na konsolę przenośną. Zrobiło je Rockstar Leeds razem z Rockstar North, a gra ukazała się na PSP 25 października 2005 roku w Ameryce Północnej i 4 listopada w Europie, a w czerwcu 2006 roku na PlayStation 2. Akcja wraca do Liberty City w 1998 roku, trzy lata przed GTA III, a bohaterem jest mafioso Toni Cipriani. Przenośna wersja wymagała ustępstw: bohater nie umie pływać i głęboka woda zabija go od razu, nie ma samolotów, a mapa jest mniejsza niż w San Andreas. Za to wersja na PSP miała tryb wieloosobowy dla sześciu graczy przez łączność bezprzewodową.

Sukces był duży. Według Take-Two w marcu 2008 roku obie wersje sprzedały się łącznie w 8 mln egzemplarzy, a Księga Rekordów Guinnessa uznała Liberty City Stories za najlepiej sprzedającą się grę na PSP, z wynikiem 7 502 469 egzemplarzy na 20 lipca 2013 roku. Wersja na PSP ma w Metacriticu 88 punktów.

„Vice City Stories”, od tych samych studiów, ukazało się na PSP 31 października 2006 roku i w marcu 2007 roku na PlayStation 2. To prequel Vice City, osadzony w 1984 roku, z bohaterem Victorem Vance’em, kapralem armii, którego na początku gry wrabiają w przestępstwo i wyrzucają z wojska. Nowością było budowanie imperium: gracz przejmował interesy rywalizujących gangów i czerpał z nich dochód. Według Take-Two do marca 2008 roku sprzedano 4,5 mln egzemplarzy, a wersja na PSP ma w Metacriticu 86 punktów. Obie gry nie są krótkimi przystawkami: według HowLongToBeat ich główne wątki trwają po około 14–16 godzin, czyli tyle co GTA III i Vice City.

GTA IV (2008): silnik RAGE, Euphoria i ciemniejszy ton

Wstępne prace ruszyły w listopadzie 2004 roku, miesiąc po premierze San Andreas. Podstawowy zespół w Rockstar North liczył 220 osób, a razem z innymi studiami Rockstara i współpracownikami nad grą pracowało ponad tysiąc ludzi. Producent Leslie Benzies szacował koszt produkcji na ponad 100 mln dolarów. Do Nowego Jorku na badania terenowe pojechało 60–70 pracowników Rockstar North. To blisko dziesięć razy więcej niż 23 osoby, które według Benziesa robiły w Edynburgu GTA III.

Rockstar porzucił RenderWare na rzecz własnego silnika RAGE i połączył go z technologią Euphoria firmy NaturalMotion, która animowała postacie na bieżąco zamiast odtwarzać gotowe animacje. Potrącony przechodzień łapał równowagę, zataczał się i upadał za każdym razem trochę inaczej. Bohater, Niko Bellic, któremu głosu użyczył Michael Hollick, dostał telefon komórkowy do kontaktów ze znajomymi, w kafejkach internetowych działał fikcyjny internet, a w strzelaninach pojawił się system osłon. Gra oferowała tryb sieciowy dla 16 graczy na konsolach, a w wersji na PC dla 32. Mapa była według Wikipedii mniej więcej trzy razy większa od mapy GTA III, ale mniejsza niż San Andreas, choć twórcy uważali obie za porównywalne. Zamiast wsi i pustyń jest jedno gęsto zabudowane miasto.

Zmiana tonu była świadoma. Dan Houser tłumaczył serwisowi IGN, że w Rockstarze panowało przekonanie, iż San Andreas wyczerpało „popową” energię serii, i że GTA, aby pozostać aktualne, musiało się wymyślić na nowo. Większym ryzykiem niż zmiana było według niego stanie w miejscu. Według Vermeija gra miała prawie dwa razy więcej zgłoszonych błędów niż San Andreas. GTA IV ukazało się 29 kwietnia 2008 roku na PlayStation 3 i Xbox 360, a w grudniu 2008 roku na PC. Pierwszego dnia sprzedano ponad 3,6 mln egzemplarzy za około 310 mln dolarów, w pierwszym miesiącu według Take-Two 11 mln, a do lipca 2013 roku około 25 mln. Według HowLongToBeat główny wątek zajmuje średnio 27 godzin, a ukończenie wszystkiego około 72 godzin.

The Lost and Damned i The Ballad of Gay Tony: dwa epizody za 50 mln dolarów

Na targach E3 w 2006 roku Microsoft ogłosił, że do GTA IV powstaną duże dodatki fabularne, które najpierw będą dostępne tylko na Xbox 360. W czerwcu 2007 roku dyrektor finansowy Take-Two ujawnił, że Microsoft płaci za dwa epizody łącznie 50 mln dolarów, po 25 mln za każdy. Pierwszy, „The Lost and Damned”, ukazał się 17 lutego 2009 roku. Bohaterem jest Johnny Klebitz, wiceprezes klubu motocyklowego The Lost, a najważniejszą nowością były punkty kontrolne w środku misji. Po porażce nie trzeba już było jechać przez pół miasta, żeby zacząć od nowa.

Drugi epizod, „The Ballad of Gay Tony”, ukazał się 29 października 2009 roku. Luis Lopez, w którego głos wcielił się Mario D’Leon, jest ochroniarzem i wspólnikiem właściciela klubów nocnych Tony’ego Prince’a. Gra dodała spadochron, zarządzanie klubem i ocenianie wykonania misji, zapożyczone z Chinatown Wars, a Metacritic przyznał jej 89 punktów w wersji na Xboksa 360. Tego samego dnia ukazała się płyta „Episodes from Liberty City” z oboma dodatkami, która 13 kwietnia 2010 roku trafiła też na PlayStation 3 i PC. Oba epizody są wyraźnie krótsze od podstawki: według HowLongToBeat główny wątek zajmuje około sześciu i ośmiu godzin.

GTA Chinatown Wars (2009): ekran dotykowy i powrót widoku z góry

W marcu 2009 roku Rockstar Leeds i Rockstar North wydały na Nintendo DS grę zbudowaną wokół ekranu dotykowego. „Chinatown Wars” ukazało się w Ameryce Północnej 17 marca 2009 roku, w Europie 20 marca, w październiku na PSP, a w styczniu 2010 roku na iPhone’a. Akcja toczy się w okrojonym, współczesnym Liberty City wzorowanym na mapie GTA IV, a bohaterem jest Huang Lee, młody członek triady, któremu po przylocie do miasta kradną rodzinny miecz. Kamera znów patrzy na miasto z góry, ale można ją obracać.

Ekran dotykowy obsługiwał palmtop bohatera, nawigację, radio, rzucanie koktajli Mołotowa i granatów oraz kontakt z postaciami na mapie. Taksówkę przywoływało się gwizdnięciem do mikrofonu konsoli. Najwięcej kontrowersji wywołał handel narkotykami: gracz kupował towar tanio i sprzedawał drożej, śledząc ceny w różnych dzielnicach. Sama gra liczyła ponad 900 tys. linijek ręcznie optymalizowanego kodu.

Recenzje były znakomite, wersja na DS ma w Metacriticu 93 punkty. Sprzedaż rozczarowała: w USA w pierwszych dwóch tygodniach sprzedano niecałe 90 tys. egzemplarzy, a w Wielkiej Brytanii start był słabszy niż Vice City Stories. W HowLongToBeat główny wątek zajmuje około dziewięciu godzin.

GTA V (2013): trzech bohaterów, bo wreszcie pozwoliła na to pamięć

Wstępne prace nad GTA V ruszyły około kwietnia 2008 roku, gdy ukazywało się GTA IV, a pełna produkcja trwała około trzech lat. Podstawowy zespół Rockstar North liczył 360 osób, a z pozostałymi studiami ponad tysiąc. Prace zakończyły się 25 sierpnia 2013 roku, gdy gra trafiła do tłoczni. Budżetu nigdy nie ujawniono. Analityk Arvind Bhatia szacował sam koszt produkcji na ponad 137 mln dolarów, a „The Scotsman” koszt produkcji i marketingu na ponad 170 mln funtów, czyli około 265 mln dolarów. Obie liczby to szacunki z zewnątrz.

Pomysł kilku bohaterów pojawił się już przy San Andreas, ale ówczesny sprzęt na to nie pozwalał. Aaron Garbut mówił magazynowi „Develop”, że trzy postacie wymagają „trzy razy więcej pamięci”. Leslie Benzies tłumaczył, że przełączanie się między Michaelem, Franklinem i Trevorem likwiduje długie dojazdy na misje i pozwala zwiedzać całą mapę bez martwienia się o powrót. Wzorem były epizody GTA IV, które pokazały, że gracze dobrze przyjmują nowych bohaterów w znanym świecie. W kulminacyjnych napadach gracz może wybrać podejście, na przykład po cichu albo z hukiem, a pod koniec Franklin staje przed wyborem z trzema wariantami zakończenia.

Świat gry zajmuje według magazynu „The New Yorker” około 130 km², a Garbut porównywał go z połączonymi mapami San Andreas, GTA IV i Red Dead Redemption. Gra przekroczyła możliwości ówczesnych konsol: wersja na Xboksa 360 zajmowała dwie płyty DVD i wymagała instalacji 8 GB, a wersja na PC ukazała się na siedmiu płytach. Premiera na PlayStation 3 i Xbox 360 odbyła się 17 września 2013 roku, na PlayStation 4 i Xbox One 18 listopada 2014 roku, z nowym trybem pierwszoosobowym, na PC 14 kwietnia 2015 roku, a na PlayStation 5 i Xbox Series X|S 15 marca 2022 roku. Do listopada 2026 roku sprzedała się według Take-Two w niemal 235 mln egzemplarzy, o czym więcej w części „Liczby i statystyki”. W HowLongToBeat, gdzie GTA V ma najwięcej zgłoszeń ze wszystkich części, ponad 3,4 tys. wpisów dla samego wątku głównego, przejście historii zajmuje średnio około 32 godzin, a ukończenie wszystkiego prawie 90.

GTA Online: gra bez napisów końcowych

GTA Online wystartowało 1 października 2013 roku, dwa tygodnie po GTA V, na PlayStation 3 i Xbox 360, z sesjami dla 16 graczy. Na nowszych konsolach i PC limit wzrósł do 30 osób. To pierwsze GTA, które nie ma zakończenia: zamiast fabuły z napisami końcowymi są kolejne aktualizacje, nowe nieruchomości, pojazdy i napady. Najważniejsza z nich, z napadami dla czteroosobowych ekip, ukazała się 10 marca 2015 roku.

Skala zaangażowania była widoczna od początku. W lutym 2014 roku Take-Two podało, że w GTA Online zagrało 70 procent graczy GTA V z dostępem do internetu. Serwery dla PlayStation 3 i Xbox 360 wyłączono 16 grudnia 2021 roku, a 15 marca 2022 roku tryb trafił na nowe konsole także jako osobny produkt. Dla GTA Online serwis HowLongToBeat nie ma sensownego czasu przejścia: tej gry z definicji się nie kończy.

GTA VI (2026): wolniejszy świat w znacznie większej rozdzielczości

Premierę, bohaterów, czas produkcji i budżet GTA VI opisaliśmy na początku poradnika. Tu zostaje to, co nowa część zmienia w samej rozgrywce.

Najciekawszą zmianę opisał w wywiadzie dla magazynu „Edge” Rob Nelson, współszef Rockstar North, przytaczany przez serwis Kotaku. Zespół najpierw przetestował nowe Vice City z systemem czasu i tempem rozgrywki z GTA V. „Wszystko wydawało się za szybkie”, mówił Nelson. Przy tak szczegółowym świecie pewne skróty przestają uchodzić: przechodnie w GTA V nie reagowali na wyciągniętą broń, dopóki gracz w nich nie celował, i przy obecnej szczegółowości wyglądało to już na anachronizm. Dlatego dzień i noc mijają w GTA VI wolniej, postacie niezależne silniej reagują na gracza, przywołanie samochodu trwa dłużej, całego arsenału nie da się nosić przy sobie, bo część broni zostaje w bagażniku, a między misjami trzeba zarobić pieniądze na kolejne skoki.

Rockstar nie podał oficjalnej wielkości mapy ani długości kampanii. W dniu premiery w HowLongToBeat nie ma jeszcze średniej opartej na zgłoszeniach graczy, więc w tabelach poniżej zostawiamy przy GTA VI puste miejsce.

Ile godzin ma GTA? Czas przejścia każdej części według HowLongToBeat

Poniższa tabela pokazuje średnie zgłoszone przez graczy w serwisie HowLongToBeat, odczytane 19 listopada 2026 roku i zaokrąglone do dziesiątych części godziny. „Główny wątek” to samo przejście historii, „wątek i dodatki” to historia z częścią zajęć pobocznych, a „komplet” to ukończenie wszystkiego. Liczba w ostatniej kolumnie to liczba zgłoszeń dla głównego wątku: im mniejsza, tym mniej pewna średnia.

GraGłówny wątekWątek i dodatkiKompletZgłoszenia (główny wątek)
Grand Theft Auto (1997)13,3 h14,2 h17,6 h57
GTA: London 1961 (1999)1,8 h2,7 h3,5 h6
GTA: London 1969 (1999)brak danychbrak danychbrak danych0
GTA 2 (1999)12,3 h20,3 h27,0 h53
GTA III (2001)13,8 h20,1 h36,3 h897
GTA Vice City (2002)16,5 h23,4 h37,2 h893
GTA San Andreas (2004)30,1 h44,1 h69,2 h1102
GTA Advance (2004)7,1 h11,7 h17,5 h15
GTA: Liberty City Stories (2005)13,6 h21,2 h38,8 h237
GTA: Vice City Stories (2006)15,6 h23,3 h40,0 h177
GTA IV (2008)27,0 h40,3 h71,7 h1281
GTA IV: The Lost and Damned (2009)6,4 h9,8 h17,3 h359
GTA: The Ballad of Gay Tony (2009)8,1 h11,2 h23,2 h313
GTA: Chinatown Wars (2009)9,4 h13,7 h27,9 h124
GTA V (2013)32,1 h51,2 h89,5 h3405
GTA VI (2026)brak danychbrak danychbrak danychgra w dniu premiery

Z tabeli wynika prosta prawidłowość. Od pierwszego GTA do Vice City główny wątek pełnych części trwał podobnie, od 12 do 17 godzin, niezależnie od tego, czy gra była dwuwymiarowa, czy trójwymiarowa. Skok przyszedł wraz z San Andreas, które podwoiło czas przejścia, a GTA IV i GTA V utrzymały tę skalę. Najbardziej rośnie jednak ostatnia kolumna: ukończenie wszystkiego w pierwszym GTA to według graczy niecałe 18 godzin, a w GTA V prawie 90.

Wszystkie części GTA w jednej tabeli

Zestawienie obejmuje części omówione wyżej. Sprzedaż podajemy tylko tam, gdzie pochodzi od wydawcy, Rockstara albo Księgi Rekordów Guinnessa, zawsze z datą, bo późniejsze wydania nie są w niej uwzględnione.

GraRokMiasto i czas akcjiBohaterGłówny wątek (HLTB)Sprzedaż
Grand Theft Auto1997Liberty City, San Andreas, Vice Citydo wyboru, wybór czysto kosmetyczny13,3 h6 mln (marzec 2001)
GTA: London 1969 i 19611999Londyn, 1969 i 1961przestępca na usługach londyńskich gangów1,8 h (1961)brak wiarygodnych danych
GTA 21999Anywhere CityClaude Speed12,3 hponad 1,2 mln dostarczonych do sklepów
GTA III2001Liberty City, 2001milczący bohater, później nazwany Claude13,8 h14,5 mln (marzec 2008, Take-Two)
GTA Vice City2002Vice City, 1986Tommy Vercetti16,5 h17,5 mln (marzec 2008, Take-Two)
GTA San Andreas2004stan San Andreas, 1992Carl „CJ” Johnson30,1 h27,5 mln (wrzesień 2011, Rockstar)
GTA Advance2004Liberty City, 2000Mike7,1 hbrak wiarygodnych danych
GTA: Liberty City Stories2005Liberty City, 1998Toni Cipriani13,6 h8 mln (marzec 2008, Take-Two)
GTA: Vice City Stories2006Vice City, 1984Victor Vance15,6 h4,5 mln (marzec 2008, Take-Two)
GTA IV2008Liberty CityNiko Bellic27,0 hok. 25 mln (lipiec 2013, Take-Two)
The Lost and Damned2009Liberty CityJohnny Klebitz6,4 hbrak osobnych danych
The Ballad of Gay Tony2009Liberty CityLuis Lopez8,1 hbrak osobnych danych
GTA: Chinatown Wars2009Liberty CityHuang Lee9,4 hbrak wiarygodnych danych łącznych
GTA V2013Los Santos i hrabstwo BlaineMichael, Franklin, Trevor32,1 hniemal 235 mln (listopad 2026, Take-Two)
GTA Onlineod 2013Los Santos i hrabstwo Blainewłasna postać graczanie dotyczysprzedawane razem z GTA V
GTA VI2026Vice City i stan Leonida, współcześnieLucia Caminos i Jason Duvalbrak danychoficjalnych danych jeszcze nie ma

Mapa GTA: jak rosło miasto

Porównywanie wielkości map w GTA to pole minowe, bo jedni liczą sam ląd, inni także morze, a Rockstar rzadko podaje oficjalne liczby. Poniżej zebraliśmy tylko stwierdzenia twórców i wiarygodnych mediów, z informacją, kto je podał.

GraWielkość mapyKto to podał i jak
GTA IIIsiatka ok. 4 na 4 kmObbe Vermeij, programista gry
GTA Vice Cityponad 4,25 km², prawie dwa razy więcej niż GTA IIIszacunek dyrektora artystycznego Aarona Garbuta
GTA San Andreassiatka 6 na 6 km, ok. 36 km²Obbe Vermeij
GTA IVok. trzy razy więcej niż GTA III, mniej niż San Andreasporównanie z opisów gry
GTA Vok. 130 km²„The New Yorker”, Garbut: więcej niż San Andreas, GTA IV i Red Dead Redemption razem
GTA VIbrak oficjalnej liczbyRockstar nie podał wielkości mapy

Ciekawe są dwa wyjątki od reguły „każda część większa od poprzedniej”. GTA IV ma mniejszą mapę niż San Andreas, bo Rockstar postawił na gęstość jednego miasta zamiast wsi i pustyń. A w GTA VI twórcy nie mówią o kilometrach kwadratowych, tylko o tym, że świat musiał zwolnić, żeby nadążyć za własną szczegółowością.

Która część GTA jest najlepsza? Co mówią oceny i sprzedaż

Na pytanie o najlepszą część GTA każdy gracz ma własną odpowiedź, ale są dwie twarde miary: średnia ocen krytyków i sprzedaż. Według zestawienia Take-Two z 2008 roku, opartego na danych Metacritica, GTA III miało średnią 97 procent, Vice City 94, San Andreas 95, Liberty City Stories 82, a Vice City Stories 81. Take-Two nie podało, z których wersji liczyło średnią, a same wersje na PSP mają w Metacriticu 88 i 86 punktów. GTA IV uzyskało w Metacriticu 98 punktów, GTA V i Red Dead Redemption 2 po 97, a GTA VI w dniu premiery 99 w wersji na PlayStation 5, co zrównało je z dotychczasowym rekordzistą serwisu. Wśród gier przenośnych najwyżej oceniono Chinatown Wars na DS, z wynikiem 93.

Pod względem sprzedaży nie ma porównania: GTA V z niemal 235 mln egzemplarzy sprzedało się według Take-Two w liczbie zbliżonej do wszystkich pozostałych części razem, bo cała seria osiągnęła niemal 480 mln. Wśród gier sprzed ery HD najlepiej wypada San Andreas z 27,5 mln egzemplarzy według danych Rockstara z 2011 roku. Krytycy najwyżej ocenili więc GTA VI i GTA IV, a gracze najchętniej kupowali GTA V. Która z nich jest „najlepsza”, zależy od tego, którą miarę uznamy za ważniejszą.

GTA wtedy i dziś: co się zmieniło przez 29 lat

Najłatwiej poczuć tę przemianę, zestawiając konkretne rzeczy, które gracz widział i robił na ekranie w 1997 roku i dziś.

  • Kamera. W 1997 roku miasto oglądało się z góry, a kamera oddalała się tylko przy szybkiej jeździe. Od GTA III kamera jest za plecami bohatera, a w wydaniu GTA V z 2014 roku doszedł widok z pierwszej osoby.
  • Cel gry. W pierwszym GTA i w GTA 2 poziom kończył się po zdobyciu wymaganej liczby punktów. GTA III świadomie zrezygnowało z „flipperowego” licznika na rzecz fabuły i misji, a GTA V i GTA VI to opowieści z wieloma bohaterami.
  • Zapis gry. W pierwszym GTA nie dało się zapisać w trakcie poziomu, a na cały poziom były cztery dodatkowe życia. W GTA 2 zapis w kościele kosztował punkty. Punkty kontrolne w środku misji pojawiły się dopiero w The Lost and Damned w 2009 roku.
  • Zlecenia. W 1997 roku pracę dawały dzwoniące budki telefoniczne, a wskazówki przychodziły na pager. W GTA III doszły kluby i spotkania twarzą w twarz, w GTA IV telefon komórkowy, a w GTA VI pokaz Rockstara zawierał nawet pościg transmitowany na żywo przez internetowego streamera.
  • Orientacja w mieście. Pierwsze GTA nie miało mapy, tylko napisy z nazwami dzielnic. Dziś minimapa i nawigacja wyznaczają trasę, a w GTA VI budynki na minimapie wyglądają na trójwymiarowe.
  • Bohater. W 1997 roku postać wybierało się z listy, a wybór niczego nie zmieniał. W GTA III bohater milczał. Od Vice City bohaterowie mówią głosami aktorów, a w San Andreas zagrało w sumie 861 aktorów głosowych.
  • Zespół. Według Lesliego Benziesa w lutym 2001 roku GTA III robiły w Edynburgu 23 osoby. Przy GTA IV pracowało ponad tysiąc ludzi, przy GTA V podobnie, a Rockstar w czasie prac nad GTA VI zatrudniał według Bloomberga około 4,7 tys. osób.
  • Muzyka. Wszystkie piosenki pierwszego GTA napisano specjalnie dla gry, a promotor celowo udawał, że to prawdziwe zespoły. Od Vice City radio wypełniają w dużej mierze licencjonowane przeboje, co ma swoją cenę: licencje wygasają i przy kolejnych wydaniach część utworów znika.
  • Czas gry. Główny wątek pierwszego GTA to według graczy około 13 godzin, GTA V około 32. Ukończenie wszystkiego wydłużyło się z niecałych 18 do prawie 90 godzin.

Jedno zostało bez zmian od 1997 roku. Na pierwszych spotkaniach w Dundee twórcy chcieli zbudować miasto, które reaguje na gracza i w którym czyny mają konsekwencje. Brian Baglow opisywał to jako pomysł na „żyjące miasto”. GTA VI realizuje ten sam zamiar, tylko z przechodniami, którzy zauważają wyciągniętą broń, i z dniem, który trwa dłużej, żeby było na co patrzeć.

Muzyka z GTA: jak radio stało się duszą serii

Wsiadasz do cudzego samochodu, a z głośników leci akurat to, czego słuchał jego właściciel. Ten prosty pomysł towarzyszy Grand Theft Auto od pierwszej części z 1997 roku i przez prawie trzy dekady urósł do ogromnych rozmiarów. Radio w GTA zaczynało jako kilka utworów nagranych nocą w biurze w Dundee przez ludzi, których nikt nie słuchał. Dziś jego prowadzącymi są Bad Bunny, Lana Del Rey i Keith Richards, a sam zwiastun potrafi zwielokrotnić popularność piosenki sprzed lat. Poniżej opowiadamy tę historię po kolei, od pierwszych fikcyjnych zespołów po stacje radiowe GTA 6, które zabrzmiały w dniu premiery.

Dundee, połowa lat 90.: pomysł, którego nikt nie chciał

Na początku nie było żadnego radia. Muzykę do gry, która miała stać się pierwszym GTA, przygotowywał Craig Conner, muzyk z działu dźwięku DMA Design. Pisał demówki w bardzo różnych stylach, a Colin Anderson, jego kolega z działu dźwięku, wiedział, że gdy zespół wybierze jeden kierunek, mniej więcej dwie trzecie tych utworów trafi do kosza. Anderson zaproponował więc, żeby niczego nie wyrzucać, tylko rozdzielić nagrania według gatunków i zrobić z nich osobne stacje radiowe. W rozmowie z serwisem PC Gamer w 2020 roku wspominał, że przełomem była reakcja Connera. „Powiedziałem: gdyby tak dało się wstawić do gry stacje radiowe. Zobaczyłem, jak odpowiada, że to by zadziałało, że to byłoby naprawdę fajne. To był ten moment”, opowiadał. Zaraz potem dodał, że do działającego rozwiązania była jeszcze długa droga, a najważniejsze olśnienie przyszło później: radio będzie działać jeszcze lepiej, jeśli umieści się je w samochodach.

Według Andersona wprowadzenie radia „zmieniło wszystko”. Wcześniej ścieżka dźwiękowa miała być oparta na formacie MIDI, bo gra miała równolegle trafić na Nintendo 64, a kartridże tej konsoli nie mieściły nagrań w jakości płyty CD. Kiedy wersję na N64 skasowano, a pomysł radia przyjął się w zespole, twórcy mogli wykorzystać pełną jakość dźwięku z płyty i naśladować prawdziwe rozgłośnie dużo wierniej.

Entuzjazm nie był powszechny. Dźwięk nie należał wtedy do priorytetów DMA, a dział audio przeniesiono do pomieszczenia, które Anderson po latach nazywał „nie całkiem schowkiem na miotły, ale niewiele większym”. Paradoksalnie właśnie to pomogło. „Co z oczu, to z serca. Mogliśmy tam robić praktycznie wszystko, co chcieliśmy, więc dużo eksperymentowaliśmy”, mówił PC Gamerowi. W tym samym ciasnym pokoju narodziły się pomysły na reklamy i prowadzących audycje, ale z braku pamięci i pieniędzy trzeba było z nimi poczekać do kolejnej części.

Radio w GTA od pierwszej części: siedem stacji i auta z własnym gustem

Pierwsze Grand Theft Auto miało siedem stacji radiowych i nasłuch policyjnego pasma. Muzykę do nich skomponowało trzech ludzi z DMA: Colin Anderson, Craig Conner i Grant Middleton. Nagrywali nocami w biurach firmy, a według PC Gamera stacje dzieliły się na hip-hop, funk, pop, rock, country, house i drum and bass. Wszystko było autorskie, bez ani jednej licencjonowanej piosenki. Anderson uczynił z tego zasadę. Główny motyw gry napisał Conner, a w napisach przypisano go fikcyjnemu zespołowi Da Shootaz. Poza stacją Head Radio nazwy rozgłośni i utworów nie padały w samej grze, podawała je dopiero instrukcja.

Najważniejszy był jednak sposób, w jaki radio wpleciono w rozgrywkę. Muzyka włączała się dopiero po wejściu do pojazdu, a każdy wóz odbierał tylko część stacji. Wybór samochodu oznaczał więc także wybór muzyki. Brytyjski dziennik „The Guardian” przytoczył w 2026 roku test, jaki Anderson wymyślił wtedy razem z kolegami. „Jeśli gracze będą traktować nasze nagrania tak, jakby wykonywały je prawdziwe zespoły, i jeśli zaczną kraść konkretne auta tylko po to, żeby dalej słuchać konkretnych stacji, osiągniemy to, co zamierzaliśmy”, wspominał Anderson. Według niego test zdano szybko: recenzenci chwalili muzykę nieistniejących wykonawców, a niektórzy gracze celowo przeciągali misje, żeby dosłuchać ulubionych kawałków.

Była też ciekawostka techniczna, dziś zupełnie zapomniana. Po załadowaniu gry można było wyjąć z napędu płytę z GTA i włożyć własny krążek z muzyką. Gdy bohater wsiadał do samochodu, gra odtwarzała losowe utwory z tej płyty. W 2022 roku, na 25-lecie gry, Colin Anderson zaczął publikować w internecie wczesne wersje kilku radiowych utworów, nad którymi pracował w Dundee.

GTA 2 i Londyn: pierwsze reklamy, pierwsi DJ-e i spór o licencje

Między pierwszą a drugą częścią stosunek firmy do radia wyraźnie się zmienił. Sukces gry pokazał, że muzyka jest jej mocnym punktem, a recenzje to potwierdzały. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się licencjonowane piosenki, ale nie w Dundee. Dodatki „London 1969” i „London 1961”, które według PC Gamera powstały w kanadyjskim studiu Rockstar Toronto bez udziału Andersona, sięgnęły po prawdziwe nagrania między innymi The Upsetters i Harry J All Stars. „To właściwie złamało czystość wizji”, mówił Anderson. „Byłem tym wtedy zdenerwowany, bo nic o tych produktach nie wiedziałem. Pojawiły się znikąd.”

Za sporem stały dwie różne wizje. Współzałożyciele Rockstara, Sam Houser i Terry Donovan, chcieli licencjonować znane zespoły, bo to podnosiło prestiż gier. Anderson marzył o czymś innym. „Miałem pomysł, żeby stworzyć tu, w Dundee, coś w rodzaju małego Motown Records. Szukalibyśmy lokalnych ludzi, którzy robią świetną muzykę, i wykorzystali grę jako sposób na ożywienie miasta i lokalnej sceny”, opowiadał. „Ale to nigdy nie wypaliło.” W 2001 roku Donovan podsumował proporcje w rozmowie z IGN: muzykę do pierwszego GTA w całości wygenerowało DMA, a do GTA 2 w 80 procentach.

W Grand Theft Auto 2 z 1999 roku najważniejszą nowością były reklamy i prowadzący. Fałszywe spoty pisał w DMA Michael Keillor, dziś reżyser filmowy i telewizyjny. Reklamował na przykład 3rd World Bank, zachęcający bogaczy do lokowania pieniędzy w szkodliwych biznesach za granicą i aerozol do nosa o nazwie Zoom Zoom, czyli dla zmęczonych pracowników zamiennik kokainy. Tak narodził się satyryczny głos serii. Anderson odszedł z Rockstara po ukończeniu GTA 2, gdy trwały już przygotowania do trzeciej części. Uważał, że osiągnął z radiem to, co chciał.

Stacje radiowe GTA III: Liberty City nadaje na dziewięciu falach

Przejście do trzech wymiarów w 2001 roku dało twórcom coś, czego wcześniej brakowało: miejsce. Płyta DVD w PlayStation 2 mieściła znacznie więcej materiału niż CD. W GTA III można było przełączać się między dziewięcioma stacjami. IGN pisał w październiku 2001 roku o około 50 utworach i dziesięciu prowadzących, a Terry Donovan mówił o trzech i pół godzinie radia, „więcej muzyki, niż słyszy się w jakimkolwiek filmie czy innej grze”. Każda postać w mieście miała swoją ulubioną stację, więc każde ukradzione auto było już nastawione na konkretną falę.

Listę życzeń układali razem Dan Houser i Terry Donovan z Craigiem Connerem i Allanem Walkerem z DMA. Dan Houser wymieniał kryteria: muzyka musiała im się podobać, być bardzo różnorodna, dawać wrażenie przeskakiwania między stacjami w prawdziwym mieście i pasować do kina gangsterskiego, z którego gra czerpała. Donovan przyznawał, że plan był ułożony porządnie, a realizacja trochę chaotyczna. Od początku chcieli mieć stację hip-hopową i operową, a stacja z dubem i rozgłośnia gadana okazały się „cudownymi niespodziankami”. Upierali się też, żeby DMA zrobiło na nowo swoje klasyczne Head Radio i Lips, parodie amerykańskich stacji popowych, bo fani je kochali. Donovan cieszył się, że w jednej grze występują Stretch Armstrong i Luciano Pavarotti. Armstronga Dan Houser nazywał jednym z największych hip-hopowych DJ-ów w Ameryce.

Dan Houser podkreślał, że każdy prowadzący w grze to prawdziwy DJ. Stację z dubem nagrał w Londynie didżej, który według Housera traktował reggae jako styl życia tak poważnie, że na sesję spóźnił się cztery dni. „Efekt to radio, które brzmi bardzo dobrze, dopóki nie wsłuchasz się w słowa. Wtedy brzmi bardzo źle. Właśnie o to chodziło: wysoka jakość wykonania i absurdalna treść”, mówił IGN. Wszystkie materiały, czyli muzykę, reklamy, dżingle i wypowiedzi prowadzących, składał w gotowe stacje Craig Conner. Donovan nazywał go „siłą twórczą, która trzyma całe radio w grze”. W GTA III była też stacja grająca muzykę z filmu „Człowiek z blizną” z 1983 roku, o czym przypominał w 2022 roku magazyn NME.

Chatterbox FM i Lazlow: talk radio pisane przy pizzy

Najsłynniejsza stacja GTA III w ogóle nie grała muzyki. Chatterbox FM nadawało godzinny program telefoniczny, w którym prowadzący Lazlow ścierał się z coraz dziwniejszymi słuchaczami. Skąd wziął się pomysł, nikt dziś dokładnie nie pamięta. Dan Houser przyznał w 2002 roku w rozmowie z GameSpotem, że stację gadaną po prostu ktoś dopisał do listy: „Terry, Sam, Craig Conner z Rockstar North albo ja”. Takiej stacji nie było w żadnej wcześniejszej części.

Lazlow Jones trafił do gry przez przypadek. W 2021 roku opowiadał IGN, że jeden z założycieli Rockstara, Terry Donovan, pływał na bodyboardzie i obaj widywali się na falach. Pewnego dnia w 2001 roku narzekali, że muszą jechać do Los Angeles: Donovan na targi E3 jako wystawca, Lazlow jako dziennikarz swojej audycji o technologii. Donovan zaprosił go do biura Rockstara na Manhattanie, gdzie Lazlow poznał Sama i Dana Houserów. Szybko zaczęli wymyślać, jak sparodiować amerykańskie radio. Sesje pisania odbywały się w mieszkaniu Dana i według Lazlowa napędzały je pizza z anchois i cebulą, dietetyczna cola i mnóstwo papierosów. Pisanie, montaż i nagrania zajęły około czterech, pięciu miesięcy.

Słuchaczy dzwoniących do studia grali głównie sąsiedzi i znajomi Lazlowa, nagrywani przez telefon w jego domowym studiu. Pierwszym rozmówcą programu jest jego ojciec, który opowiada o jedzeniu wiewiórek i gołębi. „Dla porządku: nigdy tego nie jedliśmy, gdy dorastałem w Oklahomie”, zastrzegał Lazlow. Gości w studiu zagrali jego dwaj koledzy z pracy, Reed Tucker i Frank Chavez. Chavez miał nagrać tylko reklamę guru miłości Fernanda Martineza, ale Dan Houser tak się zachwycił, że postać dostała wywiad na antenie. Lazlow został z serią na lata. W Vice City, jak mówili GameSpotowi Houser i Lazlow, było już mniej więcej trzy razy więcej radia gadanego niż w GTA III.

Soundtrack GTA Vice City: lata 80. na siedmiu płytach

Vice City z października 2002 roku zrobiło z radia wydarzenie samo w sobie. Akcja toczy się w 1986 roku w fikcyjnym Miami, a muzyka miała przenieść gracza w czasie równie skutecznie jak pastelowe garnitury i palmy. W grze było siedem stacji muzycznych i dwie gadane. Wildstyle grało hip-hop i electro, Flash FM pop, V-Rock rock i metal, Fever 105 disco, Emotion 98.3 łagodny pop i ballady, Wave 103 nową falę, a Radio Espantoso salsę. K-Chat i Vice City Public Radio wypełniały rozmowy. Dan Houser tłumaczył GameSpotowi, że tym razem stacje gadane mają motywy: na K-Chat niezbyt rozgarnięta Amy Sheckenhausen przeprowadza wywiady z gwiazdami, a w VCPR goście kłócą się w panelu dyskusyjnym. Lazlow przeniósł się do rockowego V-Rock, bo jak żartował Houser, nikt nie chciał słuchać Lazlowa na dwóch stacjach naraz.

Wraz z grą ukazała się seria siedmiu płyt. We wrześniu 2002 roku Rockstar i Sony Music ogłosiły, że w dniu premiery, 29 października, wytwórnia Epic Records wyda siedem albumów, po jednym na każdą stację muzyczną. Terry Donovan zapowiadał, że będzie to „prawdopodobnie najbardziej różnorodny, niezwykły i nowatorski zbiór muzyki, jaki kiedykolwiek zebrano dla jakiejkolwiek formy rozrywki”, a każdy utwór wybierano „z miłością i mozołem”. Płyty działały też jako klucze: włożone do komputera otwierały ukryte części strony Vice City Radio z dodatkowymi materiałami i kodem do gry. Komplet siedmiu albumów można było zamówić w przedsprzedaży za 49,98 dolara.

Craig Conner, który przez lata odpowiadał za muzykę w serii, wspominał w 2015 roku w magazynie GamesTM, cytowanym przez International Business Times, że przy Vice City bawił się najlepiej. „Szukanie muzyki i słuchanie tych wszystkich niesamowitych utworów z lat 80., na których się wychowałem, a które naprawdę dostawały zgodę na wejście do naszej gry, było niesamowicie ekscytujące”, mówił. Dodawał, że zespół był wtedy niewielki, a energia po sukcesie GTA III ogromna. Według niego grę zrobiono w dziewięć miesięcy. Pół żartem dorzucał, że osiem z nich spędzono w pubie, projektując grę wieczorami przy piwie.

Kto grał w Vice City: od Michaela Jacksona po Iron Maiden

Przed premierą GameSpot pisał o „około 80 utworach” takich wykonawców jak Judas Priest, Blondie, A Flock of Seagulls, Kool and the Gang, Hall and Oates, Grandmaster Flash i Cutting Crew. Według Wikipedii gotowa gra, licząc reklamy, zawierała ponad 113 utworów i spotów oraz około dziewięciu godzin muzyki. Na Flash FM leciało „Billie Jean” Michaela Jacksona, a na Fever 105 jego „Wanna Be Startin’ Somethin’”. V-Rock grało „2 Minutes to Midnight” Iron Maiden, „Peace Sells” Megadeth i „Raining Blood” Slayera, Wave 103 „Atomic” Blondie i „I Ran (So Far Away)” A Flock of Seagulls, a Emotion 98.3 między innymi „Wow” Kate Bush, „Africa” Toto i „Broken Wings” Mr. Mister.

Wildstyle prowadził Mr. Magic, Flash FM Toni, Fever 105 Oliver „Ladykiller” Biscuit, Emotion 98.3 znany z GTA III Fernando Martinez, Wave 103 Adam First, a Radio Espantoso Pepe. W grze pojawiła się też Debbie Harry, wokalistka Blondie, która według serwisu Deadline użyczyła głosu Doris, dyspozytorce firmy taksówkarskiej, podczas gdy jej zespół leciał na Wave 103. Na V-Rock obok prawdziwych gwiazd metalu grał fikcyjny zespół Love Fist. To ukłon w stronę pierwszego GTA i jego nieistniejących wykonawców.

Wpływ tej ścieżki dźwiękowej widać do dziś. Magazyn „Rolling Stone” w zestawieniu 25 najlepszych licencjonowanych ścieżek dźwiękowych w historii gier postawił Vice City na pierwszym miejscu i nazwał je „szczytem muzyki w grach”. Kanadyjski piosenkarz The Weeknd mówił magazynowi „Billboard”, że Vice City otworzyło mu oczy na muzykę lat 80. i miało wpływ na jego album „After Hours” z 2020 roku. Kiri Miller, profesor z Uniwersytetu Browna, zwracała uwagę w rozmowie z NME, że prawie cała ścieżka to istniejące piosenki, co oznaczało „ogromną inwestycję w licencje, marketing i kontakty z wytwórniami”. Bracia Houserowie, jak przypominała, pracowali wcześniej w koncernie BMG i przy produkcji teledysków, więc mieli w branży muzycznej znajomości.

Ile kosztuje piosenka w GTA? Licencje w liczbach

Ile Rockstar zapłacił za muzykę do Vice City, nigdy nie podano. Nie znaleźliśmy wiarygodnego źródła z kwotą, a krążące w sieci liczby to domysły z forów. Pierwsze konkretne dane opublikował dopiero „Billboard” w kwietniu 2008 roku, tuż przed premierą GTA IV, w tekście przedrukowanym przez agencję Reuters. Według źródeł zbliżonych do negocjacji Rockstar płacił do 5 tys. dolarów za prawa do kompozycji i drugie tyle za prawa do nagrania, czyli łącznie do 10 tys. dolarów za utwór. „Billboard” wyliczał, że gdyby takie stawki dotyczyły wszystkich piosenek, budżet muzyczny GTA IV mógłby przekroczyć 2 mln dolarów.

Z tego samego tekstu wynika, jak zmieniła się pozycja gier wobec wytwórni. Cynthia Sexton z EMI Music North America mówiła, że rozmowy z twórcami gier „zmieniły się dramatycznie”. Wcześniej gra była przede wszystkim sposobem na wypromowanie artysty, a teraz muzyka stała się częścią gry i twórcy „są gotowi płacić nam i naszym artystom”. Dla porównania, przy grach muzycznych w rodzaju „Guitar Hero” wydawcy hitów wywalczyli wtedy tantiemy od każdego sprzedanego egzemplarza, od jednego do czterech centów.

Za licencjami stoi też żmudna praca. Ekipa Ivana Pavlovicha przy GTA IV kontaktowała się z ponad 2 tys. podmiotów na czterech kontynentach i według „Billboardu” zajęło jej to półtora roku. Według Wikipedii, która powołuje się na prasę z tamtych lat, Rockstar zatrudnił nawet prywatnego detektywa, żeby odnaleźć krewnych zmarłego muzyka zespołu Skatt Bros. i zalicencjonować piosenkę „Walk the Night”. Pavlovich opowiadał MTV, że najtrudniej było z hip-hopem: „Jest tylu ludzi, tyle sampli, tylu gości na płytach. Masz ośmiu autorów, z których niektórzy mają po 2,5 procent praw, i nie da się do nich dodzwonić”.

Piosenki z GTA San Andreas: 155 utworów i Kalifornia lat 90.

San Andreas z 2004 roku przeniosło akcję do Kalifornii i Nevady roku 1992, a radio poszło za tym w rozmachu. Gra miała jedenaście stacji. Craig Conner opowiadał w lutym 2005 roku miesięcznikowi „Sound On Sound”, że w grze jest 155 utworów i wszystkie musiał zmasterować, łącznie z tymi, które ostatecznie nie weszły, a do tego 70 reklam i wypowiedzi prowadzących. „To mniej więcej dwanaście albumów materiału, i to nie dwanaście osobnych płyt, bo wszystko musiało do siebie pasować”, mówił. Rok 1992 oznaczał dużo hip-hopu i new jack swingu, ale była też stacja z rzadkim groove’em z lat 60., klasyczny rock i country. Rockstar współpracował przy ścieżce z wytwórnią Interscope Records, która w listopadzie 2004 roku wydała dwupłytowy album, a 7 grudnia box z ośmioma płytami.

Zmienił się też sposób działania radia. Conner tłumaczył, że we wcześniejszych grach każda stacja była pętlą długości około półtorej godziny z wmontowanymi reklamami i prowadzącymi. W San Andreas utwory wybierano losowo z listy stacji, do każdego nagrano trzy różne zapowiedzi i trzy zakończenia, a większość reklam leciała na kilku stacjach. Zespół zakładał, że gra zajmie około 100 godzin, i chciał, żeby gracz jak najdłużej nie słyszał powtórek. Prowadzący komentowali pogodę i wydarzenia w mieście. Conner wspominał, jak jeden z testerów zaczepił go zdziwiony, że DJ właśnie powiedział, że pada deszcz. „Pomyślałem: działa, było warto”, mówił. Każdy prowadzący brzmiał inaczej także dlatego, że Conner nadawał im różną barwę. Didżeje z hip-hopowych stacji mieli „naprawdę tłusty bas”, a prowadzący country miał brzmieć jak z kiepskiego mikrofonu w kiepskim studiu.

Wśród wykonawców byli 2Pac, Public Enemy, Cypress Hill, Rage Against the Machine, James Brown, Willie Nelson, Patsy Cline, Kiss, Lynyrd Skynyrd, Depeche Mode i Soundgarden. „Rolling Stone” dorzucał do tej listy Gang Starr, Biz Markie, The Isley Brothers, Ricka Jamesa, Frankiego Knucklesa i Merle’a Haggarda, a w 2024 roku umieścił San Andreas wśród 25 najlepszych licencjonowanych ścieżek w historii gier. Dan Houser mówił w 2004 roku serwisowi Eurogamer, cytowanemu przez magazyn, że „Kalifornia ma najlepsze radio w całej Ameryce”. Ścieżka zebrała nagrody, między innymi stowarzyszenia Game Audio Network Guild za najlepsze użycie licencjonowanej muzyki, wręczoną Craigowi Connerowi i Timowi Sweeneyowi.

Axl Rose, Chuck D i George Clinton za mikrofonem

W San Andreas za mikrofonami stanęły gwiazdy muzyki. Według Wikipedii gra miała dwudziestu didżejów. Największą sensacją był Axl Rose, lider Guns N’ Roses, wtedy znany z tego, że prawie nie pokazuje się publicznie. MTV pisało w dniu premiery, że jego głos po raz pierwszy od ponad roku można było usłyszeć w oficjalnym nagraniu. Rose wcielił się w Tommy’ego „The Nightmare” Smitha z klasycznie rockowej stacji K-DST, puszczającego między innymi „Slow Ride” Foghat i „Free Bird” Lynyrd Skynyrd.

Chuck D z Public Enemy prowadził jako Forth Right MC stację Playback FM z klasycznym hip-hopem, a George Clinton z Parliament-Funkadelic występował jako Funktipus w stacji Bounce FM. MTV wymieniało też duet dancehallowy Sly and Robbie oraz komika Andy’ego Dicka w radiu gadanym. Przy radiu, jak w poprzednich częściach, pracowali Dan Houser i Lazlow, podpisani pod wydaniami płytowymi ścieżki.

Za mikrofonem stanął też sam główny bohater. Carla „CJ” Johnsona zagrał Young Maylay, według MTV wtedy dopiero aspirujący raper. Przy scenariuszu gry pracował DJ Pooh, współautor scenariusza filmu „Piątek” z 1995 roku, który dziewięć lat później wrócił do serii jako prowadzący West Coast Classics w GTA V. San Andreas zapisało się też w pamięci samych muzyków. Flying Lotus mówił w 2026 roku „Guardianowi”, że to była „pierwsza gra, która pokazała inną stronę kultury, czarną kulturę”. „Czuliśmy, że ktoś nas zauważa. I przy całej tej muzyce, tym świetnym kalifornijskim hip-hopie, czuliśmy, że komuś naprawdę zależało”, opowiadał.

GTA IV: 214 utworów, Iggy Pop i Karl Lagerfeld

Przy GTA IV z 2008 roku muzyką zajmował się już Ivan Pavlovich, były DJ i menedżer wytwórni, w Rockstarze od 2004 roku. MTV opisywało go jako człowieka, który ma około 4 tys. płyt w piwnicy u mamy. Swoją pracę zaczął w 2006 roku od przejażdżki po niedokończonym jeszcze Liberty City. „Już na wczesnym etapie widać drobne szczegóły, które sprawiają, że GTA jest tym, czym jest”, mówił. Ułożył listę 850 piosenek do rozważenia, a gotowa gra miała ich 214. Starał się przy tym, żeby wytwórnie nie rozgadały, do czego potrzebne są nagrania. „Serce mi stanęło, kiedy jakiś mały zespół znikąd napisał na blogu, że poproszono go o utwór do GTA”, wspominał. „Billboard” pisał przed premierą o rekordowych 16 stacjach muzycznych. Wcześniejszy rekord liczby piosenek w grze należał według pisma do San Andreas.

Nowy Jork, pierwowzór Liberty City, dostał najbardziej międzynarodową ścieżkę w historii serii. Elektronikę prowadził François Kevorkian, punkową stację Liberty City Hardcore Jimmy Gestapo z Murphy’s Law, nigeryjski muzyk Femi Kuti międzynarodowy funk w IF99, a ukraińska gwiazda Ruslana wschodnioeuropejski pop w Vladivostok FM. DJ Premier zmiksował stację Classics ze starym hip-hopem. DJ Green Lantern i Mr. Cee odtworzyli w The Beat 102.7 klimat nowojorskiej rozgłośni Hot 97 z premierowymi utworami. Bobby Konders, właściciel wytwórni Massive B, poleciał na Jamajkę, żeby artyści dancehallu nagrali swoje kawałki na nowo z pozdrowieniami dla fikcyjnych dzielnic miasta. Serwis Deadline wymienia też Iggy’ego Popa jako prowadzącego Liberty Rock Radio 97.8, projektanta mody Karla Lagerfelda, który zagrał samego siebie w stacji K109, i aktorkę Juliette Lewis w rockowym Radio Broker. Według magazynu „Crack” K109 The Studio grało disco, funk i soul. W radiu gadanym występowali między innymi Jason Sudeikis i Will Forte.

Sam Houser naciskał, żeby sięgać po nieoczywiste nagrania, i podsuwał na przykład „Street Kids” Eltona Johna. Pavlovich próbował przebić szefa w odkrywaniu dziwności i tak powstała eksperymentalna stacja The Journey z prawie bezrytmicznymi kompozycjami Philipa Glassa, której sam słuchał podczas nocnych przejażdżek po Liberty City. Po raz pierwszy można było też sprawdzić, co leci: wystarczyło wysłać SMS z telefonu Nika Bellica, a strona Rockstar Social Club kierowała do listy utworów w sklepie Amazon. Według MTV jedynym utworem skomponowanym specjalnie do gry był motyw przewodni Michaela Huntera, autora motywów do wcześniejszych części, choć „Billboard” pisał, że DJ Green Lantern wypełnił The Beat 102.7 premierowymi nagraniami. Klasyczne nagrania do gry dostarczył według Wikipedii ojciec Houserów, muzyk jazzowy Walter Houser. A 50 Cent, jak zdradził Pavlovich, chętnie użyczyłby swoich piosenek, ale nie zmieściły się w ostatecznym wyborze.

Muzyka GTA V: 240 piosenek i pierwsza w historii serii partytura

Przy GTA V z 2013 roku Pavlovich mówił magazynowi „Rolling Stone” krótko: „Mamy 15 stacji radiowych, dwie stacje gadane, 240 licencjonowanych piosenek i muzykę ilustracyjną na mniej więcej 20 filmów”. Według Wikipedii zespół planował początkowo zalicencjonować ponad 900 utworów, a ostatecznie zszedł do 241. Później, w wersjach na nowsze konsole i w aktualizacjach, liczba utworów w stacjach rosła do ponad 441. Cel był jeden: oddać Los Angeles. „Podeszliśmy do stacji jak do muzycznego krajobrazu, który słyszysz, gdy przylatujesz do L.A.”, tłumaczył Pavlovich. Dlatego, jak mówił Pavlovich, po raz pierwszy w GTA pojawiła się stacja popowa, Non-Stop-Pop FM, którą prowadziła modelka Cara Delevingne.

Lista prowadzących przypominała line-up festiwalu. Klasyczny rock w Los Santos Rock Radio zapowiadał Kenny Loggins, boogie-funk lat 80. Bootsy Collins, soul i klasykę lowriderów Pam Grier. Flying Lotus miał własną FlyLo FM, Gilles Peterson WorldWide FM, a belgijski duet Soulwax własną stację. Za mikrofonami stanęli też weteran punka Keith Morris, Lee „Scratch” Perry i wspomniany DJ Pooh w West Coast Classics. Pavlovich wspominał, jak Pooh dzwonił z drogi: „Jadę do Dre, czego od niego potrzebujecie?”, a pół godziny później jechał już do Snoopa. Muzyków z Wavves posadzono w Vinewood Boulevard Radio, Camilo Lara z Mexican Institute of Sound przygotował East Los FM z meksykańską elektroniką i narcocorridos, a country w Rebel Radio zapowiadał Jesco White, bohater dokumentu o rodzinie z Zachodniej Wirginii. Pavlovich mówił „The Hollywood Reporter”, że stacje układa się zawsze od rozmów z Samem Houserem: najpierw ustala się, jakie rozgłośnie pasują do świata gry, potem szuka się do nich ludzi.

Po raz pierwszy tylu artystów nagrało też muzykę specjalnie do gry, między innymi A$AP Rocky, Tyler, the Creator, Flying Lotus, Twin Shadow, Neon Indian, Yeasayer i HEALTH. „Mówiliśmy sobie, że nie tylko będzie więcej muzyki, ale też więcej muzyki oryginalnej”, tłumaczył Pavlovich. Flying Lotus opowiadał „Guardianowi”, że od dawna próbował nagrać coś z Tylerem, the Creatorem. „Gdy tylko powiedziałem GTA, dostałem od niego utwór następnego dnia”, śmiał się. Muzyka z gry ukazała się 24 września 2013 roku w trzech częściach, a według szacunków przytoczonych przez serwis GamesRadar do 2018 roku gracze przesłuchali w stacjach GTA V i GTA Online ponad 75 mld minut muzyki.

Tangerine Dream, The Alchemist, Oh No i Woody Jackson: muzyka do misji

Największą nowością GTA V była jednak partytura. Wcześniej w serii za klimat odpowiadało niemal wyłącznie radio, a teraz misjom towarzyszyła muzyka ilustracyjna. Pavlovich nazywał ten pomysł „onieśmielającym”. Napisali ją niemiecka legenda elektroniki Tangerine Dream, kompozytor Woody Jackson, znany z „Red Dead Redemption”, oraz hip-hopowi producenci The Alchemist i Oh No. Powstało ponad 20 godzin muzyki. Pavlovich podkreślał, że najważniejsze było, by nie zagłuszyć radia. Na początku misji, gdy gracz jeszcze jedzie, słychać zwykle stację, a muzyka ilustracyjna wkrada się dopiero wtedy, gdy akcja naprawdę rusza.

Edgar Froese, założyciel Tangerine Dream, początkowo odmówił pisania muzyki do gry. Zmienił zdanie dopiero wtedy, gdy przyleciał do studia i zobaczył skalę i filmowość projektu. W ciągu pierwszych ośmiu miesięcy pracy nagrał 62 godziny materiału. Jackson miał początkowo pisać muzykę do misji Trevora i czerpał z zespołów The Mars Volta i Queens of the Stone Age. Rockstar rozsyłał nagrania po kolei między kompozytorami: według Pavlovicha muzykę Tangerine Dream wysyłano do Jacksona, jego do The Alchemista i Oh No, a ich z powrotem do Tangerine Dream, i każdy dokładał swoje warstwy. „Samplowaliśmy, braliśmy kawałek stąd, kawałek stamtąd, podnosiliśmy tonację, cięliśmy”, opowiadał The Alchemist. Całość zmiksował i dopasował do rozgrywki DJ Shadow.

Muzyka działała w systemie tak zwanych ścieżek, czyli stemów. Froese opisywał, że każdy taki zestaw zawierał do 62 pięciominutowych plików, które trafiały do Pavlovicha w Nowym Jorku. Ten przygotowywał z nich miks ośmiu ścieżek potrzebnych do misji i rozsyłał go pozostałym twórcom. Dzięki temu muzyka mogła płynnie zmieniać nastrój, gdy gracz przechodził od skradania do strzelaniny. Pavlovich mówił „The Hollywood Reporter”, że w kinie muzyka wspiera bohatera w jednej chwili, a w grze ktoś tym bohaterem steruje, więc trzeba nadążać za jego decyzjami. W 2015 roku, wraz z wersją na komputery, The Alchemist i Oh No dostali też własną stację The Lab z albumem „Welcome to Los Santos”.

GTA Online: radio, które wciąż się rozrasta

Ponieważ GTA Online było rozwijane przez ponad dekadę, jego radio zmieniało się razem z muzyką. W grudniu 2017 roku, z dodatkiem „The Doomsday Heist”, pojawiła się stacja blonded Los Santos 97.8 FM prowadzona przez Franka Oceana. W lipcu 2018 roku aktualizacja „After Hours” dodała nocne kluby i stację Los Santos Underground Radio z setami prawdziwych DJ-ów: Solomuna, Tale of Us, Dixona i The Black Madonna. W grudniu 2019 roku przy okazji „The Diamond Casino Heist” przyszło iFruit Radio z raperami Dannym Brownem i Skeptą. Rok później, z „The Cayo Perico Heist”, gracze dostali klub Music Locker oraz trzy stacje: Music Locker Radio, Still Slipping Los Santos prowadzoną przez Joy Orbisona i K.U.L.T. 99.1 FM Juliana Casablancasa.

Najgłośniejszy muzyczny dodatek ukazał się 15 grudnia 2021 roku. W „The Contract” gracz pracuje dla agencji Franklina Clintona, bohatera GTA V, a jej pierwszym dużym klientem jest Dr. Dre, któremu ukradziono telefon z niewydanymi utworami. Misje polegają na odzyskaniu tej muzyki, zanim wycieknie do sieci. W nagrodę gracz jako pierwszy słyszy nowy utwór Dre. Nowe nagrania jego i innych artystów, między innymi Andersona .Paaka i Snoop Dogga, trafiły do stacji Radio Los Santos i West Coast Classics, a 4 lutego 2022 roku ukazały się w serwisach streamingowych. W tym samym dodatku pojawiła się stacja MOTOMAMI Los Santos prowadzona przez Rosalię i Arcę.

Muzyka z trybu sieciowego zaczęła też żyć poza grą. W 2019 roku ukazał się album zespołu HEALTH z dodatku „Arena War”, a w grudniu 2023 roku płyta, na której DāM-FunK przearanżował muzykę z GTA Online. W lipcu 2021 roku Rockstar dodał też Media Player, stację, którą gracz sam odblokowuje, zbierając w świecie gry pendrive’y z muzyką.

Życie po GTA: co występ w grze daje muzykom

Dla wielu artystów obecność w GTA okazała się ważniejsza niż okładki pism. Nathan Williams, lider Wavves, mówił w 2026 roku „Guardianowi”: „Byłem na okładce Spina, grałem na Lollapaloozie, miałem kilka wyróżnień Pitchforka. Wszystko to trochę pomaga, ale nic nie działa długo. A ludzie wciąż podchodzą do mnie po koncertach i mówią, że odkryli mój zespół dzięki GTA”. Holenderski producent Kai Hugo, którego utwór trafił do stacji Soulwax, przeprowadził się za pieniądze z gry do Los Angeles. Raper Ab-Soul mówił GamesRadarowi, że wejście jego utworu z Kendrickiem Lamarem do Radio Los Santos dało mu „ogromny” rozgłos, choć jego styl nie pasował do zachodniego radia.

Są też ciemniejsze strony. Wokalistka Nite Jewel, czyli Ramona Gonzalez, nagrała „Nowhere To Go” specjalnie do GTA V w 48 godzin na prośbę Pavlovicha. To dziś jej najpopularniejszy utwór na Spotify, z ponad 8 mln odtworzeń, ale prawa do niego należą do Rockstara. Większość wynagrodzenia dostała jednorazowo, jako pracę na zamówienie, a z tantiem ma skromny dochód. „Czy to sprawiedliwe? I tak, i nie”, mówiła „Guardianowi”. Przyznawała jednak, że pieniądze z gry pozwoliły jej znów stać się niezależną artystką.

Krytyk muzyczny Craig Jenkins z „New York Magazine” nazwał w tym samym tekście ścieżki dźwiękowe GTA „pokazem siły”. „Nikt inny nie ma ani takich możliwości, ani ochoty, żeby się w to bawić. Licencja na cokolwiek kosztuje dziś bardzo dużo”, mówił. Jego zdaniem prawie całe pokolenie milenialsów może doszukać się w GTA przynajmniej części swojego gustu muzycznego.

Licencje, które wygasają, i piosenki, które znikają

Licencje na muzykę w grach udziela się na określony czas, więc z wiekiem gry tracą piosenki. „Billie Jean” Michaela Jacksona usunięto z Vice City już w wydaniach mobilnych z 2012 roku, a według zestawienia serwisu VGC w zremasterowanej „The Definitive Edition” z 2021 roku brakowało 20 utworów z Vice City i 18 z San Andreas. Według GameSpotu już w 2014 roku z San Andreas usunięto 17 utworów.

W kwietniu 2018 roku, gdy GTA IV zbliżało się do dziesiątych urodzin, wygasła część dziesięcioletnich umów. Rzecznik Rockstara potwierdził GameSpotowi, że z powodu ograniczeń licencyjnych firma musi usunąć część piosenek z GTA IV i jego dodatków, „w szczególności dużą część rosyjskiej stacji popowej Vladivostok FM”, i że część z nich zastąpi nowymi utworami. To najlepiej pokazuje, dlaczego wielu graczy trzyma oryginalne płyty z tamtych lat jak skarb.

GTA 6 muzyka: piosenki ze zwiastunów, które wróciły na listy

Zanim ktokolwiek usłyszał radio w GTA VI, muzyka z gry już zmieniała listy przebojów. Pierwszy zwiastun z grudnia 2023 roku, obejrzany na YouTube ponad 90 mln razy w ciągu doby, zilustrowano piosenką Toma Petty’ego „Love Is a Long Road”. Według GamesRadaru wcześniej utwór miał średnio 4–5 tys. odtworzeń, a w dniach po premierze zwiastuna blisko 400 tys. Spotify podało później wzrost globalnych odtworzeń o 37 000 procent, a w Shazamie piosenkę wyszukano prawie ćwierć miliona razy.

Drugi zwiastun z maja 2025 roku był podłożony pod „Hot Together” The Pointer Sisters. Ten utwór zanotował według GamesRadaru wzrost odtworzeń o 182 000 procent. Agencja AP opisała w listopadzie 2026 roku podobny przypadek kanadyjskiego duetu Bob Moses, którego piosenka stała się dzięki GTA VI wiralowym przebojem.

Przed premierą Rockstar ogłosił też dwa wydawnictwa. „Grand Theft Auto VI: The Album”, przygotowany z wytwórnią Atlantic Records, zawiera 34 premierowe utwory i zapowiedziano go na dzień premiery gry, 19 listopada. Wśród pierwszych singli były „RHYNO” Travisa Scotta wyprodukowane przez Guy-Manuela de Homem-Christo z Daft Punk oraz nowy utwór Yung Leana z udziałem Future’a i Metro Boomina. Podwójny winyl kosztował w przedsprzedaży 49,98 dolara, dokładnie tyle co komplet siedmiu płyt z Vice City w 2002 roku. Muzykę ilustracyjną do GTA VI skomponował według Rockstara francuski duet Justice, czyli Gaspard Augé i Xavier de Rosnay, laureaci nagród Grammy.

Stacje radiowe GTA 6: co Rockstar potwierdził do dnia premiery

8 października 2026 roku Rockstar pokazał pierwsze sześć stacji, z dwuminutowymi próbkami na oficjalnej stronie gry. Cocoteo FM gra współczesną muzykę latynoską, Back Country Radio klasyczne outlaw country, AfroBank FM muzykę afrykańską, The Chamber 106.6 metal, Flash FM współczesny pop, a Dirty South Classics hip-hop z Południa. Kto je prowadzi, w pełni potwierdziły dopiero napisy końcowe: Cocoteo FM Bad Bunny jako El Martillo razem z RaiNao, Back Country Radio Lana Del Rey jako Delta Dawn, AfroBank FM Burna Boy, The Chamber Kerry King i Tom Araya ze Slayera, Flash FM Robyn i modelka Alex Consani, a Dirty South Classics Trina, Trick Daddy i Gucci Mane. W zapowiedziach The Chamber słychać było Black Sabbath, Pantera i Slayera, a na Flash FM „Electric Feel” MGMT. Rockstar ogłosił przy tym nowość: „Po raz pierwszy w historii Grand Theft Auto VI wprowadza serię podcastów na żądanie”, dostępnych w samochodach i na piechotę, przez słuchawki podłączone do smartfonów Jasona i Lucii.

Pełną listę przyniosły dopiero napisy końcowe, które Rockstar opublikował na swojej stronie w dniu premiery, 19 listopada 2026 roku. Według zestawienia PC Gamera sporządzonego na ich podstawie w grze jest 19 stacji muzycznych dostępnych od początku oraz dwie ukryte, które odblokowuje się, skanując plakaty aplikacją w telefonie. Wracają V-Rock, Emotion 98.3 i Flash FM, nazwy znane z Vice City z 2002 roku. Nową stację Vice City FM z hitami lat 80. prowadzi „Weird Al” Yankovic jako DJ Al razem z Brigitte Nielsen. „Jestem prowadzącym kanał Vice City FM z non-stop latami 80. Napisałem też kilka reklam w grze i jestem głosem reklam Burger Shot”, potwierdził sam Yankovic w mediach społecznościowych. V-Rock prowadzą Lindsey Buckingham i Michael McDonald, a Emotion 98.3 komik Doug Stanhope.

Lista gości jest długa. Bluesa w Gloriana Blues Radio zapowiadają Buddy Guy i Keith Richards, jazz w Leonida Jazz Radio Randy Brecker i Stanley Clarke, muzykę latynoską w Radio La Ola Emilio i Gloria Estefan, a muzykę poważną w Symphony FM pianistka Yuja Wang. Kaleidoscope FM prowadzi aktor Jeremy Irons, Honey FM Chilli i T-Boz z TLC, Radio On-U producent Adrian Sherwood, a do roli w WorldWide FM wraca z GTA V Gilles Peterson. Jedną z ukrytych stacji, The Sniper of La Perle, prowadzi raper Kodak Black. W radiu gadanym słychać między innymi Jasona Sudeikisa, który występował już w GTA IV, Janelle James i Johna Leguizamo. Łącznej liczby utworów w radiu nie znaleźliśmy w oficjalnych komunikatach Rockstara.

Stacje radiowe GTA w liczbach: od 1997 do 2026 roku

Poniższa tabela zbiera dane z wiarygodnych źródeł. Liczby utworów podajemy tak, jak podawali je twórcy lub prasa, bo różne źródła liczą inaczej: z reklamami albo bez, w dniu premiery albo po aktualizacjach.

GraStacje radioweLicencjonowane utwory (przybliżenie)Wybrani wykonawcy i prowadzący
Grand Theft Auto (1997)7 stacji i pasmo policyjnebrak, wyłącznie muzyka autorska DMAfikcyjne zespoły, np. Da Shootaz, kompozytorzy Colin Anderson, Craig Conner, Grant Middleton
Grand Theft Auto 2 (1999)brak potwierdzonej liczbyniewiele, ok. 80 procent muzyki stworzyło DMA (Terry Donovan)pierwsze fałszywe reklamy pisane przez Michaela Keillora
Grand Theft Auto III (2001)9 stacji, w tym Chatterbox FMok. 50 utworów (IGN, 2001)Stretch Armstrong, Luciano Pavarotti, muzyka z filmu „Człowiek z blizną”, Lazlow
GTA: Vice City (2002)9 stacji: 7 muzycznych i 2 gadaneok. 80 według zapowiedzi GameSpotu z 2002 roku, ponad 113 utworów i reklam łącznie według WikipediiMichael Jackson, Iron Maiden, Blondie, Kate Bush, A Flock of Seagulls, Hall and Oates, Mr. Magic
GTA: San Andreas (2004)11 stacji („Sound On Sound”, Wikipedia)155 („Sound On Sound”), według „Billboardu” 1562Pac, Public Enemy, Rage Against the Machine, Willie Nelson, prowadzący Axl Rose, Chuck D, George Clinton
Grand Theft Auto IV (2008)16 stacji muzycznych („Billboard”) oraz stacje gadane214 (MTV)Femi Kuti, Ruslana, Iggy Pop, Karl Lagerfeld, Philip Glass, DJ Premier
Grand Theft Auto V (2013)15 muzycznych i 2 gadane w dniu premiery240–241 w dniu premiery, z późniejszymi dodatkami ponad 441Kenny Loggins, Bootsy Collins, Flying Lotus, Soulwax, partytura Tangerine Dream
Grand Theft Auto VI (2026)19 muzycznych i 2 ukryte (PC Gamer na podstawie napisów końcowych), do tego radio gadane i podcastybrak liczby w oficjalnych komunikatachBad Bunny, Lana Del Rey, Slayer, „Weird Al” Yankovic, Keith Richards, partytura Justice

Ta tabela dobrze pokazuje drogę, jaką przeszła seria. Zaczęło się od trzech muzyków, którzy nocami nagrywali w biurze piosenki dla nieistniejących zespołów, bo nikt inny nie traktował dźwięku poważnie. Doszło do gry, w której jedną ze stacji prowadzi zdobywca Oscara Jeremy Irons, muzykę ilustracyjną piszą laureaci Grammy z Justice, a premiera zwiastuna wyciąga w górę list piosenki sprzed dekad. Pomysł Colina Andersona, żeby radio grało w samochodach, okazał się jednym z najtrwalszych w historii gier wideo.

Skandale, procesy i „Hot Coffee”

Żadna inna seria gier nie wywołała tylu awantur. W wydaniu Gamer’s Edition z 2008 i 2009 roku Księga Rekordów Guinnessa nazwała GTA „najbardziej kontrowersyjną serią gier w historii”, powołując się na ponad cztery tysiące artykułów prasowych na jej temat. Część tych kontrowersji twórcy wręcz zaplanowali.

Skandal jako strategia marketingowa

Jak Max Clifford zamienił oburzenie wokół pierwszej części w darmową reklamę, opisaliśmy w rozdziale o DMA Design. Z czasem jednak kontrowersje przestały być zabawą. Po zamachach z 11 września 2001 roku Rockstar przesunął premierę GTA III o trzy tygodnie i wprowadził poprawki. Radiowozy, które w biało-niebieskich barwach przypominały nowojorską policję, przemalowano na czarno-białe, zmieniono trasę przelotu samolotu, usunięto misję nawiązującą do terrorystów i podmieniono okładkę. Według studia gra różniła się po zmianach „o mniej więcej 1 procent”. W Europie ukazała się jeszcze z pierwotną okładką.

Hot Coffee: minigra, której miało nie być

Najgłośniejsza afera dotyczyła San Andreas. W kodzie gry pozostały nieukończone animacje scen erotycznych między CJ a jego dziewczyną. W normalnej rozgrywce nie dało się do nich dotrzeć, ale najpierw natrafili na nie moderzy w wersji na PlayStation 2, a 9 czerwca 2005 roku Holender Patrick Wildenborg opublikował modyfikację odblokowującą tę minigrę w wersji na Windows. Nazwał ją „Hot Coffee”, od eufemizmu, którym bohaterka zaprasza CJ na „gorącą kawę”. W ciągu czterech tygodni modyfikację pobrano ponad milion razy.

Konsekwencje były poważne. 20 lipca 2005 roku amerykańska organizacja ESRB zmieniła kategorię gry z M (od 17 lat) na AO (tylko dla dorosłych). Walmart, Target, Best Buy i Circuit City zapowiedziały, że nie będą jej sprzedawać, dopóki ma oznaczenie AO. Take-Two wycofało egzemplarze ze sklepów i wydało łatkę blokującą „Hot Coffee”. Poprawione wydania z kategorią M wróciły do sklepów jesienią 2005 roku.

Sprawa trafiła do Kongresu. Izba Reprezentantów stosunkiem głosów 355 do 21 poparła wszczęcie dochodzenia przez Federalną Komisję Handlu (FTC). Warunki ugody, którą FTC zawarła z firmami w czerwcu 2006 roku, i koszty całej afery opisaliśmy w rozdziale o właścicielach GTA. Senator Hillary Clinton złożyła w grudniu 2005 roku projekt ustawy, który przewidywał 5 tys. dolarów grzywny za sprzedaż nieletnim gier z kategorią M lub AO. Projekt przepadł wraz z końcem kadencji Kongresu. Pozew zbiorowy rozpoczęty przez 85-letnią mieszkankę Nowego Jorku zakończył się ugodą w 2008 roku. Kupujący mogli dostać do 35 dolarów zwrotu, ale zgłosiło się mniej niż 3 tysiące osób. W Australii urząd klasyfikacyjny OFLC cofnął grze klasyfikację, co oznaczało całkowity zakaz sprzedaży.

Echo afery wróciło po szesnastu latach. W listopadzie 2021 roku zremasterowana kolekcja „The Trilogy: The Definitive Edition” zniknęła na trzy dni ze sprzedaży na PC. Rockstar tłumaczył, że usuwa pliki dołączone przez pomyłkę, głównie utwory muzyczne bez licencji, ale dataminerzy twierdzili, że znaleźli w nich także pozostałości kodu „Hot Coffee”.

Jack Thompson i procesy o przemoc

Najbardziej zawziętym przeciwnikiem serii był amerykański adwokat z Florydy Jack Thompson. W październiku 2003 roku złożył w Tennessee pozew na 246 mln dolarów przeciwko Take-Two, Sony i Walmartowi w związku ze strzelaniną, której sprawcami byli dwaj nastolatkowie, a pozew wiązał ich czyn z GTA III. Sprawę wycofano dwa dni po przeniesieniu jej do sądu federalnego. Thompson reprezentował też rodziny policjantów zabitych w Alabamie przez nastoletniego Devina Moore’a, opisywanego jako zapalonego gracza GTA. Sędzia odebrał mu tymczasowe prawo występowania w tej sprawie, a rodziny ostatecznie jej nie wygrały. Kolejny pozew, opisywany jako żądanie 600 mln dolarów, dotyczący zabójstwa w Nowym Meksyku i powołujący się na Vice City, sąd odrzucił pod koniec 2007 roku z przyczyn formalnych, uznając, że nie ma jurysdykcji wobec pozwanych firm.

Thompson walczył także z grą „Bully” Rockstara, a w marcu 2007 roku Take-Two samo pozwało go, chcąc zablokować jego kolejne próby wstrzymania sprzedaży GTA IV. Ostatecznie we wrześniu 2008 roku Sąd Najwyższy Florydy dożywotnio pozbawił go prawa wykonywania zawodu adwokata. Żaden z opisanych pozwów przeciwko twórcom GTA nie zakończył się jego wygraną.

Inne spory

Vice City wywołało w listopadzie 2003 roku protesty społeczności haitańskiej w Nowym Jorku, która zarzucała grze przedstawianie Haitańczyków jako przestępców. Po groźbie pozwu ze strony burmistrza Michaela Bloomberga z kolejnych nakładów usunięto obraźliwe sformułowania. GTA IV krytykowała organizacja MADD (Matki przeciw Pijanym Kierowcom) za możliwość jazdy po alkoholu. W GTA V najwięcej sporów wywołała scena tortur w misji „By the Book”, potępiona przez organizację Freedom from Torture.

Ciekawostki, o których mało kto pamięta

Seria ma niemal trzydzieści lat i obrosła legendami. Część z nich to plotki z forów, ale wiele faktów jest dobrze udokumentowanych i często bardziej zaskakujących niż mity.

Miasta, które były od początku

Wiele osób sądzi, że Vice City i San Andreas wymyślono na potrzeby gier z lat 2002–2004. Tymczasem, jak wspominaliśmy przy pierwszym GTA, wszystkie trzy miasta istniały już w 1997 roku, a San Andreas było wtedy miastem, a nie całym stanem. Liberty City rysowano od nowa kilka razy, w GTA III, GTA IV i Chinatown Wars, za każdym razem z większą liczbą szczegółów.

Vice City: Miami, „Człowiek z blizną” i „Policjanci z Miami”

Zaraz po ukończeniu GTA III twórcy pojechali do Miami na wyprawę badawczą. Rozdzielili się na małe grupy i obserwowali ulice, architekturę i ludzi. Inspiracji szukali też w kinie: w „Człowieku z blizną” z 1983 roku, „Życiu Carlita”, „Ojcu chrzestnym” oraz w serialu „Policjanci z Miami”, który zespół oglądał regularnie. Dyrektor artystyczny Aaron Garbut traktował serial jako wzór neonowego oświetlenia, które stało się znakiem rozpoznawczym gry.

Hotele w stylu art déco i palmy przy Ocean Drive w Miami Beach
Ocean Drive w dzielnicy art déco w Miami Beach, pierwowzór klimatu Vice City. Fot. Robbschultz69, CC BY-SA 4.0. Zdjęcie zmniejszono. Wikimedia Commons.

Obok Raya Liotty, znanego z „Chłopców z ferajny”, w obsadzie znaleźli się Burt Reynolds, Tom Sizemore, William Fichtner i Luis Guzmán, a z prawdziwego serialu „Policjanci z Miami” Philip Michael Thomas, który użyczył głosu Lance’owi Vance’owi. Gra zawierała około 8 tysięcy kwestii dialogowych, czyli mniej więcej cztery razy więcej niż GTA III.

Rekordy i rekordziści

San Andreas trafiło do Księgi Rekordów Guinnessa za największą obsadę głosową w grze wideo: w napisach wymieniono 861 aktorów. Obok Younga Maylaya w roli CJ policjanta Franka Tenpenny’ego zagrał Samuel L. Jackson, a w roli Mike’a Toreno wystąpił James Woods.

Serce Liberty City

Jedna z najsłynniejszych ukrytych niespodzianek serii znajduje się w GTA IV. Statua Szczęścia, parodia nowojorskiej Statuy Wolności, kryje w swoim wnętrzu ogromne, bijące serce przykute łańcuchami. Żeby je zobaczyć, trzeba dolecieć na wyspę helikopterem, wejść do wnętrza cokołu i wspiąć się po drabinie. Odkrycie opisywały serwisy technologiczne już w pierwszych dniach po premierze, w kwietniu 2008 roku.

Polskie ślady

Polscy gracze przez lata grali w GTA po angielsku. Przełomem było GTA V, które polski dystrybutor Cenega wydał w 2013 roku w tak zwanej kinowej wersji językowej, czyli z polskimi napisami i oryginalnymi angielskimi głosami. Podobnie jest z GTA VI. Na oficjalnej stronie Rockstara polski znalazł się wśród 13 języków tekstu, czyli napisów i menu, obok m.in. niemieckiego, francuskiego, japońskiego i koreańskiego. Według strony PlayStation głosy są wyłącznie angielskie, więc polskiego dubbingu nie ma.

Przygotowania do premiery widać było też na rynku pracy. Latem 2025 roku londyńskie studio Rockstara szukało testera jakości polskiej lokalizacji materiałów marketingowych, jednego z kilkunastu takich stanowisk dla różnych języków. Nie udało nam się natomiast potwierdzić w wiarygodnych źródłach żadnych polskich aktorów w obsadzie głosowej serii ani oficjalnych rekordów ustanowionych przez polskich graczy, dlatego o nich nie piszemy.

Za kulisami: aktorzy, mity i gry, które nie powstały

Każda część GTA ma dwie historie. Pierwszą opowiada sama gra. Druga to opowieść o tym, jak ją zrobiono, co gracze wyczytali między wierszami i czego Rockstar ostatecznie nie wypuścił. Poniżej zebraliśmy tę drugą historię, oddzielając fakty od legend z forów.

Michael, Franklin i Trevor: trzej aktorzy spoza pierwszej ligi

Do roli trzech bohaterów GTA V Rockstar nie zatrudnił hollywoodzkich gwiazd. Ned Luke, odtwórca Michaela De Santy, urodził się w 1958 roku w Danville w stanie Illinois i zanim trafił do GTA, wystąpił w ponad stu reklamach. To agent namówił go na przesłuchanie, choć sam Luke początkowo nie chciał występować w grze wideo. Zmienił zdanie dopiero po lekturze scenariusza. Steven Ogg, czyli Trevor Philips, zrobił sobie wcześniej przerwę od aktorstwa, żeby zbudować dom. Na planie zauważył, że z Lukiem dobrze się razem gra, i uważał, że ta chemia pomogła im obu dostać role. Później widzowie poznali go jako Simona z „The Walking Dead” i Rebusa z „Westworld”.

Najciekawsza jest droga Shawna Fonteno, który zagrał Franklina Clintona. Wychował się w Watts, dzielnicy Los Angeles. Sam Fonteno też pojawił się w San Andreas w małej roli członka gangu Grove Street, podpisany jako „Solo”. O pracy przy GTA V dowiedział się od znajomego, DJ-a Pooha, który współtworzył San Andreas. W rozmowie z serwisem GGRecon w 2022 roku opowiadał, że dopiero po mniej więcej roku pracy zorientował się, że nagrywa kolejne Grand Theft Auto. Pierwszego dnia omal nie zrezygnował: w obcisłym kombinezonie do motion capture, na oczach kilkudziesięciu osób, poczuł się tak nieswojo, że zszedł z planu do garderoby. Reżyser przekonał go do powrotu obietnicą, że wszyscy na planie też włożą takie kombinezony.

Prace z aktorami ruszyły w 2010 roku. Większość scen nagrywano metodą przechwytywania ruchu, a dialogi postaci siedzących w samochodach w studiu nagraniowym. Improwizacji nie było: tekst był napisany, a drobne zmiany wymagały zgody reżysera. Na spotkaniach z fanami w 2024 roku, relacjonowanych przez serwis Popverse, Fonteno porównał to do pracy na planie prawdziwego filmu, a Luke wspominał misję „The Paleto Score”, w której bohaterowie wychodzą z banku w ciężkich pancerzach. Żeby aktorzy poczuli ten ciężar, przypinano im do kostek obciążniki po 25 funtów, czyli około 11 kg, i tak musieli biegać. Według Fonteno praca nad grą zajęła trzy i pół roku, Luke mówił o około trzech latach scen i ponad stu godzinach w kabinie lektorskiej. Obaj wrócili później do swoich ról w GTA Online: Fonteno w dodatku „The Contract” w 2021 roku, a Luke w aktualizacji „A Safehouse in the Hills” w grudniu 2025 roku.

Los Santos z ćwierci miliona zdjęć

Los Santos z GTA V to nie wierna kopia Los Angeles, ale powstało z ogromnej ilości materiału z prawdziwego miasta. Dyrektor artystyczny Aaron Garbut mówił w 2013 roku portalowi BuzzFeed, cytowanemu przez kalifornijskie radio KPCC, że do miasta wyjechał „dość duży zespół”. Badacze pracowali z pasjonatami miasta, między innymi z historykami architektury i policjantami po służbie, jeździli po całym Los Angeles, a także po okolicznych pustyniach, miasteczkach i lasach. Efekt: ponad 250 tys. zdjęć i wiele godzin nagrań wideo. Sam Garbut odwiedzał Kalifornię kilka razy, raz z zespołem graficznym, raz z braćmi Houserami i Lesliem Benziesem.

Dan Houser opowiadał dziennikowi „The Guardian”, że twórcy spędzili w Los Angeles co najmniej sto dni na wyjazdach badawczych, „pewnie więcej”. Rozmawiali z agentami FBI, którzy pracowali pod przykrywką, ze znawcami mafii i z ulicznymi gangsterami znającymi slang. Odwiedzili też prawdziwe więzienie położone na pustyni, a Houser określił tę wizytę jako „przygnębiającą w sposób, który otwiera oczy”. Jak dodał, najdłuższym etapem produkcji zawsze jest budowa świata.

Do zaprojektowania sieci dróg zespół używał rzutów Los Angeles z Google Maps i Street View, a żeby oddać rozkład ludności i dzielnic, sięgał po dane ze spisu powszechnego i filmy dokumentalne. Wizyta w Bombay Beach, upadającej miejscowości nad jeziorem Salton Sea, sprawiła, że historia Trevora zaczyna się właśnie w takiej okolicy. Garbut podkreślał jednak, że twórcy nie byli „niewolnikami rzeczywistości”. Cały świat gry zajmuje około 130 km², czyli mniej więcej jedną osiemdziesiątą hrabstwa Los Angeles.

Bigfoot, którego Rockstar zamienił w żart

Mało która plotka o grze żyła tak długo jak ta o Wielkiej Stopie w San Andreas. Po premierze w 2004 roku wśród graczy krążyła opowieść, że po lasach i wsiach stanu chodzi człekokształtny potwór. Jeszcze w 2010 roku serwis Game Informer pisał o tym wyłącznie jako o plotce. Wielka Stopa trafiła jednak w końcu do gier Rockstara, tyle że nie do San Andreas.

W październiku 2010 roku Rockstar opublikował na swojej stronie rozmazane zdjęcie wielkiej bestii z westernu Red Dead Redemption. Serwis Game Informer od razu przypomniał, że ta sama istota miała rzekomo pojawić się w San Andreas. Wkrótce okazało się, że w dodatku „Undead Nightmare” gracz może polować na sasquatcha, a za znalezienie i zabicie pierwszego dostaje trofeum o nazwie „Six Years In The Making”, czyli „Sześć lat w przygotowaniu”. Od premiery San Andreas minęło wtedy właśnie sześć lat.

W GTA V motyw rozrósł się w regularną zagadkę. W 2015 roku gracze przeglądający pliki gry znaleźli złoty pejotl, czyli kaktus, po którego zjedzeniu postać zamienia się w sasquatcha. Roślina pojawiała się tylko w określonym miejscu, we wtorek, przy mgle lub śniegu. Jak opisywał w czerwcu 2016 roku Kotaku, w kodzie znaleziono też komentarz „he was wrong to start his hunt on Tuesday”, czyli „źle zrobił, zaczynając polowanie we wtorek”. Okazało się, że kaktusów jest siedem, każdy przypisany do innego dnia tygodnia, a zjeść je trzeba o świcie, między 5.30 a 8.00. Po ostatnim pojawiała się bestia, którą trzeba było wytropić. Pierwszy dokonał tego gracz Louis C. Leblond, co odblokowało ją jako postać w trybie reżyserskim.

Mount Chiliad: zagadka, której nikt oficjalnie nie rozwiązał

Największą łamigłówką GTA V jest malowidło na ścianie stacji kolejki linowej na szczycie Mount Chiliad. Widać na nim symbole przypominające UFO, pękające jajo i postać z plecakiem odrzutowym, a także linie i znaki w kształcie litery X. Jak pisał Kotaku w marcu 2016 roku, rozszyfrować je próbowała zwłaszcza grupa graczy, którzy ukończyli grę w 100 procentach. Poszukiwania objęły z czasem obiekty UFO w grze i przemiany w zwierzęta po zjedzeniu pejotlu, a nowe wersje na PlayStation 4 i Xbox One, w których zmieniono fragmenty otoczenia, tylko podsyciły teorie.

Co jest w grze na pewno, a co jest teorią? W grze jest samo malowidło i są obiekty UFO. Pod platformą na szczycie widnieje napis „Come back when your story is complete”, czyli „Wróć, gdy ukończysz swoją historię”. Według poradników dla graczy po ukończeniu gry w 100 procentach nad punktem widokowym, o trzeciej w nocy i w czasie burzy, pojawia się latający spodek. Natomiast plecaka odrzutowego w trybie fabularnym nikt nigdy nie znalazł, a interpretacje poszczególnych symboli to teorie fanów. Serwis SVG podsumowywał w 2020 roku, że mimo wielu ogłaszanych „rozwiązań” żadnego nie potwierdzono.

Góra wróciła później w GTA Online. 12 grudnia 2017 roku w GTA Online ukazał się dodatek „The Doomsday Heist”, w którym gracze udaremniają spisek nuklearny, napadając na bazę rakietową ukrytą wewnątrz Mount Chiliad. Wśród nowego sprzętu wojskowego znalazł się plecak odrzutowy, nazwany w grze Mammoth Thruster.

Agent i GTA Advance: zapomniane projekty

Na targach E3 w 2007 roku Sony ogłosiło, że Rockstar tworzy nową serię wyłącznie na PlayStation 3. Dwa lata później, na E3 2009, poznano tytuł: „Agent”, szpiegowska gra akcji osadzona w latach 70., w czasach zimnej wojny. We wrześniu 2009 roku Rockstar mówił, że gra może ukazać się nawet w 2010 roku. Do maja 2011 roku nikt spoza firmy jej nie widział, a później wypływały tylko pojedyncze nieoficjalne obrazy i grafiki koncepcyjne. Take-Two przez lata zapewniało, że prace trwają, i odnawiało znak towarowy, aż w listopadzie 2018 roku, jak podał Game Informer, amerykański urząd patentowy oznaczył go jako porzucony. W 2021 roku gra zniknęła ze strony Rockstara.

Kulisy wyjaśnili po latach dawni pracownicy. Obbe Vermeij, były dyrektor techniczny Rockstar North, napisał w listopadzie 2023 roku na swoim blogu, że zespół w Edynburgu miał się podzielić mniej więcej na pół: jedna połowa miała robić GTA IV, druga Agenta. Z czasem okazało się jednak, że cała firma musi stanąć za kolejnym GTA, a szpiegowski projekt był zbyt dużym rozproszeniem. Według Vermeija przekazano go innemu studiu Rockstara, gdzie nigdy go nie ukończono. Dan Houser w podcaście Lexa Fridmana, o którym w listopadzie 2025 roku pisał serwis VGC, powiedział, że gra miała około pięciu wersji, w tym jedną osadzoną współcześnie. Jego zdaniem filmy szpiegowskie są szybkie i ściśle wyreżyserowane, a otwarty świat daje graczowi swobodę, która się z tym kłóci. „Nie sądzę, żeby to działało”, podsumował.

Mniej znany jest los GTA Advance, jedynej części na Game Boy Advance, opisanej w przeglądzie wszystkich części. Dodajmy tylko, że wspólnik, za którego rzekomą śmierć mści się Mike, nazywa się Vinnie, a po drodze pojawiają się znane z GTA III postacie, takie jak 8-Ball czy Asuka Kasen.

Satyra, która trafiła do sądu

Parodia Ameryki od początku była znakiem rozpoznawczym serii, a jej sercem było radio, opisane w rozdziale o muzyce. Lazlow Jones opowiadał serwisowi ShortList w 2024 roku, że zaczął współpracę z Danem Houserem w 2001 roku. Houser postawił sprawę prosto: „Chcę się nabijać z amerykańskiego radia”, a Rockstar zatrudnił do tego firmę produkcyjną Lazlowa. Lazlow nagrywał fałszywe reklamy w domowym studiu, wysyłał je Houserowi przez FTP, a potem odtwarzał mu przez telefon. Jeśli Houser wybuchał śmiechem, reklama była gotowa.

Satyra wychodziła też poza grę. Fikcyjny kult Epsilon Program, źródło wielu żartów już w San Andreas, w sierpniu 2012 roku zaktualizował swoją stronę internetową i konto na Twitterze, co serwis Push Square odczytał jako start kampanii GTA V i nazwał kult „oczywistą satyrą” na scjentologię. Wiosną 2013 roku na stronie kultu ruszył konkurs, w którym fani mogli zgłosić swoje zdjęcie i dane, by zostać obsadzonym jako jeden z pięciu członków Epsilon Program w grze.

Nie wszyscy brali parodię za dobrą monetę. Lindsay Lohan pozwała Take-Two i Rockstara, twierdząc, że postać Lacey Jonas z GTA V wzorowano na jej wizerunku, głosie i linii ubrań. Podobny pozew złożyła Karen Gravano z programu „Mob Wives”. Obie przegrały. W marcu 2018 roku Sąd Apelacyjny stanu Nowy Jork, najwyższy sąd stanu, ostatecznie oddalił pozew Lohan. Uznał, że obraz wygenerowany komputerowo może być „portretem” w rozumieniu stanowego prawa, ale postaci z gry nie da się rozpoznać jako aktorki.

GTA poza ekranem: laboratorium naukowców, warsztat moderów i rynek wart miliardy

Los Santos jako poligon dla sztucznej inteligencji

W 2016 roku na Europejskiej Konferencji Wizji Komputerowej (ECCV) czterech badaczy, Stephan R. Richter, Vibhav Vineet, Stefan Roth i Vladlen Koltun, związanych z Uniwersytetem Technicznym w Darmstadt i z Intel Labs, przedstawiło pracę „Playing for Data”. Jej pomysł był prosty i bezczelny zarazem: skoro programy rozpoznające obraz uczą się na zdjęciach ulic, w których ktoś ręcznie zaznaczył każdy samochód, pieszego i krawężnik, to może zamiast fotografować prawdziwe miasta, wystarczy pograć w Grand Theft Auto V.

Autorzy wyciągnęli z gry 24 966 klatek w rozdzielczości 1914 na 1052 piksele i opisali je w zaledwie 49 godzin. Ręczne oznaczenie jednego zdjęcia w znanych zbiorach danych zajmowało według literatury 60 minut (CamVid) i 90 minut (Cityscapes). W ich metodzie średni czas wyniósł 7 sekund na obraz, czyli 514 razy szybciej niż w CamVid i 771 razy szybciej niż w Cityscapes. Najważniejszy wynik: model trenowany na danych z gry i zaledwie jednej trzeciej prawdziwych zdjęć z CamVid wypadł lepiej niż model uczony na całym zbiorze CamVid. Badacze zaznaczyli w pracy, że wydawca GTA V pozwala na niekomercyjne wykorzystanie materiałów z gry pod pewnymi warunkami, na przykład bez zdradzania fabuły.

Gra szybko trafiła też do laboratoriów pracujących nad samochodami autonomicznymi. W styczniu 2017 roku TechCrunch opisywał projekt DeepDrive, który połączono z platformą Universe firmy OpenAI. Gotowy pakiet skracał przygotowanie środowiska testowego z całego dnia do około 20 minut, ale każdy użytkownik musiał kupić własny egzemplarz gry. Ten sam tekst wspominał o studencie Princeton Arturze Filipowiczu, który zebrał w GTA V 1,4 mln obrazów znaków stop w różnych warunkach, żeby nauczyć program wykrywać skrzyżowania ze znakiem i szacować odległość do niego.

Bloomberg w kwietniu 2017 roku wyliczał, co przyciąga naukowców: 262 typy pojazdów, ponad tysiąc nieprzewidywalnych pieszych i zwierząt oraz 14 rodzajów pogody. Alain Kornhauser z Uniwersytetu Princeton nazwał grę najbogatszym wirtualnym środowiskiem, z jakiego jego zespół mógł pozyskiwać dane. Dla jednych była to rozrywka, dla innych darmowy tor testowy, na którym ten sam wypadek można odtwarzać bez końca i bez ofiar.

Programista, który skrócił ładowanie GTA Online o 70 procent

Przez lata gracze na PC narzekali, że wejście do GTA Online trwa wieki. 28 lutego 2021 roku programista podpisujący się pseudonimem t0st opublikował na swoim blogu analizę przyczyn. Nie miał dostępu do kodu źródłowego, więc przeanalizował działający program z zewnątrz.

Okazało się, że gra przy każdym uruchomieniu wczytuje około 10-megabajtowy plik w formacie JSON z katalogiem sklepu, liczący około 63 tys. pozycji. Sposób odczytu był wyjątkowo nieefektywny: funkcja przetwarzająca tekst za każdym razem od nowa mierzyła długość całego pliku, przez co jeden rdzeń procesora pracował na pełnych obrotach przez kilka minut. Do tego każdą wczytaną pozycję porównywano z całą listą wcześniejszych, żeby wykryć duplikaty, choć żadnych nie było. Daje to około 2 mld zbędnych porównań. Po dwóch poprawkach autora czas ładowania na jego komputerze spadł z około 6 minut do około 1 minuty i 50 sekund, czyli o 69,4 procent.

Reakcja Rockstara zaskoczyła wielu. Studio przyznało, że t0st wskazał fragment kodu odpowiedzialny za długie ładowanie, 16 marca 2021 roku wydało aktualizację z oficjalną poprawką, a t0st dostał 10 tys. dolarów w ramach programu nagród za zgłaszanie błędów. Jak sam podkreślał, był to wyjątek, bo program przewidziano dla luk w zabezpieczeniach, a nie dla wydajności.

Moderzy kontra wydawca: OpenIV i re3

Stosunki Take-Two ze społecznością moderów rzadko bywały proste. W czerwcu 2017 roku twórcy OpenIV, najpopularniejszego narzędzia do modyfikowania gier Rockstara na PC, ogłosili 14 czerwca, że przestają je udostępniać po otrzymaniu od Take-Two wezwania do zaprzestania naruszeń. Wydawca zarzucał, że program pozwala obchodzić zabezpieczenia gry. Rockstar tłumaczył, że działania Take-Two „nie były wymierzone konkretnie w mody dla pojedynczego gracza”, lecz w modyfikacje pozwalające nękać innych w GTA Online.

Fala oburzenia była ogromna i po kilku dniach wydawca się wycofał. 23 czerwca 2017 roku Rockstar opublikował stanowisko, według którego Take-Two co do zasady nie będzie podejmować kroków prawnych wobec niekomercyjnych projektów dla pojedynczego gracza, które szanują prawa autorskie osób trzecich. Zastrzeżono, że nie dotyczy to trybów sieciowych ani narzędzi, które mogą na nie wpływać, a samo oświadczenie nie jest licencją.

Ta granica została sprawdzona kilka lat później. Projekty re3 i reVC były odtworzonym metodą inżynierii wstecznej kodem GTA III i Vice City. Nie zawierały grafiki, muzyki ani dialogów, więc do uruchomienia potrzebna była oryginalna gra, ale dodawały poprawki błędów, obsługę ekranów panoramicznych i przenosiły klasyki na nowe urządzenia. W 2021 roku Take-Two najpierw zgłosiło usunięcie repozytoriów z serwisu GitHub, a we wrześniu tego roku, jak podawał VGC, pozwało w Kalifornii 14 programistów z różnych krajów, zarzucając części z nich składanie odwołań w złej wierze. Sprawa nie doczekała się wyroku. Według serwisu TorrentFreak strony porozumiały się co do zasady w lutym 2023 roku, a 3 kwietnia 2023 roku złożyły w sądzie wspólny wniosek o umorzenie. Wobec czterech programistów wymienionych w pozwie z nazwiska umorzono ją bez możliwości ponownego wniesienia. Warunków porozumienia nie ujawniono.

Role-play: od zbanowanych kont do przejęcia przez Rockstara

Część graczy w GTA V w ogóle nie interesuje się napadami ani wyścigami. Na prywatnych serwerach odgrywają role zwykłych mieszkańców Los Santos: policjantów, mechaników, taksówkarzy, ratowników czy drobnych przestępców, trzymając się postaci godzinami. Najpopularniejszą platformą takich serwerów stał się FiveM, alternatywny klient sieciowy stworzony przez zespół Cfx.re.

Początki były wrogie. W sierpniu 2015 roku twórcy FiveM stracili konta w Rockstar Games Social Club, bez których nie da się grać w GTA V na PC. Rockstar tłumaczył w oświadczeniu dla mediów, że FiveM to nieautoryzowana usługa sieciowa z kodem „ułatwiającym piractwo”. Kilka lat później role-play stał się jedną z głównych atrakcji gry dla widzów transmisji. Według rocznego zestawienia StreamElements, które przytaczał Kotaku, w 2021 roku widzowie Twitcha obejrzeli 2,1 mld godzin rozgrywki z GTA V. Więcej czasu spędzili tylko w kategorii rozmów „Just Chatting”. Kotaku za główny powód wskazywał społeczność role-play, w tym ekskluzywny serwer NoPixel.

11 sierpnia 2023 roku Rockstar ogłosił, że przejął Cfx.re, zespół odpowiedzialny za FiveM i jego odpowiednik dla Red Dead Redemption 2, czyli RedM. Studio poinformowało, że rozszerzyło wcześniej swoją politykę wobec modyfikacji, by oficjalnie objęła twórców społeczności role-play, i zapowiedziało, że pomoże zespołowi wspierać tę „niesamowitą społeczność”. Kwoty transakcji nie podano. Cfx.re zapewniło, że codzienna praca się nie zmieni, a współpraca skupia się na FiveM i RedM, i poprosiło fanów, żeby nie dopytywali o kolejne GTA.

Ekonomia GTA Online: Shark Cards, GTA+ i pieniądze, które wracają co miesiąc

Wirtualne pieniądze w GTA Online można zarabiać, wykonując misje, ale można też je po prostu kupić. Służą do tego Shark Cards, czyli pakiety waluty gry. Największa z nich, Megalodon Shark Card, w sklepie Xbox kosztuje 99,99 dolara i daje 8 mln wirtualnych dolarów do wydania w trybie sieciowym. Już w lutym 2014 roku, cztery miesiące po starcie GTA Online, Take-Two informowało, że sprzedaż wirtualnej waluty była największym składnikiem jego cyfrowych przychodów w ostatnim kwartale 2013 roku, które wyniosły wtedy 132,8 mln dolarów.

W marcu 2022 roku, równolegle z wydaniem gry na nowe konsole, Rockstar dodał płatną subskrypcję. GTA+ ogłoszono 25 marca, a wystartowała 29 marca 2022 roku, wyłącznie na PlayStation 5 i Xbox Series X|S, w cenie 5,99 dolara miesięcznie. Abonenci co miesiąc dostają 500 tys. wirtualnych dolarów, a także pojazdy, ulepszenia nieruchomości, zniżki i premie. Z czasem do pakietu doszły starsze gry Rockstara, a w listopadzie 2025 roku prezes Take-Two Strauss Zelnick mówił inwestorom, że liczba członków GTA+ wzrosła rok do roku o ponad 20 procent. Bezwzględnej liczby subskrybentów firma nie podała.

Skalę tego modelu widać w sprawozdaniu rocznym Take-Two za rok fiskalny zakończony 31 marca 2025 roku. Przychody netto całej firmy wyniosły 5,63 mld dolarów, z czego 79,4 procent przypadło na tak zwane wydatki powtarzalne (recurrent consumer spending), czyli wirtualną walutę, dodatki, zakupy w grach i reklamy. Trzeba pamiętać, że to dane dla całego koncernu, łącznie z grami mobilnymi i serią NBA 2K, a nie tylko dla GTA. Same produkty z marki Grand Theft Auto dały w tym roku 12,6 procent przychodów netto Take-Two.

Czy GTA wychowuje przestępców? Co mówią badania

Seria od początku służyła politykom i publicystom za przykład gier, które rzekomo uczą przemocy. Nauka odpowiada na to pytanie ostrożniej. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) w rezolucji przyjętej w 2015 roku i zrewidowanej w lutym 2020 roku stwierdza, że badania wykazały związek między graniem w brutalne gry a wzrostem zachowań, myśli i emocji agresywnych oraz spadkiem empatii. Jednocześnie wersja z 2020 roku zaczyna się od wyraźnego zastrzeżenia: rezolucji nie wolno wykorzystywać do przypisywania grom przemocy, takiej jak masowe strzelaniny, a obwinianie gier o przemoc „nie jest naukowo uzasadnione” i odwraca uwagę od innych czynników.

Agresja w rozumieniu psychologów to coś innego niż przestępstwo. Chodzi raczej o krzyk, popchnięcie czy złośliwość wobec innych w warunkach laboratoryjnych niż o napaść z bronią. Część badaczy kwestionuje nawet ten słabszy związek. W lutym 2019 roku Andrew Przybylski z Oxford Internet Institute i Netta Weinstein z Uniwersytetu w Cardiff opublikowali w czasopiśmie „Royal Society Open Science” badanie reprezentatywnej grupy 1004 brytyjskich nastolatków w wieku 14 i 15 lat oraz tylu samo ich opiekunów, łącznie 2008 osób. Plan analizy zatwierdzono przed zebraniem danych, żeby wykluczyć dopasowywanie wyników. Badacze nie znaleźli związku między czasem spędzanym na brutalnych grach a agresywnym zachowaniem młodzieży ocenianym przez opiekunów, najczęściej rodziców.

Przybylski podsumował, że przekonanie o brutalnych grach napędzających agresję jest popularne, ale z czasem nie wytrzymuje testów. Autorzy zastrzegli przy tym, że ich wynik nie wyklucza, iż niektóre mechaniki gier mogą wywoływać złość. Spór naukowy trwa, a uczciwy stan wiedzy na dziś brzmi tak: istnieją dowody na niewielki związek z agresją w sensie psychologicznym, ale brak podstaw, by obwiniać gry, w tym GTA, o prawdziwe przestępstwa.

Praktycznie: GTA VI dla Polaków za granicą

Dla czytelników mieszkających w USA, Wielkiej Brytanii, Niemczech czy Kanadzie zakup gry wygląda podobnie, ale warto znać kilka szczegółów, zanim wyda się pieniądze.

Na czym zagrasz

Oficjalna strona Rockstara wymienia dwie platformy: PlayStation 5 i Xbox Series X|S. Wersji na komputery PC w chwili premiery nie ma. Ważniejsze od mocy jest miejsce na dysku: Sony zaleca zwolnienie na PS5 co najmniej 212 GB przed pobraniem gry. Gra nie ukazała się na płytach, w sklepach sprzedawane są pudełka z kodem do pobrania, dlatego niezależnie od wybranej wersji przyda się szybkie i stabilne łącze internetowe. Różnice między konsolami i szczegóły instalacji zebraliśmy w odpowiedziach na najczęstsze pytania na końcu poradnika.

Jak nie dać się oszukać

Każda wielka premiera przyciąga oszustów, a GTA VI jest pod tym względem wyjątkowe. Już w maju 2026 roku zespół badawczy firmy NordVPN informował o setkach amatorskich fałszywych stron logowania podszywających się pod Rockstar Social Club, podróbki znanych serwisów z pirackimi wersjami gier rozsyłające złośliwe oprogramowanie, a także fałszywą aplikację „GTA 6 Beta” na Androida. Najczęstsze schematy wyglądają tak:

  • „GTA 6 na PC do pobrania”. Skoro legalnej wersji na komputery nie ma, każdy instalator, „repack” czy plik obiecujący grę na PC jest w praktyce przynętą, a często zawiera wirusa kradnącego hasła.
  • Fałszywe przedsprzedaże i klucze. Strony oferujące „tańsze klucze aktywacyjne” lub zamówienia u nieznanych sprzedawców bywają zwykłym wyłudzeniem danych karty. Grę kupuje się w sklepie PlayStation Store, w Microsoft Store na Xboksie, przez oficjalną stronę Rockstara lub u znanych sieci handlowych.
  • Zaproszenia do „bety” i darmowe nagrody. Rockstar nie ogłosił publicznych testów. Według NordVPN fałszywe strony oferowały nawet „klucze do bety” na konsole. Formularze, które w zamian za „dostęp” proszą o weryfikację tożsamości, numer telefonu czy wykupienie subskrypcji, to oszustwo.
  • Phishing. Wiadomości podszywające się pod sklepy, na przykład pod potwierdzenia zamówień, mogą prowadzić do stron wyłudzających hasła. Adres strony trzeba sprawdzać przed wpisaniem danych logowania, a hasła nie podaje się nigdy w odpowiedzi na wiadomość.

Dobrym nawykiem jest włączenie weryfikacji dwuetapowej na kontach PlayStation Network, Xbox i Rockstar Games. Konto z grą i zapisanymi kartami płatniczymi jest dla złodziei cenniejsze niż sama gra.

Kategoria wiekowa

GTA VI ma w Europie, w tym w Wielkiej Brytanii, kategorię PEGI 18, w Niemczech USK 18, a w Ameryce Północnej ESRB M, czyli od 17 lat. Uzasadnienia tych kategorii przytaczamy w odpowiedziach na pytania na końcu poradnika. Szczegółowy opis PEGI, jak podawał na początku października 2026 roku serwis Digital Trends, pojawił się na stronie organizacji i został usunięty, dlatego jego treść znamy tylko z relacji prasy. Dla rodziców oznacza to jedno: to tytuł przeznaczony dla dorosłych.

GTA 6: najczęściej zadawane pytania

Przed premierą i w jej dniu czytelnicy pytają głównie o to samo: o cenę w złotych, funtach i euro, o wersję na PC, polskie napisy, wielkość pliku i długość fabuły. Poniżej odpowiadamy na te pytania krótko. Opieramy się na oficjalnych stronach Rockstara, sklepów PlayStation i Xbox oraz na recenzjach opublikowanych 18 i 19 listopada 2026 roku. Jeśli czegoś oficjalnie nie ogłoszono, piszemy to wprost.

Kiedy i o której godzinie była premiera GTA 6 w Polsce?

Grand Theft Auto VI zadebiutowało w Polsce 19 listopada 2026 roku o północy. Rockstar nie wybrał jednej godziny dla całego świata, tylko odblokowywał grę o północy czasu lokalnego w każdym kraju. Według GRYOnline.pl pierwsi zaczęli grać mieszkańcy Nowej Zelandii, już 18 listopada o 12.00 czasu polskiego, czyli dwanaście godzin przed graczami w Polsce.

Dla Polaków za granicą to proste przesunięcie. W Niemczech, Holandii i Norwegii gra ruszyła w tym samym momencie co w Polsce. W Wielkiej Brytanii i Irlandii zegary są cofnięte o godzinę, więc tamtejsza północ wypadła godzinę później niż nad Wisłą. Najdłużej czekali gracze w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, bo tam północ 19 listopada przyszła wiele godzin po polskiej.

Na jakich konsolach jest GTA 6?

GTA 6 jest dostępne wyłącznie na PlayStation 5 oraz Xbox Series X i Xbox Series S. Tylko te platformy wymienia oficjalna strona gry. Rockstar dopisał przy PlayStation 5, że to na tej konsoli gra „najlepiej działa”.

Sony oznacza grę jako „PS5 Pro Enhanced”. Na PlayStation 5 Pro korzysta ona z technologii skalowania obrazu PSSR i z cieni liczonych metodą ray tracingu, o ile podłączony jest zgodny telewizor. W sklepie Microsoftu gra ma dopisek „Optimised for Xbox Series X|S”. Na żadnej innej platformie, w tym na komputerach PC, w dniu premiery zagrać nie można.

Kiedy GTA 6 na PC?

Na dzień 19 listopada 2026 roku Rockstar nie zapowiedział wersji na PC i nie podał żadnej daty. Oficjalna strona gry i sklep Rockstara nie wspominają o komputerach ani słowem. Nie ma też wymagań sprzętowych ani przedsprzedaży na PC.

Wydawca również nic nie zdradza. Prezes Take-Two Strauss Zelnick przy okazji wyników kwartalnych z 9 listopada 2026 roku nie odpowiedział na pytanie o kolejne platformy. Stwierdził tylko, że takie informacje „zawsze przekazują nasze wytwórnie”, czyli w tym wypadku Rockstar. Tak relacjonował to serwis Insider Gaming, powołując się na magazyn „Variety”.

Historia studia pokazuje tylko, że wersje na PC zwykle przychodziły później. GTA V ukazało się na konsolach we wrześniu 2013 roku, a na PC w kwietniu 2015 roku. Red Dead Redemption 2 trafiło na konsole 26 października 2018 roku, a na komputery 5 listopada 2019 roku. To jednak przeszłość, a nie zapowiedź. Każda strona, która dziś oferuje „GTA 6 na PC do pobrania”, jest pułapką.

Czy GTA 6 będzie na PS4 i Xbox One?

Nie. Polska strona PlayStation pisze wprost: „Gra nie jest dostępna na PlayStation 4”. Rockstar wymienia jako platformy wyłącznie PS5 i Xbox Series X|S, więc Xbox One również odpada.

Kto ma starszą konsolę, musi więc kupić nową, jeśli chce zagrać w GTA 6. To wydatek większy niż kiedyś, bo konsole w ostatnich latach zdrożały. Kto rozważa Xbox Series S, powinien najpierw przeczytać kolejną odpowiedź.

Czy GTA 6 działa na Xbox Series S?

Tak, Xbox Series S jest oficjalnie obsługiwany, ale gra działa na nim wyraźnie słabiej niż na pozostałych konsolach. Według analizy Digital Foundry, opisanej w listopadzie 2026 roku przez serwisy Pure Xbox i TweakTown, Series S renderuje obraz w rozdzielczości około 720p, a na ekran wysyła obraz 1080p. Series X renderuje według TweakTown około 1440p, czyli dwa razy więcej w każdym wymiarze.

Gra celuje w 30 klatek na sekundę, ale na Series S przez dużą część rozgrywki utrzymuje ich od 25 do 30, a przy niszczeniu pojazdów spada w okolice 20. Grafika ma też sporo uproszczeń, między innymi słabsze cienie, chmury i woda oraz częstsze „doczytywanie” obiektów. Digital Foundry uznało tę wersję za najtrudniejszą do polecenia, choć zauważyło, że charakter oprawy graficznej nadal jest w niej widoczny. Najlepiej gra wypada według tych testów na PlayStation 5 Pro.

Czy GTA 6 będzie na Nintendo Switch 2?

Na dzień 19 listopada 2026 roku nikt nie zapowiedział GTA 6 na Nintendo Switch 2. Rockstar nie wymienia tej konsoli wśród platform. Nintendo odesłało to pytanie do wydawcy. Devon Pritchard, prezeska Nintendo of America, powiedziała w październiku 2026 roku magazynowi „Variety”, cytowanemu przez serwisy Game Rant i Nintendo Wire, że to temat do rozmowy „dla Take-Two i Rockstara”, a po jej stronie nie ma na razie „nic do ogłoszenia”.

Prezes Take-Two Strauss Zelnick również ani nie potwierdził, ani nie wykluczył wersji na Switch 2. Informacje o takiej wersji, które pojawiają się w sieci, to spekulacje, a nie zapowiedzi.

Ile kosztuje GTA 6 w Polsce?

W polskim PlayStation Store wersja standardowa kosztuje 349 zł, a edycja Ultimate 429 zł. Takie same ceny widnieją w polskim sklepie Xbox. Sprawdziliśmy je na stronach obu sklepów 19 listopada 2026 roku.

W sklepie Xbox można też dokupić samo ulepszenie do edycji Ultimate za 80 zł, czyli dokładnie tyle, ile wynosi różnica między obiema wersjami. W PlayStation Store to ulepszenie było w dniu premiery oznaczone jako niedostępne. Pakiet Vintage Vice City, dodawany do zamówień przedpremierowych, kosztuje osobno 22,50 zł zarówno w PlayStation Store, jak i w sklepie Xbox.

Wersje pudełkowe sprzedają sieci handlowe, a ich ceny ustalają same sklepy, więc różnią się między sprzedawcami. W pudełku nie ma płyty, tylko kod do pobrania gry.

Ile kosztuje GTA 6 w funtach i euro?

W brytyjskim PlayStation Store GTA 6 kosztuje 69,99 funta, a edycja Ultimate 89,99 funta. Te same kwoty podaje brytyjski sklep Xbox, w którym samo ulepszenie do Ultimate kosztuje 20 funtów. W strefie euro wersja standardowa kosztuje 79,99 euro, a Ultimate 99,99 euro. Tak samo wyceniono grę w niemieckim, irlandzkim i holenderskim PlayStation Store.

Kraj i sklepWersja standardowaEdycja Ultimate
Polska, PlayStation Store i Xbox349 zł429 zł
Wielka Brytania, PlayStation Store i Xbox69,99 funta89,99 funta
Niemcy, PlayStation Store79,99 euro99,99 euro
Irlandia, PlayStation Store79,99 euro99,99 euro
Holandia, PlayStation Store79,99 euro99,99 euro
Norwegia, PlayStation Store949 koron1189 koron
USA, PlayStation Store79,99 dolara99,99 dolara
Kanada, PlayStation Store109,99 dolara kanadyjskiego139,99 dolara kanadyjskiego

Ceny w tabeli pochodzą z regionalnych stron PlayStation i Xbox sprawdzonych 19 listopada 2026 roku.

Ile kosztuje GTA 6 w dolarach i koronach norweskich?

W Stanach Zjednoczonych GTA 6 kosztuje 79,99 dolara, a edycja Ultimate 99,99 dolara. Take-Two ogłosiło te ceny 24 czerwca 2026 roku, a amerykańska strona PlayStation podaje je do dziś.

W Kanadzie strona PlayStation podaje 109,99 dolara kanadyjskiego za wersję standardową i 139,99 dolara za Ultimate. Polacy w Norwegii zapłacą w PlayStation Store 949 koron za podstawową wersję i 1189 koron za Ultimate. Wersja pudełkowa z kodem kosztuje w amerykańskim sklepie Rockstara 79,99 dolara, tyle samo co cyfrowa wersja standardowa.

Czym różni się edycja Ultimate od standardowej?

Edycja Ultimate to pełna gra plus pakiet dodatków. Rockstar opisuje go jako ekskluzywną kolekcję przedmiotów związanych z całą historią Jasona i Lucii. Strona PlayStation dodaje, że chodzi o pojazdy premium, broń i ubrania. Fabuła i świat gry są w obu wersjach te same.

Różnica w cenie wynosi w Polsce 80 zł, w Wielkiej Brytanii 20 funtów, a w strefie euro i w USA 20 euro lub 20 dolarów. Kto kupił wersję standardową, może później dopłacić do Ultimate. W dniu premiery umożliwiał to sklep Xbox. Kto kupił wersję cyfrową w przedsprzedaży w PlayStation Store przed 20 listopada 2026 roku, dostaje też miesiąc subskrypcji GTA+, który trzeba odebrać do 31 marca 2027 roku.

Czy GTA 6 jest na płycie?

Nie. Rockstar nie wydał GTA 6 na płytach. W sklepach sprzedawane są pudełka z kodem do pobrania gry, a sklep Rockstara pisze wprost, że w pudełku nie ma płyty. Według Game Informera takie wersje trafiały do sklepów od 12 listopada 2026 roku.

W praktyce wersja pudełkowa niczym nie różni się od cyfrowej poza samym pudełkiem: grę i tak trzeba pobrać z sieci. Według Insider Gaming Take-Two w listopadzie 2026 roku nie potwierdziło, czy wydanie na płytach w ogóle powstanie, i odesłało do Rockstara.

Gdzie kupić GTA 6 najtaniej i bezpiecznie?

Bezpiecznie można kupić GTA 6 w PlayStation Store, w sklepie Xbox, w sklepie Rockstara albo u znanych sieci handlowych. W sklepach cyfrowych cena jest stała: w Polsce 349 zł za wersję standardową. Ceny wersji pudełkowych z kodem różnią się między sprzedawcami, dlatego warto porównać oferty, ale kupować tylko u sprzedawców, których się zna.

Ostrożność jest uzasadniona, bo premierę od miesięcy wykorzystują oszuści, o czym piszemy szerzej w części praktycznej poradnika. Podejrzane są przede wszystkim oferty „GTA 6 na PC”, którego nie ma, „tanie klucze” od nieznanych sprzedawców oraz zaproszenia do testów, których Rockstar nie ogłosił. Przed zakupem warto włączyć weryfikację dwuetapową na kontach PlayStation, Xbox i Rockstar.

Czy GTA 6 ma polską wersję językową?

Tak, ale tylko w formie polskich napisów i menu, bez polskiego dubbingu. Według stron PlayStation głosy w grze są wyłącznie angielskie. Polski znalazł się wśród 13 języków wymienionych w sklepie Rockstara, obok między innymi niemieckiego, francuskiego, japońskiego i koreańskiego.

To tak zwana kinowa wersja językowa, znana Polakom z GTA V, które w 2013 roku również dostało polskie napisy. Recenzent GRYOnline.pl ocenił tłumaczenie GTA 6 jako bardzo udane, choć wytknął kilka błędów językowych i miejsc, w których znaczenie słów rozmija się z kontekstem. Dla Polaków za granicą ważne jest to, że na polskiej, niemieckiej i amerykańskiej stronie PlayStation lista języków tekstu jest taka sama i zawiera polski.

Ile GB zajmuje GTA 6?

Sony zaleca zwolnienie na PS5 co najmniej 212 GB przed pobraniem gry. Game Informer, powołując się na Rockstara, podaje 212 GB zarówno dla PS5, jak i dla konsol Xbox. Pobieranie przed premierą ruszyło 10 listopada 2026 roku, na PS5 o północy czasu lokalnego, a na Xboksie o północy czasu GMT, czyli o 1.00 w Polsce.

W pierwszych modelach PS5, z dyskiem 825 GB, użytkownik ma do dyspozycji około 667 GB, więc gra zajmuje mniej więcej jedną trzecią wolnego miejsca. Według GRYOnline.pl przed premierą wydano jeszcze aktualizację, bez której gry nie da się uruchomić, więc szybkie łącze internetowe przyda się niezależnie od tego, czy kupuje się wersję cyfrową, czy pudełkową.

Czy GTA 6 ma tryb 60 fps?

Nie. Na wszystkich konsolach GTA 6 działa w 30 klatkach na sekundę i nie ma osobnego trybu wydajności do wyboru. Potwierdza to recenzent GRYOnline.pl, który zwraca uwagę na brak trybów graficznych, oraz analiza Digital Foundry. Już w sierpniu 2026 roku Rob Nelson, współszef Rockstar North, miał powiedzieć youtuberowi Davy’emu Jonesowi, że gra celuje w 30 klatek, a o ewentualnym trybie 60 klatek zdecyduje po konsultacji zespół techniczny. Relację youtubera opisał serwis Push Square.

Na PlayStation 5 Pro płynność jest najlepsza: gra trzyma stabilne 30 klatek, a skalowanie PSSR według Digital Foundry jest tak dobre, że trudno zauważyć brak natywnego 4K. Na podstawowym PS5 i na Xbox Series X zdarzają się spadki w okolice 20 klatek w najbardziej wymagających scenach, a na Xbox Series S gra częściej działa poniżej 30 klatek. Rockstar nie zapowiedział, że tryb 60 klatek pojawi się w aktualizacji.

Czy do GTA 6 potrzebny jest internet albo PS Plus?

Do samej gry abonament PS Plus nie jest potrzebny. Strona PlayStation nie wymienia go wśród wymagań, a jako funkcję gry podaje obsługę grania offline. GTA 6 jest grą dla jednego gracza, więc nie ma funkcji sieciowych, które wymagałyby płatnej subskrypcji.

Internet jest jednak potrzebny na start. Grę trzeba pobrać, nawet jeśli kupiło się wersję pudełkową, a także zainstalować aktualizacje. Strona PlayStation zaznacza też, że niektóre funkcje i usługi mogą wymagać połączenia z internetem i konta Rockstar Games. Opcjonalna jest subskrypcja GTA+, która według Rockstara daje posiadaczom konsol dodatkowe korzyści dla Jasona i Lucii. Zakupy w grze są według strony PlayStation opcjonalne.

Czy GTA 6 ma tryb online?

Nie, w dniu premiery GTA 6 jest grą wyłącznie dla jednego gracza. Polska strona PlayStation pisze, że Grand Theft Auto VI „to gra dla jednego gracza”, a brytyjskie strony PlayStation i Xbox nazywają ją „single-player experience”. Strona PlayStation nie wymienia żadnych trybów wieloosobowych.

Rockstar do 19 listopada 2026 roku nie zapowiedział nowej wersji GTA Online dla szóstej części, nie podał jej nazwy ani daty. Przy GTA V tryb sieciowy wystartował 1 października 2013 roku, dwa tygodnie po premierze gry, ale to tylko precedens, nie zapowiedź. Dotychczasowe GTA Online, oparte na GTA V, pozostaje osobnym tytułem, a oficjalnych informacji o przenoszeniu z niego postaci, pieniędzy czy pojazdów nie ma.

Gdzie toczy się akcja GTA 6?

Akcja toczy się w fikcyjnym stanie Leonida, czyli przetworzonej przez Rockstara Florydzie, a jej centrum jest współczesne Vice City wzorowane na Miami. To samo miasto gracze znają z GTA: Vice City z 2002 roku, ale tamta gra była osadzona w latach 80.

Oprócz Vice City Rockstar przedstawił pięć innych regionów: tropikalny archipelag Leonida Keys, dzikie mokradła Grassrivers, podupadłe Port Gellhorn z tanimi motelami i pustymi centrami handlowymi, przemysłową Ambrosię z rafinerią cukru oraz Park Narodowy Mount Kalaga na północnych krańcach stanu. Porównania do konkretnych miejsc na Florydzie to interpretacje mediów i graczy. Według Game Informera Rockstar zapowiedział, że w dniu premiery udostępni na stronie gry mapę Leonidy do bezpłatnego pobrania.

Jak duża jest mapa GTA 6?

Rockstar nie podał oficjalnej powierzchni mapy w kilometrach ani milach kwadratowych. Wiadomo tylko, jak porównują ją sami twórcy. Aaron Garbut, współszef Rockstar North, powiedział magazynowi Game Informer we wrześniu 2026 roku, że to największy świat w historii studia, i to „z dużym zapasem”. Serwisy omawiające ten materiał, między innymi TechRadar i Dexerto, podają, że według Rockstara Leonida jest mniej więcej dwa razy większa od mapy GTA V.

Porównanie z Red Dead Redemption 2, według którego mapa ma być trzy razy większa, pochodzi tylko z relacji youtubera TGG. W sierpniu 2026 roku opowiadał on po wizycie w Rockstar North, że usłyszał to od twórców, jak opisywał serwis TweakTown. To informacja z drugiej ręki, nie oficjalny parametr. Kwoty w kilometrach kwadratowych krążące w sieci to wyliczenia fanów.

Ile godzin ma GTA 6?

Oficjalnej długości kampanii Rockstar nie podał. Recenzenci podają własne czasy. Chris Carter z ScreenRant ukończył historię po 50 godzinach i 42 minutach, pomijając większość najbardziej czasochłonnych zadań pobocznych. Krzysztof Mysiak z GRYOnline.pl grał 120 godzin i w tym czasie ukończył fabułę oraz około 90 procent wątków pobocznych.

Rob Nelson, współszef Rockstar North, mówił w sierpniu 2026 roku „New York Timesowi”, że jego przejście gry w lutym trwało około 80 godzin. Obejmowało ono główną fabułę i część zadań pobocznych mających wpływ na historię, ale nie wiadomo, których. Średnie czasy graczy w serwisach takich jak HowLongToBeat będą miarodajne dopiero po kilku tygodniach od premiery.

Kto gra Lucię i Jasona w GTA 6?

Rockstar nie ogłosił oficjalnie obsady. Według serwisów Vice i ScreenRant, które opisały obsadę w dniu premiery, a także według GRYOnline.pl Lucię Caminos gra Manni L. Perez, a Jasona Duvala Dylan Rourke. Żaden z tych serwisów nie podaje jednak, na jakiej podstawie to ustalił.

Oboje nie są gwiazdami pierwszej ligi, co pasuje do zwyczaju Rockstara znanego z GTA V. Według Vice Manni L. Perez grała w serialach „Czarna lista”, „Jessica Jones” i „Prawo i porządek: Sekcja specjalna”, a w GTA V i GTA Online użyczyła głosu postaciom drugoplanowym. Dylan Rourke występował między innymi w serialach „Station 19” i „Chirurdzy”, a GTA 6 to według Vice jego pierwsza rola głosowa. W obsadzie drugoplanowej ScreenRant wymienia między innymi Bobby’ego Moynihana jako Cala i Stephena Roota jako Briana Hedera.

Od ilu lat jest GTA 6?

GTA 6 jest grą dla dorosłych. W Polsce, Wielkiej Brytanii, Irlandii i Holandii ma kategorię PEGI 18. W Niemczech obowiązuje krajowy system USK, a niemiecka strona PlayStation podaje kategorię USK 18. W Ameryce Północnej gra ma kategorię ESRB „Mature”, czyli od 17 lat. Wszystkie te oznaczenia widnieją na stronach PlayStation.

W uzasadnieniu ESRB wymienia krew i okrucieństwo, intensywną przemoc, humor dla dorosłych, nagość, wulgarny język, wyraźne treści seksualne oraz używanie narkotyków i alkoholu, a także zakupy w grze. Polska strona PlayStation przy PEGI 18 wymienia narkotyki, treści seksualne, nagość, skrajną przemoc i zakupy w grze. USK zaznacza drastyczną przemoc, narkotyki i problematyczne wzorce. Dla rodziców wniosek jest prosty: to nie jest tytuł dla dzieci ani młodszych nastolatków.

Jakie oceny dostało GTA 6?

GTA 6 ma w serwisie Metacritic średnią 99 na 100, zarówno w wersji na PlayStation 5, jak i na Xbox Series X. W dniu premiery wersja na PS5 miała około 150 recenzji krytyków i wszystkie były pozytywne, a wersja na Xboksa kilkanaście. Taką średnią miała wcześniej tylko The Legend of Zelda: Ocarina of Time.

Polskie redakcje również oceniły grę wysoko. GRYOnline.pl wystawiło 9,5 na 10, chwaląc między innymi grafikę, prowadzenie samochodów, wyreżyserowane misje i ścieżkę dźwiękową. Jako wady recenzent wymienił uciążliwy zapis stanu gry i zarządzanie ekwipunkiem, sporadyczne spadki poniżej 30 klatek w strzelaninach, pościgach i zatłoczonych miejscach oraz drobne niedoskonałości fabuły, fizyki i sztucznej inteligencji. Oceny graczy Metacritic otwiera 20 listopada 2026 roku.

Oficjalne źródła

Czy ten poradnik był pomocny?

Pomóż innym – podziel się doświadczeniem

Odpowiedz na jedno pytanie poniżej. Twoja odpowiedź pomoże osobom w podobnej sytuacji.

Jak długo czekałeś na premierę GTA 6 i jakie były Twoje emocje w tym czasie?

Twoja odpowiedź zostanie sprawdzona przed publikacją.

Komentarze (0)

Brak komentarzy. Bądź pierwszy!


Dodaj komentarz

Zaloguj się aby uniknąć weryfikacji emaila przy każdym komentarzu, lub komentuj jako gość:

Komentarz może być moderowany przed publikacją.