Gdy umiera bliska osoba, a Ty mieszkasz za granicą, sprawy w Polsce i tak trzeba załatwić. Nieważne, czy zgon nastąpił w kraju, czy poza nim. Ten przewodnik pokazuje, jak zdobyć polski akt zgonu, kiedy przydaje się transkrypcja zagranicznego aktu, w czym naprawdę pomoże konsulat i jak z zagranicy ustanowić pełnomocnika do spadku, ZUS i banku. Dobra wiadomość: większość spraw da się załatwić bez lotu do Polski, przez pełnomocnika, konsula albo online. Warunek jest jeden: pilnuj terminów. Wyjątkiem bywa sprzedaż odziedziczonej nieruchomości, o czym piszemy w części o pełnomocnictwie.
Zanim zaczniesz: gdzie nastąpił zgon i gdzie są sprawy
- Bliski zmarł w Polsce, a Ty jesteś za granicą. Akt zgonu sporządza polski urząd stanu cywilnego. Potrzebujesz głównie odpisów aktu i pełnomocnika w Polsce.
- Bliski zmarł za granicą, a w Polsce zostały sprawy (mieszkanie, konto, ZUS, spadkobiercy). Będzie Ci potrzebny zagraniczny akt zgonu, zwykle z apostille i tłumaczeniem przysięgłym, a czasem jego transkrypcja do polskiego rejestru.
- Bliski był obywatelem Polski, ale mieszkał na stałe za granicą. Najpierw ustal, które prawo rządzi spadkiem. Nie zawsze będzie to prawo polskie.
Akt zgonu
Bliski zmarł w Polsce: odpis z zagranicy
Polski rejestr stanu cywilnego jest centralny, więc odpis aktu zgonu wyda dowolny urząd stanu cywilnego w Polsce, a nie wyłącznie ten z miejsca zgonu. Z profilem zaufanym zamówisz odpis online przez gov.pl. Odpis elektroniczny może jednak nie zostać uznany za granicą i nie przyjmie go konsul. Papierowe odpisy mogą odebrać krewni w Polsce (małżonek, rodzice, dzieci, rodzeństwo) albo urząd może wysłać je pocztą lub przez konsula, po wniesieniu opłat. Konsul sam nie wydobywa odpisów z polskich urzędów. Zamów od razu kilka egzemplarzy, bo poprosi o nie bank, ZUS, sąd lub notariusz.
Bliski zmarł za granicą: czy potrzebna jest transkrypcja
Transkrypcja to przeniesienie zagranicznego aktu zgonu do polskiego rejestru stanu cywilnego. Po niej dostajesz zwykły polski odpis, którego nie trzeba już za każdym razem tłumaczyć i opatrywać apostille. Przy akcie zgonu transkrypcja jest co do zasady dobrowolna. Obowiązkowa jest tylko w przypadkach z art. 104 ust. 5 Prawa o aktach stanu cywilnego, które dotyczą głównie osób załatwiających własne sprawy w USC, na przykład wyrabiających dowód lub PESEL. Wniosek może złożyć każdy, kto ma interes prawny albo faktyczny, na przykład członek rodziny.
Wniosek złożysz w wybranym USC w Polsce (także przez pełnomocnika) albo w konsulacie, który przekaże go do wskazanego urzędu. W konsulatach RP w USA opłata wynosi 71 USD. Potrzebne są oryginał aktu z apostille oraz tłumaczenie przysięgłe albo tłumaczenie konsula. Do przewozu zwłok lub prochów do Polski transkrypcja nie jest potrzebna.
Apostille i tłumaczenie przysięgłe
- Apostille potwierdza autentyczność podpisu i pieczęci na dokumencie urzędowym z państwa, które jest stroną konwencji haskiej z 1961 r. (należą do niej m.in. USA i Polska). Wydaje je organ kraju, z którego pochodzi dokument, w USA zwykle sekretarz stanu danego stanu. Polski konsul apostille nie wystawia. Gdy kraj nie należy do konwencji, potrzebna jest legalizacja.
- Tłumaczenie przysięgłe: dokumenty obcojęzyczne do USC składa się z tłumaczeniem tłumacza przysięgłego wpisanego na polską listę, tłumacza przysięgłego z UE lub EOG albo konsula (art. 31 Prawa o aktach stanu cywilnego). Sądy, notariusze i banki w praktyce też tego oczekują.
Co zrobi konsulat, a czego nie
Konsul często jest najprostszą drogą, ale jego rola jest węższa, niż wiele osób zakłada.
Konsul może: poświadczyć własnoręczność Twojego podpisu (na przykład pod pełnomocnictwem albo pod oświadczeniem o odrzuceniu spadku), poświadczyć zgodność kopii z oryginałem, sporządzić lub poświadczyć tłumaczenie, przyjąć wniosek o transkrypcję aktu i przekazać go do USC. W konsulatach RP w USA poświadczenie podpisu kosztuje 47 USD i trzeba się na nie umówić przez system e-konsulat.
Konsul nie: prowadzi za Ciebie sprawy spadkowej i nie reprezentuje Cię przed sądem, nie przyjmuje pełnomocnictwa do takiej sprawy, nie sporządza aktu poświadczenia dziedziczenia ani europejskiego poświadczenia spadkowego, nie przyjmuje wykazu inwentarza (art. 30 Prawa konsularnego), nie wystawia apostille i nie udziela porad prawnych. Akt notarialny konsul może sporządzić tylko wtedy, gdy ma pisemne upoważnienie Ministra Sprawiedliwości (art. 28 ust. 3). Na stronach konsulatów RP w USA wśród czynności notarialnych wymieniono jedynie poświadczenie podpisu, poświadczenie kopii i poświadczenie życia dla ZUS.
Pełnomocnictwo: jak ustanowić pełnomocnika w Polsce z zagranicy
Większość spraw załatwi za Ciebie zaufana osoba w Polsce: krewny, znajomy, adwokat albo radca prawny. Forma pełnomocnictwa zależy od sprawy. Zasada z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego jest prosta: jeśli czynność wymaga szczególnej formy, pełnomocnictwo do niej musi mieć tę samą formę.
| Sprawa | Wymagana forma | Jak z zagranicy |
|---|---|---|
| Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku | Pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 KC) | Podpis poświadczony przez konsula, bez apostille. Podpis przed amerykańskim notariuszem z apostille i tłumaczeniem przysięgłym bywa stosowany, ale najpierw zapytaj sąd lub notariusza w Polsce, czy go przyjmie |
| Sprzedaż nieruchomości, umowny dział spadku z nieruchomością | Akt notarialny | Amerykański notary public i apostille tego nie zastąpią. Zobacz ramkę niżej |
| Sprawy w ZUS | Druk ZUS-PEL | Druk ZUS-PEL wysłany do ZUS pocztą albo złożony przez PUE/eZUS |
| Urząd skarbowy | Pełnomocnictwo szczególne PPS-1 lub ogólne PPO-1 | Elektronicznie z profilem zaufanym albo na papierze |
| Bank | Według wymogów banku | Zapytaj bank przed podpisaniem, zwykle chce podpisu poświadczonego notarialnie lub przez konsula |
Umowa sprzedaży nieruchomości wymaga aktu notarialnego, więc pełnomocnictwo do niej też musi być aktem notarialnym (art. 99 § 1 KC). Amerykański notary public tylko poświadcza podpis, a apostille potwierdza wyłącznie autentyczność tego poświadczenia, nie treść ani formę dokumentu. Przy rozporządzeniach nieruchomościami nie wystarcza też forma miejsca podpisania (art. 25 ust. 2 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe). Konsulaty RP w USA piszą wprost, że takie pełnomocnictwo wymaga aktu notarialnego i że konsul nie poświadczy podpisu pod pełnomocnictwem sporządzonym samodzielnie. W praktyce zostają: podpisanie aktu notarialnego pełnomocnictwa u notariusza w czasie pobytu w Polsce, osobisty udział w umowie sprzedaży albo zapytanie konsulatu, czy konsul ma upoważnienie do sporządzenia aktu notarialnego. Zanim cokolwiek podpiszesz, uzgodnij treść z notariuszem, który ma sporządzić umowę.
Jedno uniwersalne pełnomocnictwo rzadko wystarcza. Przygotuj je z prawnikiem tak, by objęło spadek, ZUS, bank i USC, a do nieruchomości osobny dokument w formie aktu notarialnego. Szczegóły opisujemy w poradniku Pełnomocnictwo notarialne z USA do spraw w Polsce.
Które prawo rządzi spadkiem: schemat
Ten schemat pomaga w pierwszym rozeznaniu. Przy majątku w kilku krajach i tak potrzebna będzie rozmowa z prawnikiem.
Które prawo rządzi spadkiem po bliskim z zagranicy?
Gdzie zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu, czyli gdzie naprawdę żył?
Zasady z rozporządzenia 650/2012 dotyczą osób zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. Krótki wyjazd, urlop czy kontrakt nie zmieniają miejsca zwykłego pobytu.
Czy zmarły wybrał w testamencie prawo państwa swojego obywatelstwa, na przykład polskie?
Czy zmarły wybrał w testamencie prawo polskie?
Spadkiem co do zasady rządzi prawo polskie
Sprawę możesz przeprowadzić w Polsce bez przyjazdu: u notariusza (akt poświadczenia dziedziczenia) albo w sądzie, przez pełnomocnika. Wyjątek: zmarły w testamencie wybrał prawo innego państwa, którego był obywatelem.
Wybór prawa polskiego jest skuteczny
Polskie prawo obejmie cały spadek. Jeśli właściwy byłby sąd za granicą, spadkobiercy mogą umową przenieść sprawę do sądu w Polsce. Sprawdź z prawnikiem, czy wybór zapisano w ważnym testamencie.
Spadkiem rządzi prawo kraju zwykłego pobytu
Sprawę prowadzą co do zasady sądy tamtego państwa, niezależnie od obywatelstwa i miejsca położenia majątku. Status spadkobiercy w innych krajach UE wykażesz europejskim poświadczeniem spadkowym.
Co do zasady prawo tamtego kraju: skonsultuj się z prawnikiem
Polski sąd stosuje prawo kraju zwykłego pobytu także wtedy, gdy to kraj spoza UE. Uwzględnia przy tym przepisy kolizyjne tego kraju, które mogą odesłać na przykład nieruchomości w Polsce z powrotem do prawa polskiego. Jeśli zmarły był obywatelem polskim i zostawił majątek w Polsce, sprawę całego spadku może prowadzić sąd w Polsce. Notariusz może odmówić aktu poświadczenia dziedziczenia, gdy ma wątpliwości co do treści prawa obcego.
Spadek z zagranicy: sąd, prawo i terminy
Które prawo i który sąd
Polskie sądy i notariusze stosują rozporządzenie spadkowe UE nr 650/2012 (art. 66a ustawy Prawo prywatne międzynarodowe). Dotyczy ono osób zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. Zasada główna: prawem właściwym dla całego spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci (art. 21). W wyjątkowych sytuacjach może to być prawo państwa, z którym zmarły był w oczywisty sposób bliżej związany. Spadkodawca mógł też w testamencie wybrać prawo państwa swojego obywatelstwa (art. 22).
Wskazane prawo stosuje się także wtedy, gdy to prawo państwa spoza UE (art. 20). Konsekwencja dla Polonii: jeśli bliski mieszkał na stałe w USA i tam zmarł, polski sąd co do zasady zastosuje prawo amerykańskie, nawet gdy zmarły był obywatelem Polski i miał mieszkanie w kraju. Potwierdzają to informacje konsulatów RP w USA. Gdy właściwe jest prawo państwa spoza UE, sąd bierze pod uwagę także jego przepisy kolizyjne, jeśli odsyłają one do prawa państwa UE, na przykład Polski (art. 34). Jak to wyjdzie w Twojej sprawie, zależy od prawa konkretnego stanu, więc to pytanie do prawnika.
Jurysdykcja to osobna kwestia. Gdy zmarły nie mieszkał w żadnym państwie stosującym rozporządzenie, sądy w Polsce mogą prowadzić sprawę całego spadku, jeśli zmarły był obywatelem polskim i zostawił w Polsce majątek (art. 10). USA, Wielka Brytania i Kanada nie stosują rozporządzenia, więc uznanie polskiego orzeczenia w tamtym kraju (i odwrotnie) trzeba sprawdzić osobno.
Najprostsze zabezpieczenie na przyszłość: Polak mieszkający w USA może w testamencie wybrać prawo polskie jako właściwe dla całego spadku.
Europejskie poświadczenie spadkowe
W sprawach między państwami UE europejskie poświadczenie spadkowe pozwala wykazać status spadkobiercy lub wykonawcy testamentu w innym państwie członkowskim stosującym rozporządzenie, na przykład by dostać się do konta w Niemczech. Poza UE nie działa.
Postępowanie spadkowe w Polsce prowadzone zdalnie
Jeśli sprawa toczy się w Polsce, możesz ją przeprowadzić bez przyjazdu: w sądzie (postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku) albo u notariusza (akt poświadczenia dziedziczenia), przez pełnomocnika. Formę pełnomocnictwa uzgodnij wcześniej z sądem lub kancelarią. U notariusza wszyscy zainteresowani nie muszą przychodzić razem, każdy może osobno potwierdzić projekt protokołu dziedziczenia, ale musi to zrobić przed polskim notariuszem (art. 95ca Prawa o notariacie). Konsul tego nie zrobi.
Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku, także z zagranicy
- Masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o powołaniu do spadku (art. 1015 § 1 KC). Mieszkanie za granicą tego terminu nie wydłuża.
- Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
- Z zagranicy najprościej: przygotuj pisemne oświadczenie, podpisz je przed konsulem, który poświadczy podpis, i złóż w sądzie spadku (sąd ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego) przed upływem terminu. Do zachowania terminu wystarczy złożyć w sądzie wniosek o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 1¹ KC). Możesz też działać przez pełnomocnika z pełnomocnictwem z podpisem urzędowo poświadczonym.
- Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka: od 15 listopada 2023 r. zgoda sądu nie jest potrzebna, gdy dziecko dziedziczy po Twoim odrzuceniu, rodzice działają zgodnie, a spadek odrzucają też inni zstępni rodziców dziecka (art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W innych przypadkach potrzebna jest zgoda sądu. Na czas tego postępowania termin jest zawieszony, ale wniosek złóż przed jego upływem.
Bank w Polsce: dostęp do konta z zagranicy
Bank nie dowiaduje się sam o śmierci klienta. Rodzina zgłasza zgon i przedstawia akt zgonu (zagraniczny z tłumaczeniem przysięgłym i w razie potrzeby z apostille). Środki ze spadku bank wypłaca spadkobiercom po przedstawieniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Zaświadczenia z urzędu skarbowego bank już nie żąda, sam informuje urząd o wypłacie w ciągu 14 dni (art. 19 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Jeśli zmarły złożył za życia dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, wskazana osoba dostaje pieniądze poza spadkiem, do limitu z Prawa bankowego. To zwykle najszybsza droga. Z zagranicy sprawę prowadzi najczęściej pełnomocnik. Więcej w poradniku Konto bankowe po śmierci małżonka.
ZUS z zagranicy
- Zasiłek pogrzebowy dostaje osoba, która pokryła koszty pogrzebu. Wniosek można złożyć przez pełnomocnika lub korespondencyjnie.
- Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny. ZUS może przelewać świadczenia za granicę, także do państw spoza UE, z którymi Polska ma umowy o zabezpieczeniu społecznym, między innymi USA i Kanady. Zobacz poradnik Renta rodzinna z ZUS.
- Niezrealizowane świadczenia, czyli emerytura lub renta należna zmarłemu, której nie zdążył pobrać. Szczegóły w poradniku o wniosku ENS.
Z zagranicy sprawy w ZUS załatwisz przez pełnomocnika z drukiem ZUS-PEL, przez PUE i eZUS z profilem zaufanym albo pocztą.
Profil zaufany z zagranicy
Profil zaufany otwiera większość spraw online: odpisy aktów stanu cywilnego, e-Urząd Skarbowy, PUE ZUS. Najszybciej założysz go przez bankowość elektroniczną polskiego banku. Bez polskiego konta możesz potwierdzić profil w konsulacie RP. Jeśli kilkoro spadkobierców mieszka za granicą, niech każdy załatwi to osobno, bo wiele oświadczeń i zgłoszeń składa się indywidualnie.
Podatek od spadku
Najbliższa rodzina może być całkowicie zwolniona z podatku od spadków i darowizn (art. 4a): małżonek, zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha. Warunkiem jest zgłoszenie nabycia na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.
Dla Polonii najważniejszy jest drugi warunek (art. 4 ust. 4). Zwolnienie przysługuje tylko temu, kto w chwili nabycia ma obywatelstwo polskie, innego państwa UE albo Islandii, Liechtensteinu lub Norwegii, albo mieszka w Polsce lub w takim państwie. Spadkobierca z obywatelstwem polskim mieszkający w USA skorzysta ze zwolnienia. Spadkobierca wyłącznie z obywatelstwem USA, który mieszka w USA, nie skorzysta i zapłaci podatek według skali grupy I od nadwyżki ponad 36 120 zł.
Podatek obejmuje majątek w Polsce. Majątek za granicą podlega polskiemu podatkowi tylko wtedy, gdy spadkobierca w chwili otwarcia spadku był obywatelem polskim albo stale mieszkał w Polsce (art. 2). Od 7 stycznia 2026 r. przegapiony termin na SD-Z2 można przywrócić, jeśli uchybienie nastąpiło bez Twojej winy (art. 4c). Zasady rozliczenia odziedziczonego mieszkania opisujemy w osobnym poradniku.
Tabela: sprawa, gdzie i jak z zagranicy
| Sprawa | Gdzie | Jak z zagranicy |
|---|---|---|
| Odpis polskiego aktu zgonu | dowolny USC w Polsce | online z profilem zaufanym, przez krewnych w Polsce albo korespondencyjnie |
| Transkrypcja zagranicznego aktu zgonu | wybrany USC lub konsulat | przez pełnomocnika albo w konsulacie (w USA 71 USD) |
| Apostille aktu zgonu | organ kraju, który wydał akt | w USA zwykle sekretarz stanu |
| Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku | sąd spadku lub notariusz | podpis poświadczony przez konsula, potem złożenie w sądzie w ciągu 6 miesięcy |
| Pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości | notariusz | akt notarialny, w praktyce zwykle w czasie pobytu w Polsce |
| Dostęp do konta w Polsce | bank zmarłego | pełnomocnik i dokumenty spadkowe |
| Świadczenia ZUS | ZUS | PUE, ZUS-PEL albo poczta, wypłata na konto zagraniczne |
| Zgłoszenie nabycia spadku (SD-Z2) | urząd skarbowy | online lub przez pełnomocnika, 6 miesięcy |
Powiązane poradniki
- Pełnomocnictwo notarialne z USA do spraw w Polsce
- Dziedziczenie i spadki między Polską a USA
- Spadek w Polsce: dziedziczenie, długi, zachowek
- Odziedziczyłeś mieszkanie w Polsce?
- Konto bankowe po śmierci małżonka
- Renta rodzinna z ZUS
Najczęściej zadawane pytania
Czy amerykański notary i apostille wystarczą do sprzedaży mieszkania w Polsce?
Nie. Pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości musi mieć formę aktu notarialnego (art. 99 § 1 KC), a poświadczenie podpisu przez notary public z apostille tej formy nie spełnia. Do oświadczenia o odrzuceniu spadku czy spraw w ZUS taka forma nie jest potrzebna.
Czy muszę lecieć do Polski, żeby odrzucić spadek?
Nie. Podpisz oświadczenie przed konsulem, który poświadczy podpis, i złóż je w sądzie spadku w ciągu 6 miesięcy. Wystarczy też złożyć w tym terminie wniosek do sądu o odebranie oświadczenia.
Czy konsul przeprowadzi sprawę spadkową?
Nie. Konsul poświadczy podpis, kopie i tłumaczenia oraz przyjmie wniosek o transkrypcję. Nie sporządza aktu poświadczenia dziedziczenia, nie reprezentuje w sądzie i nie przyjmuje pełnomocnictwa do sprawy.
Mama była Polką, ale 30 lat mieszkała w Chicago. Jakie prawo obowiązuje?
Co do zasady prawo stanu, w którym mieszkała, chyba że w testamencie wybrała prawo polskie. Sprawę może jednak prowadzić sąd w Polsce, jeśli mama zostawiła tu majątek. Szczegóły ustal z prawnikiem.
Czy mieszkając w USA, skorzystam ze zwolnienia z podatku od spadku?
Tak, jeśli masz obywatelstwo polskie (lub innego państwa UE albo EOG) i złożysz SD-Z2 w terminie. Bez takiego obywatelstwa, mieszkając w USA, zwolnienia nie dostaniesz.
Źródła
Stan na 23 października 2026 r. Poradnik ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem, radcą prawnym, notariuszem lub konsulatem RP.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!