W gdańskiej bazylice św. Brygidy od ponad dwudziestu lat powstaje ołtarz z bursztynu wysoki na prawie 13 metrów. Według jego twórcy ma być większy niż słynna Bursztynowa Komnata, jeden z najcenniejszych zaginionych skarbów II wojny światowej. A samą Komnatę, choć kojarzy się z Rosją, w większości wykonali gdańscy mistrzowie.
Ten poradnik łączy trzy historie o „bałtyckim złocie”: o ołtarzu, który wciąż nie jest ukończony, o Komnacie, której szuka się od 1945 roku, także w Polsce, i o samym bursztynie. Dowiesz się, ile ma lat, dlaczego Niemcy nazywają go „kamieniem, który się pali”, jak sprawdzić, czy kupujesz prawdziwy bursztyn, i jakie zasady obowiązują przy zbieraniu go na plaży.
Spekulacje oznaczamy wyraźnie: wokół Bursztynowej Komnaty narosło mnóstwo teorii. Piszemy o nich, ale zaznaczamy, że to hipotezy. Komnaty dotąd nie odnaleziono.
Przejdź do:
Ołtarz z bursztynu, który powstaje od 2001 roku
Pomysł zrodził się w 2000 roku, a budowa ruszyła w 2001 roku. Inicjatorami byli proboszcz parafii św. Brygidy ks. Henryk Jankowski i gdańscy bursztynnicy. Ołtarz zaprojektowali prof. Stanisław Radwański, były rektor gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych, i bursztynnik Mariusz Drapikowski, który wykonał też większość elementów. Ma prawie 13 metrów wysokości i 120 m² powierzchni. To metalowa konstrukcja wbudowana w prezbiterium i stopniowo wypełniana elementami z bursztynu. PAP (dzieje.pl), 2017.
W centrum ołtarza jest obraz Matki Bożej Opiekunki Ludzi Pracy, namalowany przez ks. Franciszka Znanieckiego wkrótce po Grudniu 1970 roku. PAP (dzieje.pl), 2025. Suknia Matki Bożej jest wykonana z bursztynu. Ołtarz to wotum gdańskich bursztynników za odzyskanie wolności w 1980 i 1989 roku, a jego twórca mówi także o wdzięczności za pontyfikat Jana Pawła II. Szlak Bursztynowy o ołtarzu. Częścią ołtarza jest też bursztynowa monstrancja. Pomorskie Prestige o ołtarzu i monstrancji.
Wciąż nieukończony
Ołtarz poświęcono 16 grudnia 2017 roku, w 47. rocznicę Grudnia ’70, podczas mszy z udziałem nuncjusza apostolskiego. Nie był wtedy gotowy i planowano m.in. instalacje u podstawy imitujące łany zboża z bursztynowymi ziarnami. PAP (dzieje.pl). 9 lutego 2025 roku zamontowano w nim krzyż wołyński: drewniany krzyż z polskiego grobu na Wołyniu, zrekonstruowany przez Drapikowskiego, poświęcony w 82. rocznicę zbrodni w Parośli. PAP (dzieje.pl), 2025.
W sierpniu 2025 roku Szlak Bursztynowy pisał, że można oglądać centralną część ołtarza, bursztynową suknię Matki Bożej oraz część konstrukcji i rzeźb, a całość nadal nie jest ukończona. Po ukończeniu ołtarz ma być największym dziełem z bursztynu na świecie. Szlak Bursztynowy, 2025. Nie znaleźliśmy informacji o ukończeniu ołtarza w 2026 roku ani wiarygodnych danych o tym, ile bursztynu już zużyto.
Bazylika św. Brygidy, Solidarność i spór o proboszcza
Kościół św. Brygidy jest blisko związany z historią Solidarności. Jego wieloletni proboszcz ks. Henryk Jankowski był nazywany kapelanem Solidarności i w 1980 roku odprawiał msze dla strajkujących stoczniowców. Za życia był też krytykowany, m.in. za antysemickie wypowiedzi w kazaniach, za które w 1997 roku dostał roczny zakaz głoszenia kazań, oraz za reklamowanie wina ze swoim wizerunkiem. W 2004 roku odwołano go z funkcji proboszcza. Zmarł w 2010 roku. Kraków Post, 2010.
W grudniu 2018 roku „Gazeta Wyborcza” opublikowała reportaż z zarzutami wieloletniego wykorzystywania seksualnego dzieci przez ks. Jankowskiego. Zarzuty dotyczą osoby zmarłej i nie zostały zweryfikowane przez sąd. 7 marca 2019 roku Rada Miasta Gdańska odebrała mu honorowe obywatelstwo, zdecydowała o usunięciu jego pomnika przy bazylice i o zmianie nazwy skweru. OKO.press, 2019. Wspominamy o tym, bo jego nazwisko jest związane z początkami ołtarza.
Bursztynowa Komnata w skrócie: gdańska robota i zagadka II wojny światowej
Bursztynowa Komnata kojarzy się z Rosją, ale powstała w Prusach. W 1701 roku zamówił ją król pruski Fryderyk I. Pierwsze panele wykonał duński mistrz Gottfried Wolfram, a po jego odejściu w 1707 roku dzieło dokończyli gdańscy mistrzowie Gottfried Turau i Ernst Schacht. Według inwentarza z 1713 roku wykonali oni około 95% ścian. Russell Shor, „Gems & Gemology” (GIA), 2018.
W 1716 roku Prusy podarowały Komnatę carowi Piotrowi I. W 1755 roku przeniesiono ją do Pałacu Katarzyny w Carskim Siole pod Petersburgiem, gdzie rozbudowywano ją do 1770 roku. Sala miała tam 96 m² i oświetlało ją 550 świec. W 1941 roku niemieccy żołnierze rozebrali ją w 36 godzin, spakowali do skrzyń i wywieźli do Królewca. Wiosną 1942 roku wystawiono ją w tamtejszym zamku, a dyrektor królewieckich zbiorów Alfred Rohde pisał, że Komnata „wróciła do ojczyzny”. Brytyjskie naloty w sierpniu 1944 roku zniszczyły część jej elementów. The Art Newspaper, 1992. Ostatnie pewne ślady pochodzą z początku 1945 roku. Najlepiej udokumentowana hipoteza mówi, że Komnata spłonęła w zamku w kwietniu 1945 roku, ale nie da się tego już sprawdzić, bo ruiny zamku rozebrano. Komnaty szukano potem w Rosji, Niemczech, Polsce i na dnie Bałtyku, a odnalazły się tylko dwa oryginalne elementy: florencka mozaika i komoda, które w 2000 roku wróciły do Rosji. Od 2003 roku w Carskim Siole można oglądać rekonstrukcję. Muzeum-Rezerwat Carskie Sioło.
Cała historia Bursztynowej Komnaty: jak powstała i kto ją zrobił, jak wyglądała, jak ją zrabowano, co działo się z nią w Królewcu, teorie o jej losie, poszukiwania w Mamerkach, Dziemianach i „złoty pociąg” z Wałbrzycha opisujemy w osobnym poradniku: Bursztynowa Komnata: jak powstała, jak zaginęła i gdzie jej szukano.
Gdańsk, stolica bursztynu, i bursztyn w kosmosie
Pracownie bursztyniarskie działały w Gdańsku od końca X wieku. W 1477 roku powstał tu pierwszy cech bursztynników, a złoty wiek gdańskiego rzemiosła przypadł na przełom XVI i XVII wieku. Po wojnach XX wieku nie przetrwał ani jeden dawny warsztat. National Geographic Traveler, 2026.
W 2025 roku gdański bursztyn poleciał w kosmos. Bryłkę z Wyspy Sobieszewskiej przecięto na dwie części, a jedną z nich zabrał na Międzynarodową Stację Kosmiczną polski astronauta Sławosz Uznański-Wiśniewski. Po powrocie obie części porównuje się, żeby sprawdzić, czy pobyt w kosmosie zmienił właściwości bursztynu. Tamże.
Muzeum Bursztynu w Wielkim Młynie
Muzeum Bursztynu, oddział Muzeum Gdańska, działa od 2006 roku, a od 2021 roku mieści się w XIV-wiecznym Wielkim Młynie przy ul. Wielkie Młyny 16. Ma ponad tysiąc eksponatów, a na zwiedzanie warto zarezerwować co najmniej godzinę. Muzeum Gdańska, przewodnik przed wizytą.
W muzeum stoi bryła bursztynu ważąca 68,2 kg, którą przedstawiano jako największą na świecie. Zważono ją w 2022 roku przy przedstawicielach Księgi Rekordów Guinnessa. Jest jednak niespodzianka: bryła pochodzi z kopalni węgla na Sumatrze w Indonezji, więc nie jest bursztynem bałtyckim. Muzeum kupiło ją w 2021 roku za ponad 140 tysięcy złotych, a obejrzeć ją można bez biletu, w gablocie przy kasie. Notes from Poland, 2022.
Innym skarbem muzeum jest jaszczurka zamknięta w bursztynie, znaleziona w 1997 roku na gdańskich Stogach przez bursztynniczkę Gabrielę Gierłowską. Była to pierwsza od ponad stu lat jaszczurka odkryta w bursztynie bałtyckim. Poprzednią opisał w 1875 roku niemiecki badacz Richard Klebs. Okaz ma ponad 40 mln lat. Państwowy Instytut Geologiczny, folder „Bursztyn”. Według National Geographic Traveler w muzeum są też gekon nieznanego wcześniej gatunku, największa na świecie inkluzja ptasznika, mierząca około 4 cm, i jedyny znany okaz owada z rodziny modliszkowatych sieciarek. W 2026 roku do Gdańska wróciła armatka z bursztynu i złota z około 1660 roku, jeden z dwóch znanych obiektów tego rodzaju. National Geographic Traveler, 2026. Co roku w Gdańsku odbywają się międzynarodowe targi bursztynu i biżuterii Amberif. AmberExpo, Amberif.
Żywica sprzed 40 milionów lat, która się pali
Bursztyn bałtycki, nazywany przez naukowców sukcynitem, powstał z żywicy drzew iglastych około 40 mln lat temu. Żywica spływała rzekami do morza, gdzie przez miliony lat twardniała. Na świecie znanych jest ponad 100 rodzajów żywic kopalnych nazywanych bursztynem, a najstarsza ma około 300 mln lat. Państwowy Instytut Geologiczny.
- Lekki jak woda: gęstość bursztynu wynosi 0,9–1,1 g/cm³, więc jest podobna do gęstości wody.
- Miękki: twardość 2–2,5 w dziesięciostopniowej skali Mohsa.
- Elektryzuje się: pocierany przyciąga skrawki papieru.
- Pali się: płonie kopcącym płomieniem i pachnie żywicą. Stąd niemiecka nazwa Bernstein, czyli „kamień, który się pali”.
- Znak rozpoznawczy: bursztyn bałtycki zawiera 3–8% kwasu bursztynowego. Inne żywice zawierają go mniej albo wcale.
- Nazwa naukowa: słowo „sukcynit” wprowadził w 1820 roku niemiecki mineralog August Breithaupt. Starożytni nazywali bursztyn „succinum”, czyli sok drzewny.
Wszystkie te dane pochodzą z folderu Państwowego Instytutu Geologicznego. W bursztynie najczęściej spotyka się zatopione muchówki, mrówki, chrząszcze i fragmenty roślin.
Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn i dlaczego żaden test domowy nie daje pewności
Bursztyn podrabia się szkłem, plastikiem, żywicami syntetycznymi i kopalem, czyli młodą żywicą, która nie zdążyła zamienić się w bursztyn. Istnieje też ambroid, czyli bursztyn prasowany z okruchów, co uczciwy sprzedawca powinien zaznaczyć. Według Państwowego Instytutu Geologicznego jednoznacznie rozpoznać bursztyn można tylko w laboratorium, metodą spektroskopii w podczerwieni. PIG-PIB.
| Test | Jak to zrobić | Wynik dla bursztynu | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Słona woda | Rozpuść kilka łyżek soli w szklance wody i wrzuć kamień. | Unosi się, a szkło tonie. | Lekkie plastiki i kopal też mogą pływać. Bursztyn w srebrnej oprawie utonie. |
| Elektryzowanie | Pocieraj kamień o wełnę przez około 20 sekund. | Przyciąga skrawki papieru. | Niektóre imitacje też się elektryzują. |
| Światło UV | Poświeć latarką UV. | Zwykle świeci niebieskawo lub mlecznie. | Nie każdy bursztyn świeci, a niektóre imitacje też fluoryzują. |
| Dotyk | Weź kamień do ręki. | Jest ciepły. | Odróżnisz w ten sposób tylko szkło, które jest zimne. |
Zasady testów opisuje karta „Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn”, przygotowana na podstawie materiałów PIG-PIB i Muzeum Bursztynu. Niektóre poradniki polecają test gorącą igłą, ale niszczy on okaz, więc nie warto go robić. Najrozsądniej łączyć kilka testów, a przy droższym zakupie poprosić o certyfikat.
Kopal, ambroid i „niebieski bursztyn”
Najtrudniej odróżnić bursztyn od kopalu, bo to też naturalna żywica, tylko znacznie młodsza. Według karty przygotowanej na podstawie materiałów PIG-PIB kopal w świetle UV blednie, a przy nacięciu może ciągnąć się w nitki. Karta „Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn”. Ambroid to prawdziwy bursztyn, ale sprasowany z okruchów pod wpływem ciepła i ciśnienia. Nie jest podróbką, ale ma mniejszą wartość niż lita bryłka, więc sprzedawca powinien uczciwie go opisać. Ostrożnie podchodź też do ofert egzotycznego „niebieskiego bursztynu”. Laboratorium Amerykańskiego Instytutu Gemmologicznego (GIA) badało przedmiot sprzedawany jako niebieski bursztyn, który okazał się szkłem. Zdradziła go przede wszystkim waga: gęstość wynosiła około 2,5 g/cm³, a bursztynu około 1,08. Prawdziwy niebieski bursztyn silnie świeci na niebiesko w ultrafiolecie, a szkło reagowało słabo albo wcale. W mikroskopie widać było pęcherzyki gazu. GIA, „Artificial Glass Imitating Blue Amber”. Taką podróbkę wykryłby już prosty test słonej wody, bo szkło tonie.
Zbieranie bursztynu na plaży: co wolno, a czego nie
Bursztyn najłatwiej znaleźć po silnym sztormie z północy, w pasie wyrzuconych na brzeg wodorostów, najlepiej rano. Karta „Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn”. Wodorosty są chronionym siedliskiem, więc nie należy ich rozdeptywać.
Zasady zbierania wyjaśniła w 2024 roku rzeczniczka Urzędu Morskiego w Gdyni. Amatorskie zbieranie na własny użytek nie wymaga pisemnej zgody urzędu, jeśli nie zagraża pasowi technicznemu wybrzeża. RMF24, 2024. Obowiązuje jednak kilka reguł:
- Zbierać można tylko na plaży i w płytkiej wodzie przy brzegu, nie na wydmach, klifach, w lasach ani w parkach narodowych.
- Wolno zbierać tylko ręcznie. Sita, motopompy, płuczki i sprzęt do kopania są zakazane.
- Nie wolno przeszkadzać innym plażowiczom.
- Znaleziska o wartości historycznej trzeba zgłosić konserwatorowi zabytków. Tak było w 2022 roku ze średniowiecznym krzyżem znalezionym na plaży w okolicach Wyspy Sobieszewskiej, który trafił do muzeum.
- Uważaj na świeżo nasypany piasek przy poszerzanych plażach. Bywa grząski i może wciągnąć do pasa.
W internecie krąży informacja o „limicie 10 kg bez koncesji”. Nie znaleźliśmy dla niej podstawy prawnej, więc nie traktuj jej jako obowiązującej zasady.
Mity o bursztynie i Bursztynowej Komnacie
| Twierdzenie | Werdykt | Co mówią źródła |
|---|---|---|
| Bursztynowy ołtarz w Gdańsku jest już ukończony | Fałsz | W 2025 roku ołtarz był wciąż nieukończony. |
| Bursztynową Komnatę zrobili Rosjanie | Fałsz | Powstała w Prusach, a około 95% ścian wykonali gdańscy mistrzowie Turau i Schacht. |
| Komnatę odnaleziono w Mamerkach, w złotym pociągu albo we wraku Karlsruhe | Fałsz | Żadne z tych poszukiwań nie doprowadziło do odnalezienia Komnaty. |
| Największa bryła bursztynu na świecie to bursztyn bałtycki | Fałsz | Bryła z gdańskiego muzeum pochodzi z Sumatry. |
| Plastik nigdy nie świeci w świetle UV | Fałsz | Niektóre imitacje też fluoryzują. |
| Test gorącą igłą jest bezpieczny i pewny | Fałsz | Niszczy okaz, a pewność daje tylko badanie laboratoryjne. |
| Na plaży można zebrać do 10 kg bez koncesji | Niepotwierdzone | Nie znaleźliśmy takiego przepisu. |
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!