Klonowanie głosu i oszustwo na wnuczka: jak rozpoznać fałszywy telefon od bliskiej osoby

Telefon dzwoni późnym wieczorem. W słuchawce płacz i znajomy głos: „Babciu, miałem wypadek". Po chwili do rozmowy włącza się ktoś, kto przedstawia się jako policjant, i mówi, że trzeba szybko przekazać pieniądze.

Ten scenariusz ma kilkadziesiąt lat. Zmieniło się jedno: dziś głos naprawdę może brzmieć jak głos wnuka, bo da się go odtworzyć programem komputerowym. FBI ostrzegało o tym w oficjalnym komunikacie z 3 grudnia 2024 roku, a amerykańska Federalna Komisja Handlu (FTC) już w marcu 2023 roku.

Dobra wiadomość jest taka, że obrona nie wymaga znajomości technologii. Wymaga jednego nawyku: rozłączyć się i oddzwonić na własny numer. Poniżej znajdziesz, jak to zrobić w praktyce – po polskiej i po amerykańskiej stronie.

Jak wygląda klasyczne oszustwo „na wnuczka"

Schemat jest prosty i powtarzalny. Dzwoni ktoś, kto podaje się za członka rodziny – najczęściej wnuka lub dziecko, rzadziej współmałżonka czy rodzica. Mówi, że stało się nieszczęście: wypadek, zatrzymanie, poważne kłopoty. Potrzebna jest szybka pomoc finansowa.

Rozmowa ma trzy stałe elementy: silne emocje, pośpiech i prośbę o dyskrecję. Polska Policja opisuje ten schemat od lat, a w komunikacie z 27 lutego 2023 roku, przygotowanym z FinCERT.pl – Bankowym Centrum Cyberbezpieczeństwa ZBP, wskazuje dwa warianty: „na wnuczka" i „na policjanta".

Ofiara nie ma szansy pomyśleć. To nie kwestia inteligencji ani wieku, tylko scenariusza napisanego tak, żeby wyłączyć chłodną ocenę sytuacji.

Warianty: policjant, prokurator, adwokat, szpital

Sam „wnuczek" to dopiero początek. Najczęstsze rozwinięcia:

• Na policjanta. Do rozmowy włącza się „funkcjonariusz", potwierdza wersję, podaje stopień i numer sprawy.
• Na prokuratora. Ta sama mechanika, wyższy autorytet: „postępowanie", „prokuratura okręgowa", „tajna akcja".
• Na adwokata. Ktoś rzekomo reprezentuje bliskiego i potrzebuje zaliczki, żeby „załatwić sprawę przed nocą".
• Fałszywy telefon ze szpitala. „Lekarz" albo „ratownik": bliski jest po wypadku, konieczna jest pilna opłata za zabieg lub transport.
• Fałszywe zatrzymanie. Bliski rzekomo siedzi już na komisariacie i „nie może rozmawiać".
• Fałszywy wypadek z ofiarą. Bliski rzekomo kogoś potrącił i trzeba zapłacić rodzinie poszkodowanego.

Ten sam schemat bywa używany bez wątku rodzinnego – z „pracownikiem banku", który każe „zabezpieczyć środki". Policja i FinCERT.pl opisują to jako fałszywe „konto techniczne" lub „bezpieczne". Jeśli ktoś przez telefon każe przelać pieniądze na takie konto, rozmowa kończy się w tym momencie.

Kaucja – dlaczego to słowo powinno zapalać lampkę

Tylko USA: w amerykańskim systemie kaucja (bail) istnieje naprawdę. Ustala ją sąd, a wpłaca się ją do sądu lub aresztu albo przez licencjonowanego pośrednika (bail bondsman). Nikt z sądu ani z policji nie odbierze kaucji od kuriera pod domem, nie przyjmie jej w kartach podarunkowych ani w kryptowalucie.

Tylko Polska: w polskim postępowaniu karnym nie ma „kaucji", którą wpłaca się przez telefon, żeby kogoś wypuszczono jeszcze tej nocy. Środek zapobiegawczy o charakterze majątkowym stosuje sąd albo prokurator postanowieniem, a pieniądze trafiają do depozytu – nigdy do rąk dzwoniącego.

Wniosek jest ten sam po obu stronach oceanu: słowo „kaucja" w niezapowiedzianym telefonie jest sygnałem ostrzegawczym, a nie procedurą.

Co zmieniło klonowanie głosu

FBI w komunikacie IC3 z 3 grudnia 2024 roku (numer alertu I-120324-PSA) opisuje to wprost: przestępcy „generują krótkie nagrania audio zawierające głos bliskiej osoby, aby podszyć się pod krewnego w sytuacji kryzysowej i prosić o natychmiastową pomoc finansową lub żądać okupu".

FTC opisała to samo już w marcu 2023 roku: oszustowi wystarczy „krótkie nagranie głosu członka rodziny, które może pozyskać z treści opublikowanych w internecie", oraz program do klonowania głosu.

W raporcie rocznym IC3 za 2025 rok FBI nazywa to zjawisko wprost. Oszustwa typu distress, czyli „na wnuczka", w których „technologia klonowania głosu służy naśladowaniu głosu bliskiej osoby w tarapatach", przyniosły w 2025 roku zgłoszone straty ponad 5 milionów dolarów. FBI dodaje, że schemat „ewoluuje w kierunku naśladowania innych członków rodziny lub bliskich przyjaciół".

Tę liczbę trzeba czytać ostrożnie i tak też podaje ją FBI: dotyczy zgłoszeń z prawdopodobnym udziałem AI (likely AI-nexus) i obejmuje wyłącznie sprawy zgłoszone do IC3.

Materiał źródłowy nie musi pochodzić z włamania. Wystarczą publiczne treści: film na TikToku, relacja na Instagramie, wideo na YouTube, nagranie głosowe w grupie na Facebooku. To ten sam mechanizm, który opisujemy w poradniku o zdjęciach z wakacji w rękach oszusta – tylko surowcem jest głos zamiast zdjęcia.

Praktyczna konsekwencja jest poważna: rozpoznanie głosu przestało być dowodem tożsamości. Przez całe życie uczyliśmy się, że jeśli ktoś brzmi jak nasze dziecko, to jest naszym dzieckiem. Ta zasada przestała działać.

Ile nagrania potrzebuje oszust – i dlaczego to nie jest właściwe pytanie

W mediach krąży liczba „trzy sekundy". Bywa też „30 sekund" albo „minuta".

Nie udało się potwierdzić żadnej konkretnej liczby sekund w źródle pierwotnym. FBI pisze o „krótkich nagraniach audio", FTC o „krótkim nagraniu głosu". Żadna z tych instytucji nie podaje progu czasowego. Liczba „trzy sekundy", którą można znaleźć nawet pod artykułem FTC, pochodzi z komentarza czytelnika, a nie od urzędu.

Dlaczego to nie zmienia zaleceń? Bo próg czasowy nie ma znaczenia operacyjnego. Jeśli ktoś z Twojej rodziny opublikował kiedykolwiek nagranie ze swoim głosem, materiał już istnieje. Spór o trzy sekundy czy trzydzieści nie wpływa na decyzję przy słuchawce. Jest ona ta sama: rozłączyć się i oddzwonić.

Co do ograniczeń technologii – tu też warto być ostrożnym. FBI radzi „uważnie słuchać tonu i doboru słów" oraz sprawdzać obrazy i nagrania wideo pod kątem niedoskonałości, takich jak zniekształcone dłonie i stopy czy nierealistyczne rysy.

Nie należy z tego robić listy „po czym poznasz sztuczny głos". Metody wykrywania dopiero powstają – FTC ogłosiła 8 kwietnia 2024 roku wyniki konkursu Voice Cloning Challenge. Nagrodzone rozwiązania to algorytmy wykrywające syntetyczną mowę, znaki wodne w nagraniach i uwierzytelnianie ludzkiego pochodzenia głosu. To propozycje technologiczne, a nie coś, co ma dziś zwykły człowiek w telefonie.

Nie opieraj się na własnym uchu. Opieraj się na procedurze.

Deepfake wideo i fałszywy „policjant" na wideorozmowie

Wideo przestało być gwarancją. Polska Policja i FinCERT.pl ZBP ostrzegły 21 lipca 2026 roku, że przestępcy „wykorzystują połączenia wideo, by wiarygodnie »wcielić się« w inną osobę podczas rozmowy".

Schemat: oszust inicjuje rozmowę wideo w komunikatorze, występuje w mundurze, powołuje się na prowadzone postępowanie, po czym przełącza ofiarę do kolejnej osoby podszywającej się pod pracownika banku. Wśród sygnałów ostrzegawczych Policja wymienia „niespójności w informacjach lub dziwne zachowanie rozmówcy (np. nienaturalny obraz, sztuczność postaci)".

Mundur na ekranie nie jest legitymacją.

Czy da się coś zauważyć? Czasem tak. FBI opisuje w raporcie IC3 za 2025 rok obserwowalne wady – choć robi to na przykładzie fałszywych rozmów kwalifikacyjnych, nie oszustw rodzinnych. Według FBI „działania i ruch ust osoby widocznej w kamerze nie w pełni pokrywają się z dźwiękiem", a „kaszlnięcie, kichnięcie lub inne odgłosy bywają niezsynchronizowane z tym, co widać na obrazie".

To wskazówka, ale nie test. Brak takich wad nie dowodzi, że rozmówca jest prawdziwy.

Spoofing numeru i przejęte konta w komunikatorach

Spoofing to podszywanie się pod cudzy numer telefonu. Na wyświetlaczu widać numer znajomy – bliskiej osoby, komendy albo różniący się jedną cyfrą. CBZC przypomina, żeby nie podawać danych ani kodów autoryzacyjnych i nie zlecać przelewów pod wpływem namowy dzwoniącego.

Tylko Polska: spoofing i smishing reguluje ustawa z 28 lipca 2023 r. o zwalczaniu nadużyć w komunikacji elektronicznej (Dz.U. 2023 poz. 1703). UKE podpisał z operatorami porozumienie: w razie wykrycia spoofingu połączenie ma zostać odrzucone albo zestawione bez prezentacji numeru („Numer nieznany"). To realna zmiana, ale nie zdejmuje z Ciebie obowiązku weryfikacji.

Tylko USA: FCC prowadzi strony o podszywaniu się pod numer (caller ID spoofing) i o niechcianych połączeniach. Zasada jest identyczna: numer na wyświetlaczu nie jest dowodem.

Osobny wątek to przejęte konta. Jeśli ktoś przejmie konto WhatsApp, Messenger albo Facebook Twojego syna, wiadomość przyjdzie z jego prawdziwego konta, ze zdjęciem i historią rozmów. Najczęstszy sposób przejęcia to wyłudzenie kodu weryfikacyjnego: „wysłałem Ci przez pomyłkę kod, odeślij mi go". Tego kodu nie odsyła się nikomu, nigdy.

Mechanika presji: tajemnica, gotówka, kurier, karty, kryptowaluty

Każdy element scenariusza ma swoją funkcję. Nazwane, przestają działać.

Prośba o tajemnicę („nie mów rodzicom", „to tajna akcja") odcina ofiarę od jedynej osoby, która mogłaby zadać trzeźwe pytanie. Policja wymienia „tajną akcję policyjną" jako sygnał ostrzegawczy.

Presja czasu blokuje odruch sprawdzenia. Nie istnieje procedura, która wymaga decyzji finansowej w czterdzieści minut i zabrania konsultacji.

Gotówka i kurier – bo gotówki z ręki do ręki nie da się cofnąć ani prześledzić. Policja opisuje ten wariant od lat: sprawcy chcą, „by przekazać im pieniądze przez tajemniczego kuriera, porzucając na ulicy czy wykonując przelew".

Karty podarunkowe – bo kod z karty to gotówka do spieniężenia anonimowo. Żadna instytucja publiczna nie przyjmuje opłat w kartach podarunkowych.

Kryptowaluty i przelew natychmiastowy – bo środki znikają, zanim ktokolwiek zdąży zareagować. FTC pisze wprost: płatności kryptowalutą zazwyczaj są nieodwracalne.

Podszywanie się pod policję działa, bo mundur wyłącza dyskusję.

Jak naprawdę kontaktuje się policja – Polska

Tylko Polska. Polska Policja pisze o tym jednoznacznie. W komunikacie „Oszustwo »Na policjanta« – bądźmy ostrożni" czytamy, że policjanci „nigdy nie zażądają od nas przekazania gotówki w żaden sposób" oraz że „nigdy nie angażują nas w swoje realizacje, nie dopytują o stan konta, nie wymagają robienia żadnych przelewów". W starszym komunikacie pada zdanie: „funkcjonariusze nigdy nie informują o prowadzonych przez siebie sprawach telefonicznie! Nigdy też nie proszą o przekazanie pieniędzy!".

Czego prawdziwy policjant ani prokurator nie zrobi przez telefon:

• nie poprosi o gotówkę, przelew ani przekazanie pieniędzy kurierowi,
• nie zapyta o stan konta, dane do logowania ani kod autoryzacyjny z SMS-a,
• nie zażąda zachowania rozmowy w tajemnicy przed rodziną,
• nie zaproponuje udziału w „tajnej akcji",
• nie każe przelać pieniędzy na „konto techniczne" ani „bezpieczne".

Jeśli masz wątpliwości: rozłącz się i zadzwoń na 112 albo 997, albo na numer komendy sprawdzony samodzielnie – nie ten podany przez rozmówcę.

Jak naprawdę kontaktuje się policja – USA

Tylko USA. Zasady są podobne. Żadna agencja federalna ani lokalna policja nie zadzwoni z żądaniem natychmiastowej płatności kartami podarunkowymi, kryptowalutą, przelewem Western Union czy MoneyGram, ani gotówką odbieraną przez kuriera.

FTC formułuje to nawet w odniesieniu do siebie: komisja „nigdy nie będzie Ci grozić, mówić, że musisz przenieść pieniądze, żeby je »ochronić«, ani kazać Ci wypłacić gotówkę lub kupić złoto i przekazać je komuś". Prawnika wybiera się samodzielnie, a nie przyjmuje od kogoś, kto zadzwonił pierwszy. W nagłej sytuacji dzwoni się pod 911.

Dziesięć przykładowych rozmów oszustów

Wszystkie poniższe rozmowy są przykładami ilustracyjnymi. Imiona i sytuacje są zmyślone.

Przykład 1 – klasyczny „wnuczek". „Babciu, to ja… miałem wypadek, mam złamaną szczękę, dlatego tak dziwnie mówię. Nie mów mamie. Potrzebuję dziesięć tysięcy do wieczora." „Dlatego tak dziwnie mówię" to gotowe wytłumaczenie każdej nieścisłości w głosie.

Przykład 2 – podanie imienia przez ofiarę. „Cześć, zgadnij kto?" – „Tomek?" – „Tak, babciu, Tomek." Oszust nie zna imienia. Dostaje je od ofiary.

Przykład 3 – przekazanie do „policjanta". „Rozmawia pani z podkomisarzem. Pani wnuk spowodował wypadek. Sprawa jest do załatwienia, ale musi pani działać teraz i nie informować nikogo."

Przykład 4 – prokurator. „Prokuratura okręgowa. Pani konto jest wykorzystywane bez pani wiedzy. Proszę nie rozłączać się i nie kontaktować z nikim, bo grozi to zarzutem utrudniania śledztwa."

Przykład 5 – adwokat. „Reprezentuję pani syna z urzędu. Jest szansa na zwolnienie dziś, ale muszę mieć zaliczkę przed osiemnastą. Kurier będzie za pół godziny."

Przykład 6 – szpital. „Dzwonię z izby przyjęć. Pani córka jest po wypadku i wymaga natychmiastowego zabiegu. Ubezpieczenie nie pokrywa transportu."

Przykład 7 – „bezpieczne konto". „Dzwonię z działu bezpieczeństwa banku. Ktoś próbuje wziąć kredyt na pani dane. Musimy przenieść oszczędności na konto techniczne."

Przykład 8 – wideorozmowa z „funkcjonariuszem". Na ekranie osoba w mundurze: „Widzi pan, że jestem prawdziwym policjantem. Zaraz połączę pana z pracownikiem banku, który to potwierdzi."

Przykład 9 – wnuk za granicą. „Ciociu, jestem w Chicago, zatrzymali mnie na lotnisku, zabrali telefon. Nie oddzwaniaj na ten numer, bo to nie mój." Zakaz oddzwaniania to jeden z najsilniejszych sygnałów ostrzegawczych.

Przykład 10 – druga fala po stracie. „Dzwonię z zespołu odzyskiwania środków. Namierzyliśmy pana pieniądze. Do uruchomienia zwrotu potrzebna jest opłata manipulacyjna." Ofiary bywają atakowane po raz drugi, przez tych samych ludzi.

Pięć przykładowych fałszywych wiadomości

Wszystkie poniższe wiadomości są przykładami ilustracyjnymi.

Przykład A. „Mamo, zgubiłem telefon, to mój nowy numer. Napisz na WhatsApp, mam pilną sprawę."

Przykład B. „Tato, nie mogę teraz rozmawiać, jestem na komisariacie. Potrzebuję przelewu, oddam w piątek. Nie dzwoń, tylko pisz."

Przykład C. „Wysłałem Ci przez pomyłkę kod SMS. Odeślij mi go, to sprawa mojego konta." – klasyczne przejęcie konta w komunikatorze.

Przykład D. „Kancelaria adwokacka. W sprawie Pani wnuka wymagana wpłata przed 18:00. Szczegóły pod linkiem." – link prowadzi do fałszywej strony płatności.

Przykład E. „Powiadomienie o zatrzymaniu przesyłki dla P. [nazwisko]. Wymagana dopłata 3,50 zł." – inny scenariusz, ale często poprzedza telefon: służy ustaleniu, kto reaguje na wiadomości.

Cechy wspólne: nowy numer, zakaz dzwonienia, prośba o kod, link, kwota i termin.

Tabela: co mówi oszust, co należy zrobić

Co mówi oszust	Co należy zrobić
„Babciu, to ja, miałem wypadek"	Nie podawaj imienia. Powiedz „oddzwonię" i rozłącz się.
„Nie mów o tym rodzicom"	Zadzwoń do rodziców natychmiast. Tajemnica jest częścią oszustwa.
„Nie rozłączaj się, to ważne"	Rozłącz się. To jedyna rzecz, którą oszust chce zablokować.
„Dzwonię z policji, prowadzimy sprawę"	Rozłącz się i zadzwoń na 112 lub 997 (USA: 911) albo do komendy z własnej książki.
„Trzeba wpłacić kaucję jeszcze dziś"	Kaucji nie ustala się przez telefon. Zweryfikuj u źródła.
„Kurier przyjedzie po pieniądze"	Nie otwieraj drzwi. Żadna instytucja nie odbiera gotówki kurierem.
„Proszę przelać środki na konto techniczne"	Rozłącz się. Zadzwoń na infolinię banku z odwrotu karty.
„Proszę kupić karty podarunkowe"	To zawsze oszustwo. Bez wyjątków.
„Odeślij mi kod z SMS-a"	Nigdy nie odsyłaj kodu. Nawet znajomemu.
„To numer mojego kolegi, nie oddzwaniaj"	Oddzwoń na numer, który masz zapisany.
„Jesteśmy z zespołu odzyskiwania pieniędzy"	Zgłoś to jako kolejne oszustwo. Nikt nie odzyskuje pieniędzy za opłatą z góry.

Jak zweryfikować rozmówcę

Jedna zasada, którą można zapamiętać na zawsze:

Rozłącz się. Zadzwoń sam. Na numer, który masz zapisany.

FBI formułuje to identycznie: zweryfikuj tożsamość dzwoniącego, rozłączając się, ustalając kontakt samodzielnie i dzwoniąc pod ten numer bezpośrednio. FTC dodaje: nie ufaj głosowi, zadzwoń do osoby, która rzekomo się z Tobą kontaktowała, używając numeru, o którym wiesz, że jest jej numerem. Jeśli nie możesz się dodzwonić – spróbuj przez innego członka rodziny albo znajomych.

Kilka uwag praktycznych:

• Nie oddzwaniaj przyciskiem „oddzwoń". Wybierz kontakt z książki telefonicznej albo wpisz numer ręcznie.
• Rozłącz się w pełni i odczekaj chwilę.
• Nie sprawdzaj numeru w wyszukiwarce. Fałszywe infolinie bywają reklamowane w wynikach.
• Jeśli bliski nie odbiera, to nie jest potwierdzenie historii. Zadzwoń do kogoś jeszcze.

Pytania weryfikacyjne, które działają: takie, na które odpowiedź nie istnieje w internecie – wspólne, niepublikowane wspomnienie: co jedliśmy na ostatniej kolacji, co się zepsuło w samochodzie.

Pytania, które nie działają: imię matki, nazwisko panieńskie, imię psa, data urodzenia, ulica. To wszystko jest w mediach społecznościowych albo w wyciekach danych. Co gorsza, zadając takie pytanie, sam podpowiadasz oszustowi, co ma odpowiedzieć.

Dlaczego rozpoznanie głosu już nie wystarcza: bo głos można odtworzyć z publicznego nagrania, a płacz, hałas w tle i „złamana szczęka" są w scenariuszu po to, żeby zamaskować niedoskonałości.

Rodzinne hasło bezpieczeństwa

FBI zaleca to wprost: „Ustal z rodziną tajne słowo lub zwrot, aby weryfikować tożsamość".

Zasady konstrukcji:

1. Nie może wynikać z życiorysu. Żadnych imion, dat, miejsc, zwierząt, ulubionej drużyny.
2. Nie może pojawić się nigdzie w sieci – ani w postach, ani w komentarzach, ani na czacie.
3. Powinno być łatwe do wymówienia pod stresem: dwa lub trzy zwykłe słowa.
4. Powinno być absurdalne, a nie logiczne. Skojarzenie, którego nikt nie odgadnie, bo nie ma sensu.
5. Ustalcie je twarzą w twarz. Nigdy SMS-em, mailem ani w komunikatorze, i nie zapisujcie go w telefonie.
6. Ustalcie odpowiedź, nie tylko hasło. Jedna osoba mówi hasło, druga odpowiada umówionym słowem.
7. Zmieńcie je, jeśli padło przy obcych albo w rozmowie z oszustem.
8. Zasada bezwzględna: brak hasła oznacza koniec rozmowy. Nawet jeśli głos brzmi znajomo. Zwłaszcza wtedy.

Świadomie nie podajemy przykładowego hasła. Hasło wydrukowane w poradniku przestaje być hasłem.

Rodzinny plan reagowania

Plan ma sens tylko wtedy, gdy jest ustalony zanim zadzwoni telefon.

1. Wyznaczcie osobę kontaktową – jedną osobę, do której dzwoni się zawsze przy podejrzanym telefonie, plus osobę zapasową.
2. Ustalcie hasło rodzinne według zasad powyżej.
3. Uzgodnijcie zasadę zero. Nikt w rodzinie nigdy nie prosi o pieniądze telefonicznie bez potwierdzenia drugim kanałem.
4. Zapiszcie numery na kartce przy telefonie: dzieci, wnuki, bank, komenda, 112 lub 911.
5. Umówcie się na brak konsekwencji. Jeśli ktoś dał się nabrać, rodzina reaguje pomocą, nie oceną.
6. Przećwiczcie to raz. Jedna próbna rozmowa, w której senior mówi „oddzwonię" i się rozłącza, jest warta więcej niż dziesięć rozmów o zagrożeniach.
7. Wróćcie do tematu za pół roku. Scenariusze się zmieniają.

Konfiguracja telefonu i kont

Poniżej wyłącznie funkcje potwierdzone w oficjalnej dokumentacji producentów. Nazwy w interfejsie mogą się różnić między wersjami systemu.

iPhone (iOS 26). W ustawieniach aplikacji Telefon jest opcja Klasyfikuj nieznanych dzwoniących z wariantami Nigdy, Pytaj o powód połączenia i Wyciszaj. Osobno działa Filtrowanie połączeń (Nieznani dzwoniący, Spam). W FaceTime jest odrębne ustawienie Wyciszaj od nieznanych. Numer można zablokować pojedynczo (Blokuj kontakt). Apple zaznacza, że klasyfikacja połączeń wyłącza się na 24 godziny po zadzwonieniu na numer alarmowy i nie działa w roamingu.

Android (aplikacja Telefon od Google). Dostępne są Identyfikacja rozmówcy i ochrona przed spamem oraz Blokowanie numeru telefonu. Funkcja Filtrowanie połączeń (Call Screen) działa tylko na telefonach Pixel i w wybranych krajach – Polski nie ma na liście Google.

Operatorzy. Tylko USA: można wpisać numer do rejestru National Do Not Call Registry (donotcall.gov). Ogranicza to legalny telemarketing, ale nie zatrzyma oszustów. Tylko Polska: operatorzy mają obowiązek filtrowania SMS-ów według wzorców CSIRT NASK i przeciwdziałania spoofingowi na mocy ustawy z 2023 roku.

WhatsApp. Włącz weryfikację dwuetapową (PIN) – chroni przed przejęciem numeru przez osobę, która wyłudzi kod SMS. Jest też funkcja wyciszania połączeń od nieznanych osób. Instrukcje są w Centrum pomocy WhatsApp.

Facebook i Messenger. Włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe. Jeśli konto zostało przejęte, punktem startowym jest facebook.com/hacked.

Ograniczenie materiału źródłowego. FBI radzi: ograniczaj publikowanie treści ze swoim wizerunkiem i głosem, ustaw konta społecznościowe jako prywatne i ograniczaj listę obserwujących do osób, które znasz.

Jak rozmawiać z seniorem bez zawstydzania go

To najtrudniejsza część i najczęściej pomijana. Kilka rzeczy, które pomagają:

Nie zaczynaj od ostrzeżenia, zacznij od prośby o pomoc. „Mamo, ustalmy hasło, bo boję się, że ktoś podszyje się pode mnie" działa lepiej niż „musisz uważać, bo Cię oszukają". W pierwszej wersji senior jest partnerem, w drugiej – problemem.

Nie mów „bo Ty się nie znasz na technologii". Klonowanie głosu nabiera ludzi w każdym wieku.

Nie testuj rodzica bez uprzedzenia. Podstawiony „próbny telefon" to upokorzenie, nie szkolenie.

Zamiast wykładu – jedno zdanie. „Jeśli ktoś dzwoni i prosi o pieniądze, rozłącz się i oddzwoń do mnie."

Powiedz wprost, że nigdy nie zadzwonisz po pieniądze. „Jeśli usłyszysz mój głos i prośbę o przelew, to nie jestem ja."

Zdejmij wstyd z góry. „Gdyby Ci się to zdarzyło, po prostu do mnie zadzwoń. Nie będę oceniał." Ofiary, które boją się reakcji rodziny, zgłaszają stratę za późno albo wcale. Jeśli senior już stracił pieniądze, nie zaczynaj od „jak mogłaś" – zacznij od banku.

Instrukcja do wydrukowania przy telefonie

JEŚLI KTOŚ DZWONI I PROSI O PIENIĄDZE

1. NIE PODAWAJ IMIENIA. Niech dzwoniący sam się przedstawi.

2. POWIEDZ: „ODDZWONIĘ" I ROZŁĄCZ SIĘ. Zawsze wolno się rozłączyć.

3. ZADZWOŃ SAM na numer zapisany w telefonie. Nie na ten, z którego dzwoniono.

4. ZAPYTAJ O HASŁO RODZINNE. Brak hasła = koniec rozmowy.

5. NIGDY NIE DAWAJ: gotówki kurierowi, kodów z SMS-a, kart podarunkowych, danych do banku.

6. POLICJA NIGDY nie prosi o pieniądze przez telefon.

7. ZADZWOŃ DO KOGOŚ Z RODZINY. Zawsze, nawet w nocy.

W RAZIE WĄTPLIWOŚCI: 112 (Polska) / 911 (USA)

Numery bliskich: ................................................

Co zrobić natychmiast po stracie pieniędzy

Kolejność ma znaczenie. Pierwsza godzina liczy się najbardziej.

1. Zadzwoń do banku. Zgłoś wyłudzoną transakcję i poproś o próbę zatrzymania przelewu. Dzwoń na numer z odwrotu karty albo z oficjalnej strony banku.

2. Zgłoś na policję. Tylko Polska: zawiadomienie składa się w najbliższej jednostce Policji lub w prokuraturze. Tylko USA: zawiadom lokalną policję i złóż zgłoszenie w IC3.

3. Jeśli oddałeś gotówkę kurierowi: zadzwoń natychmiast na 112 lub 997 (USA: 911). Zapisz godzinę, wygląd osoby, markę i kolor auta, kierunek odjazdu. Jeśli w klatce jest monitoring, poproś administrację o zabezpieczenie nagrania tego samego dnia.

4. Jeśli kupiłeś karty podarunkowe: Tylko USA: FTC radzi skontaktować się z wystawcą karty, powiedzieć, że została użyta w oszustwie, i poprosić o zwrot. Zachowaj kartę i paragon. Czasem środki nie zostały jeszcze pobrane.

5. Jeśli zrobiłeś przelew przez firmę transferu pieniędzy: Tylko USA: FTC podaje kontakty do zgłoszenia oszukańczego przekazu: MoneyGram 1-800-926-9400, Western Union 1-800-448-1492, Ria (przekazy poza Walmart) 1-877-443-1399, Ria (Walmart2Walmart i Walmart2World) 1-855-355-2144.

6. Jeśli wysłałeś gotówkę pocztą: Tylko USA: FTC podaje numer U.S. Postal Inspection Service 877-876-2455 i radzi poprosić o przechwycenie przesyłki.

7. Jeśli wysłałeś kryptowalutę: zgłoś transakcję firmie, przez którą wysyłałeś. FTC zaznacza, że płatności kryptowalutą zazwyczaj są nieodwracalne.

8. Jeśli podałeś dane logowania: zmień hasło od razu, a jeśli używasz go gdzie indziej – tam także. Włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe.

9. Jeśli podałeś dane osobowe. Tylko USA: przy ujawnieniu numeru SSN przejdź na identitytheft.gov. Tylko Polska: rozważ zastrzeżenie numeru PESEL w serwisie gov.pl lub w aplikacji mObywatel.

10. Zabezpiecz dowody. Zrób zdjęcia ekranu połączeń i wiadomości, zapisz numery, godziny, kwoty, numery rachunków, potwierdzenia przelewów, paragony, adresy portfeli kryptowalutowych. Zapisz własną relację z rozmowy, dopóki pamiętasz szczegóły. Nie kasuj SMS-ów ani historii czatu.

11. Uprzedź rodzinę i znajomych. Jeśli przejęto konto w komunikatorze, ta sama historia trafia do wszystkich kontaktów.

12. Spodziewaj się drugiego ataku. Oferta „odzyskania pieniędzy za opłatą" to kolejne oszustwo.

Uwaga uczciwa: zgłoszenie nie oznacza, że pieniądze wrócą. Bank nie ma obowiązku zwrócić środków przelanych świadomie przez klienta pod wpływem oszusta, a przepisy i praktyka różnią się między Polską a USA i między instytucjami. Zgłaszaj mimo to – bez zgłoszenia szanse spadają do zera.

Najczęstsze błędy

• Podanie imienia na początku rozmowy. „Tomek, to ty?" oddaje oszustowi całą tożsamość.
• Oddzwanianie przyciskiem „oddzwoń". To ten sam numer, którym się podszyto.
• Traktowanie znanego numeru albo obrazu wideo jako dowodu. Jedno i drugie da się podrobić.
• Uleganie prośbie o tajemnicę. Tajemnica jest dla oszusta warunkiem powodzenia.
• Odsyłanie kodu z SMS-a znajomemu. Nawet jeśli konto jest prawdziwe, przejęto je właśnie tak.
• Zwlekanie z powiadomieniem banku ze wstydu. Każda godzina zmniejsza szanse.
• Jednorazowa rozmowa z rodziną. Bez powtórzenia i bez ustalonego hasła to nie jest plan.

Mity i fakty

Mit: skoro słyszę jego głos, to na pewno on. Fakt: FBI i FTC opisują generowanie krótkich nagrań głosu bliskiej osoby na podstawie materiałów z internetu. Głos nie jest już dowodem tożsamości.

Mit: na wyświetlaczu jest numer córki, więc to córka. Fakt: spoofing pozwala wyświetlić dowolny numer. CBZC opisuje to zjawisko wprost.

Mit: to dotyczy tylko starszych osób. Fakt: schemat opiera się na strachu o bliskich, a nie na wieku ani na braku wiedzy.

Mit: rozpoznam sztuczny głos po robotycznym brzmieniu. Fakt: FBI radzi zwracać uwagę na ton i dobór słów, ale nie podaje pewnej metody rozpoznania.

Mit: wystarczy nie odbierać nieznanych numerów. Fakt: pomaga, ale telefon może przyjść z przejętego konta znajomego albo z podszytego numeru rodziny.

Mit: bank może przenieść pieniądze na „konto techniczne" dla bezpieczeństwa. Fakt: Policja i FinCERT.pl ZBP piszą jednoznacznie, że bank nigdy o to nie prosi.

Mit: „trzy sekundy nagrania wystarczą" – to fakt techniczny. Fakt: nie udało się potwierdzić tej liczby w źródle pierwotnym. Instytucje piszą o „krótkim nagraniu", bez podania progu. Zalecenia są takie same niezależnie od liczby sekund.

Gdzie zgłosić oszustwo lub incydent

Tylko Polska:

• 112 – numer alarmowy. 997 – Policja. Oba działają.
• Zawiadomienie o przestępstwie – najbliższa jednostka Policji lub prokuratura.
• Podejrzany SMS – prześlij go na numer 8080 do CERT Polska. Zgłoszenie jest bezpłatne (poza granicami Polski koszt według taryfy operatora). Przekaż całą wiadomość w oryginalnej formie, bez wycinania linku. Z jednego numeru można zgłosić maksymalnie 3 wiadomości w ciągu 4 godzin.
• Incydent internetowy – formularz na incydent.cert.pl.
• CBZC – przyjmuje informacje przydatne w zwalczaniu cyberprzestępczości: kontakt.cbzc@cbzc.policja.gov.pl, Wydział Obsługi Całodobowej 47 72 136 99. Nie zastępuje zawiadomienia o przestępstwie.
• Bank – infolinia z odwrotu karty lub z oficjalnej strony banku.
• Zastrzeżenie numeru PESEL – gov.pl lub aplikacja mObywatel.

Tylko USA:

• 911 – w sytuacji nagłej. Poza tym lokalny posterunek policji.
• FBI IC3 – zgłoszenie przez complaint.ic3.gov.
• FTC – ReportFraud.ftc.gov.
• Kradzież tożsamości – IdentityTheft.gov.
• AARP Fraud Watch Network Helpline – 877-908-3360, od poniedziałku do piątku, 8:00–20:00 czasu wschodniego.
• Bank, wystawca karty, firma transferu pieniędzy – natychmiast, kontakty jak wyżej.

Najważniejsze zasady

1. Rozłącz się i oddzwoń na numer, który masz zapisany. To jedna zasada, która sama w sobie zatrzymuje większość tych oszustw.
2. Głos nie jest dowodem tożsamości. Wideo też nie.
3. Numer na wyświetlaczu nie jest dowodem tożsamości.
4. Nie podawaj imienia dzwoniącemu. Niech przedstawi się sam.
5. Policja i bank nigdy nie proszą o pieniądze, kody ani przelewy na „bezpieczne konto".
6. Prośba o tajemnicę przed rodziną to sygnał ostrzegawczy, a nie procedura.
7. Karty podarunkowe, kryptowaluta, gotówka dla kuriera – w tych formach nie płaci się żadnej instytucji.
8. Ustal z rodziną hasło i zasadę: brak hasła to koniec rozmowy.
9. Ogranicz publiczne nagrania z głosem swoim i dzieci.
10. Po stracie działaj od razu i bez wstydu. Najpierw bank, potem policja.

Lista kontrolna

• Ustaliliśmy w rodzinie hasło bezpieczeństwa (twarzą w twarz, nie SMS-em)
• Ustaliliśmy odpowiedź na hasło
• Wyznaczyliśmy osobę kontaktową i osobę zapasową
• Powiedziałem rodzicom i dziadkom: „nigdy nie poproszę Cię o pieniądze przez telefon"
• Kartka z instrukcją leży przy telefonie seniora
• Numery bliskich są zapisane w telefonie seniora pod czytelnymi nazwami
• Numer infolinii banku jest zapisany osobno
• W telefonie włączona jest ochrona przed spamem i identyfikacja rozmówcy
• WhatsApp: włączona weryfikacja dwuetapowa (PIN)
• Facebook i Messenger: włączone uwierzytelnianie dwuskładnikowe
• Konta społecznościowe rodziny są prywatne
• Przejrzeliśmy publiczne filmy z głosami dzieci i wnuków
• Przećwiczyliśmy raz rozmowę: „oddzwonię" i rozłączenie
• Tylko USA: numer jest w rejestrze donotcall.gov
• Tylko Polska: wiem, że podejrzane SMS-y wysyła się na 8080
• Umówiliśmy się, że po stracie nikt nikogo nie ocenia

Najczęstsze pytania

Czy naprawdę można podrobić głos mojego wnuka?

Tak. FBI i FTC opisują to jako realną, stosowaną metodę. Materiałem źródłowym bywają treści opublikowane w internecie.

Ile nagrania potrzebuje oszust?

Nie udało się potwierdzić konkretnej liczby sekund w źródle pierwotnym. Instytucje piszą o „krótkim nagraniu". Dla Twojej decyzji przy słuchawce to bez znaczenia – i tak trzeba oddzwonić.

Czy poznam po brzmieniu, że głos jest sztuczny?

Nie licz na to. FBI radzi zwracać uwagę na ton i dobór słów, ale nie podaje pewnej metody.

Numer na wyświetlaczu był numerem mojej córki. Jak to możliwe?

To spoofing. Numer można podrobić. W Polsce ustawa z 2023 roku nakłada na operatorów obowiązek przeciwdziałania temu zjawisku, ale skuteczność nie jest stuprocentowa.

Czy policja może poprosić o przekazanie pieniędzy?

Nie. Polska Policja pisze, że funkcjonariusze „nigdy nie zażądają od nas przekazania gotówki w żaden sposób". W USA jest tak samo.

Bliski dzwoni z nowego numeru i mówi, że zgubił telefon. Co robić?

Zadzwoń na stary numer. Zadzwoń do innego członka rodziny. Zapytaj o hasło. Nie wysyłaj pieniędzy na nowy numer.

Znajomy prosi o odesłanie kodu z SMS-a. To bezpieczne?

Nie. Tak przejmuje się konta w komunikatorach. Kodu nie odsyła się nikomu.

Czy bank zwróci mi pieniądze?

Nie ma takiej gwarancji, zwłaszcza gdy przelew został zlecony samodzielnie pod wpływem oszusta. Zgłoś sprawę natychmiast, ale nie zakładaj zwrotu.

Czy warto zgłaszać, skoro pieniędzy pewnie nie odzyskam?

Tak. Zgłoszenie może pomóc w zatrzymaniu przelewu, uruchamia postępowanie i zasila statystyki, na podstawie których zmienia się prawo i zabezpieczenia.

Dostałem telefon z propozycją odzyskania utraconych pieniędzy. To pomoc?

Nie. To kolejne oszustwo, często kierowane do osób, które już raz straciły.

Czy mam usunąć wszystkie nagrania z internetu?

Nie musisz, ale warto ograniczyć publiczny dostęp. FBI zaleca ustawienie kont jako prywatnych i ograniczenie listy obserwujących do znanych osób.

Czy to dotyczy tylko telefonów?

Nie. Ten sam scenariusz pojawia się na WhatsApp, Messengerze i w rozmowach wideo.

Źródła

Data dostępu do wszystkich źródeł: 2026-07-26.

1. FBI Internet Crime Complaint Center (IC3) – „Criminals Use Generative Artificial Intelligence to Facilitate Financial Fraud" (Alert Number I-120324-PSA, 3 grudnia 2024) – https://www.ic3.gov/PSA/2024/PSA241203 – ostrzeżenie FBI o wykorzystaniu generatywnej AI do oszustw finansowych, w tym klonowania głosu bliskich, z zaleceniem ustalenia rodzinnego hasła i oddzwaniania na samodzielnie ustalony numer.
2. FBI Internet Crime Complaint Center (IC3) – „2025 IC3 Annual Report" (66 stron, rozdział o AI, s. 40–41) – https://www.ic3.gov/AnnualReport/Reports/2025_IC3Report.pdf – raport roczny FBI: straty ponad 5 mln USD zgłoszone w 2025 r. w oszustwach typu distress („na wnuczka") z użyciem klonowania głosu oraz opis obserwowalnych wad deepfake'ów wideo (rozjazd ruchu ust i dźwięku).
3. Federal Trade Commission (FTC) – „Scammers use AI to enhance their family emergency schemes" (20 marca 2023, Alvaro Puig) – https://consumer.ftc.gov/consumer-alerts/2023/03/scammers-use-ai-enhance-their-family-emergency-schemes – opis oszustwa „na wnuczka" z użyciem klonowania głosu i instrukcja weryfikacji przez oddzwonienie na znany numer.
4. Federal Trade Commission (FTC) – „Fighting back against harmful voice cloning" (8 kwietnia 2024) – https://consumer.ftc.gov/consumer-alerts/2024/04/fighting-back-against-harmful-voice-cloning – podsumowanie działań FTC wobec klonowania głosu i powtórzenie zasady oddzwaniania na znany numer.
5. Federal Trade Commission (FTC) – „FTC Announces Winners of Voice Cloning Challenge" (8 kwietnia 2024) – https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2024/04/ftc-announces-winners-voice-cloning-challenge – opis nagrodzonych rozwiązań do wykrywania i znakowania syntetycznej mowy.
6. Federal Trade Commission (FTC) – „What To Do if You Were Scammed" – https://consumer.ftc.gov/articles/what-do-if-you-were-scammed – kroki po utracie pieniędzy według formy płatności, z numerami kontaktowymi firm transferu pieniędzy i U.S. Postal Inspection Service.
7. FBI IC3 – formularz zgłoszeniowy – https://complaint.ic3.gov/ – oficjalny formularz zgłoszenia przestępstwa internetowego w USA.
8. FTC – https://reportfraud.ftc.gov/ – oficjalny kanał zgłaszania oszustw do FTC.
9. FTC – https://www.identitytheft.gov/ – rządowy serwis USA z planem działania po kradzieży tożsamości.
10. FTC / FCC – National Do Not Call Registry – https://www.donotcall.gov/ – rejestr numerów wyłączonych z telemarketingu w USA.
11. AARP – „Report Fraud to the AARP Fraud Watch Network Helpline" – https://www.aarp.org/money/scams-fraud/helpline/ – bezpłatna infolinia 877-908-3360, czynna od poniedziałku do piątku w godz. 8:00–20:00 czasu wschodniego.
12. Federal Communications Commission (FCC) – „Caller ID Spoofing" – https://www.fcc.gov/consumers/guides/spoofing – wyjaśnienie podszywania się pod numer telefonu w USA i zasad prawnych.
13. Federal Communications Commission (FCC) – „Stop Unwanted Robocalls and Texts" – https://www.fcc.gov/consumers/guides/stop-unwanted-robocalls-and-texts – poradnik FCC o niechcianych połączeniach i wiadomościach.
14. Policja (KGP, Biuro Zwalczania Przestępczości Ekonomicznej) i FinCERT.pl – BCC ZBP – „Oszustwo, które widzisz. Uważaj na wideorozmowy" (21 lipca 2026) – https://policja.pl/pol/aktualnosci/279646,Oszustwo-ktore-widzisz-Uwazaj-na-wideorozmowy.html – ostrzeżenie o podszywaniu się pod policjanta i pracownika banku podczas rozmów wideo oraz o fałszywym „koncie technicznym".
15. Policja i FinCERT.pl ZBP – „Uważaj na oszustwa »na wnuczka«" (27 lutego 2023) – https://policja.pl/pol/aktualnosci/228621,Uwazaj-na-oszustwa-na-wnuczka.html – opis wariantu „na wnuczka" i „na policjanta" krok po kroku.
16. Policja – „Oszustwo »Na policjanta« – bądźmy ostrożni" (13 maja 2022, materiał archiwalny) – https://policja.pl/pol/aktualnosci/218064,Oszustwo-quotNa-policjantaquot-badzmy-ostrozni.html – jednoznaczne stwierdzenie, że policjanci nigdy nie żądają przekazania gotówki ani przelewów.
17. Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości (CBZC) – „Spoofing, czyli podszywanie się pod inny numer telefonu. Jak się bronić" – https://cbzc.policja.gov.pl/bzc/aktualnosci/242,Spoofing-czyli-podszywanie-sie-pod-inny-numer-telefonu-Jak-sie-bronic.html – wyjaśnienie spoofingu i zasady ochrony danych oraz kodów autoryzacyjnych.
18. CBZC – dane kontaktowe – https://cbzc.policja.gov.pl/bzc/kontakt/cbzc/37,Centralne-Biuro-Zwalczania-Cyberprzestepczosci.html – adres, skrzynka kontakt.cbzc@cbzc.policja.gov.pl i numer Wydziału Obsługi Całodobowej 47 72 136 99.
19. CERT Polska / NASK, serwis gov.pl – „Dostałeś niepokojący SMS albo e-mail? Zgłoś go do CERT Polska (CSIRT NASK)" – https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/dostales-niepokojacy-sms-albo-email-zglos-go-do-cert-polska-csirt-nask – potwierdzenie, że numer 8080 działa od 22 listopada 2023 r. i że przesłanie SMS-a jest bezpłatne w Polsce.
20. CERT Polska – kontakt i kanały zgłoszeń – https://cert.pl/kontakt/ – formularz, adres e-mail, numer SMS 8080 i ePUAP.
21. CERT Polska – zgłoszenie incydentu – https://incydent.cert.pl/ – oficjalny formularz zgłaszania incydentów bezpieczeństwa.
22. Dziennik Ustaw – ustawa z 28 lipca 2023 r. o zwalczaniu nadużyć w komunikacji elektronicznej (Dz.U. 2023 poz. 1703) – https://dziennikustaw.gov.pl/DU/2023/1703 – podstawa prawna przeciwdziałania spoofingowi i smishingowi w Polsce.
23. Urząd Komunikacji Elektronicznej (UKE) – „Operatorzy wdrożą skuteczne rozwiązania przeciwdziałające podszywaniu się pod numery telefonów. Podpisaliśmy porozumienie" – https://uke.gov.pl/blog/operatorzy-wdroza-skuteczne-rozwiazania-przeciwdzialajace-podszywaniu-sie-pod-numery-telefonow-podpisalismy-porozumienie,109.html – opis mechanizmu blokowania spoofingu i filtrowania SMS-ów przez operatorów.
24. gov.pl – „Inne numery alarmowe" – https://www.gov.pl/web/numer-alarmowy-112/inne-numery-alarmowe – potwierdzenie, że 112 i 997 są aktualnymi numerami alarmowymi.
25. gov.pl – „Zastrzeż swój numer PESEL lub cofnij zastrzeżenie" – https://www.gov.pl/web/gov/zastrzez-swoj-numer-pesel-lub-cofnij-zastrzezenie – oficjalna e-usługa zastrzegania numeru PESEL.
26. Apple – „Zarządzanie nieznanymi dzwoniącymi na iPhonie" – https://support.apple.com/pl-pl/111106 – opis funkcji Klasyfikuj nieznanych dzwoniących, Filtrowanie połączeń i wyciszania nieznanych w FaceTime (iOS 26).
27. Apple – „Blokowanie numerów telefonu, kontaktów i adresów e-mail na iPhonie lub iPadzie" – https://support.apple.com/pl-pl/111104 – instrukcja blokowania numerów i lista zablokowanych kontaktów.
28. Google – „Korzystanie z funkcji Identyfikacja rozmówcy i z ochrony przed spamem" – https://support.google.com/phoneapp/answer/3459196?hl=pl – oficjalna instrukcja włączenia ochrony przed spamem w aplikacji Telefon.
29. Google – „Blokowanie i odblokowywanie numeru telefonu" – https://support.google.com/phoneapp/answer/6325463?hl=pl – oficjalna instrukcja blokowania numerów w Androidzie.
30. WhatsApp – „Jak zarządzać ustawieniami weryfikacji dwuetapowej?" – https://faq.whatsapp.com/1920866721452534 – oficjalna instrukcja włączenia PIN-u weryfikacji dwuetapowej.
31. Meta / Facebook – „Jak działa uwierzytelnianie dwuskładnikowe na Facebooku?" – https://www.facebook.com/help/148233965247823 – oficjalny opis uwierzytelniania dwuskładnikowego.
32. Meta / Facebook – odzyskiwanie przejętego konta – https://www.facebook.com/hacked – oficjalny punkt startowy procedury odzyskiwania konta.