Pracowałeś w dwóch, trzech, czterech krajach? Nie tracisz tych lat. W Unii Europejskiej okresy ubezpieczenia sumuje unijna koordynacja, a poza UE Polska ma sieć 13 umów dwustronnych o zabezpieczeniu społecznym – od USA i Kanady po Koreę, Australię i Mongolię. Ten poradnik to mapa całego systemu: które kraje mają umowę z Polską (i od kiedy), co te umowy naprawdę dają, co się dzieje, gdy umowy nie ma (uwaga: chodzi głównie o przelew, nie o samo prawo do emerytury), oraz który oddział ZUS zajmie się Twoją sprawą.
Trzy różne reżimy, trzy różne zasady. (1) UE/EOG + Szwajcaria – koordynacja unijna (rozporządzenia 883/2004 i 987/2009), nie umowy dwustronne; szczegóły w osobnym poradniku: Świadczenia i emerytury w UE. (2) Wielka Brytania po brexicie – koordynacja na podstawie protokołu do umowy o handlu i współpracy UE–UK, w praktyce podobna do unijnej. (3) Reszta świata – umowy dwustronne opisane niżej albo… nic.
Mapa umów dwustronnych Polski (stan: lipiec 2026)
Oficjalny wykaz prowadzi Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Obecnie obowiązują umowy z następującymi państwami (daty wejścia w życie potwierdzone w źródłach rządowych):
| Kraj | Podpisana | Obowiązuje od | Uwagi |
|---|---|---|---|
| USA | 2.04.2008 | 1.03.2009 | Sumowanie okresów ZUS ↔ Social Security; certyfikaty delegowania USA/PL |
| Kanada | 2.04.2008 | 1.10.2009 | Nie obejmuje quebeckiego QPP – patrz Quebec niżej |
| Quebec (porozumienie) | 3.06.2015 | 1.09.2018 | Odrębne porozumienie dla planu QPP |
| Australia | 7.10.2009 | 1.10.2010 | Po stronie australijskiej system oparty na zamieszkaniu (Age Pension) |
| Korea Południowa | 25.02.2009 | 1.03.2010 | Dz.U. 2010 nr 35 poz. 192 |
| Ukraina | 18.05.2012 | 1.01.2014 | Dz.U. 2013 poz. 1373 |
| Mołdawia | 9.09.2013 | 1.12.2014 | Dz.U. 2014 poz. 1461 (nie 1.01.2014, jak podają niektóre portale) |
| Mongolia | 24.01.2018 | 1.07.2019 | Nowa umowa – zastąpiła historyczne porozumienie |
| Izrael | 22.11.2016 | 1.05.2021 | Prawie 4,5 roku od podpisu do wejścia w życie |
| Turcja | 17.10.2017 | 1.06.2021 | – |
| Białoruś | 13.02.2019 | 1.04.2022 | Dz.U. 2022 poz. 575 |
| Macedonia Północna | 6.04.2006 | 1.07.2007 | Zastąpiła traktat jugosłowiański dla Macedonii |
| Serbia, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra | 16.01.1958 | 1959 | Stara umowa z Jugosławią – obowiązuje przez sukcesję państw |
Uwaga na daty krążące po internecie. W poradnikach i na forach często powtarzają się błędne daty: umowa z Białorusią działa od 2022 r. (nie od podpisu w 2019), z Turcją od 2021 (podpisana 2017), z Izraelem od 2021 (podpisana 2016). Między podpisaniem a wejściem w życie potrafi minąć kilka lat – liczy się data wejścia w życie, bo od niej umowa realnie działa.
Dodatkowo, mimo że z krajami UE umowy dwustronne wygasły w dniu akcesji (1.05.2004), zachowano wybrane postanowienia umów z Austrią (1998) i Niemcami (1990) dla szczególnych historycznych przypadków – w tym odrębne porozumienie z Niemcami dotyczące osób, które pracowały w gettach w czasie II wojny światowej (świadczenia ZRBG). Jeśli to Twoja sytuacja (lub Twoich rodziców/dziadków), pytaj w ZUS o „umowę z Niemcami dotyczącą osób pracujących w gettach".
Co te umowy naprawdę dają
Wszystkie polskie umowy dwustronne opierają się na podobnych mechanizmach (wzorowanych na koordynacji unijnej), choć różnią się szczegółami:
Sumowanie okresów ubezpieczenia
Jeśli w jednym kraju masz za mało lat, żeby dostać cokolwiek, okresy z drugiego kraju „dopełniają" staż potrzebny do nabycia prawa. Przykład: 12 miesięcy pracy w Australii + lata w Polsce mogą razem otworzyć prawo do świadczenia, którego osobno by nie było. Każdy kraj płaci potem proporcjonalnie za swoje okresy – nikt nie płaci za cudze lata.
Transfer świadczeń za granicę
Emerytura wypracowana w kraju umowy jest wypłacana także wtedy, gdy mieszkasz w drugim kraju – na tamtejsze konto bankowe. To kluczowa różnica wobec krajów bez umowy (o tym niżej).
Jedno ustawodawstwo – bez podwójnych składek
Pracujesz w jednym kraju – płacisz składki w jednym kraju. Pracownik delegowany dostaje zaświadczenie (odpowiednik unijnego A1, np. formularz USA/PL) i zostaje w swoim systemie.
Jeden wniosek uruchamia obie procedury
Standardem w umowach jest zasada, że wniosek złożony w instytucji kraju zamieszkania wszczyna postępowanie także w drugim państwie – nie musisz osobno pisać do ZUS i np. amerykańskiej SSA. W praktyce warto to jednak potwierdzić dla swojego kraju na stronie ZUS.
Czego umowy zwykle NIE obejmują: zasiłków rodzinnych, zasiłków dla bezrobotnych i opieki zdrowotnej – te elementy są w umowach dwustronnych opcjonalne i w większości polskich umów ich nie ma (inaczej niż w koordynacji unijnej, która obejmuje też zdrowie i świadczenia rodzinne). Typowy zakres to: emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinne, świadczenia wypadkowe. Szczegółowy zakres różni się między umowami – sprawdź stronę ZUS dla swojego kraju (linki w źródłach).
Kraj bez umowy: co Ci grozi (i co nie)
Z większością państw świata Polska umowy nie ma – w tym z tak popularnymi kierunkami jak Zjednoczone Emiraty Arabskie, Argentyna, Brazylia czy RPA. Co to oznacza w praktyce:
| Kwestia | Kraj z umową | Kraj bez umowy |
|---|---|---|
| Sumowanie okresów | Tak | Nie – lata za granicą nie liczą się do polskiego stażu i odwrotnie |
| Podwójne składki | Wykluczone (jedno ustawodawstwo) | Możliwe – zależnie od lokalnego prawa |
| Prawo do polskiej emerytury | Tak | Też tak! Emerytura z nowego systemu ZUS nalicza się z zebranych składek niezależnie od tego, gdzie mieszkasz |
| Przelew polskiej emerytury na lokalne konto | Tak (jeśli umowa przewiduje transfer) | Nie – wypłata tylko w Polsce |
Najważniejszy i najmniej znany przepis: art. 132 ustawy emerytalnej. Emerytowi mieszkającemu za granicą ZUS wypłaca świadczenie domyślnie na rachunek bankowy w Polsce albo do rąk osoby upoważnionej mieszkającej w Polsce – „chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej". Transfer na konto w kraju zamieszkania przysługuje na wniosek tylko mieszkańcom UE, EFTA oraz państw, z którymi Polska ma umowę przewidującą transfer emerytur. Emeryt w Dubaju czy Buenos Aires ma prawo do polskiej emerytury – ale ZUS nie prześle jej na lokalne konto. Rozwiązania w praktyce: polskie konto + karta/przelewy własne albo osoba upoważniona w Polsce.
Który oddział ZUS prowadzi Twoją sprawę
Sprawy emerytalno-rentowe z elementem zagranicznym obsługują wyznaczone placówki ZUS (Wydziały Realizacji Umów Międzynarodowych) – przypisane do krajów. Wykaz według oficjalnej listy ZUS (stan: 10.06.2021 – przed wejściem w życie umowy z Białorusią; przed złożeniem wniosku potwierdź właściwą placówkę na zus.pl lub pod nr 22 560 16 00):
| Placówka ZUS | Kraje spoza UE (umowy dwustronne) | Kraje UE/EFTA |
|---|---|---|
| I Oddział Warszawa | USA, Macedonia Płn., Serbia, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra | Bułgaria, Chorwacja, Francja, Luksemburg, Rumunia |
| I Oddział Łódź | Kanada, Quebec, Korea Płd., Izrael, Turcja | Cypr, Grecja, Malta |
| Nowy Sącz | Australia | Czechy, Słowacja |
| Rzeszów | Ukraina, Mołdawia, Mongolia | Hiszpania, Portugalia |
| Opole | – | Niemcy |
| Gdańsk | Wielka Brytania (po brexicie) | – |
| Szczecin | – | Norwegia, Szwecja, Finlandia, Estonia, Litwa, Łotwa, Islandia |
| Toruń (biuro w Grudziądzu) | – | Dania, Szwajcaria, Węgry |
| Tarnów | – | Austria, Liechtenstein, Słowenia |
| Bydgoszcz | – | Włochy |
| Kraków | – | Holandia |
| Chrzanów | – | Belgia |
| Lublin | – | Irlandia |
Sprawy z umowy z Białorusią (obowiązuje od 2022 r., już po dacie powyższej listy) według dostępnych informacji prowadzi oddział ZUS w Białymstoku – potwierdź to jednak na aktualnej stronie ZUS, bo oficjalnej zaktualizowanej listy nie udało się nam zweryfikować.
Praktyka: o czym pamiętać, mieszkając za granicą
Poświadczenie życia i zamieszkania. Emeryt mieszkający za granicą musi okresowo (w praktyce zwykle raz w roku) potwierdzać ZUS, że żyje – inaczej wypłata zostaje wstrzymana. Podpis na formularzu poświadczy dowolny polski urząd konsularny (a także m.in. notariusz w kraju zamieszkania). Co jeszcze może dla Ciebie zrobić konsul – w poradniku: Pomoc konsularna na świecie.
- Trzynasta emerytura jest wypłacana z urzędu razem ze świadczeniem – według dostępnych informacji także emerytom mieszkającym za granicą, którzy pobierają polską emeryturę (czternasta zależy od progu dochodowego). Nie znaleźliśmy jednoznacznego komunikatu ZUS w tej sprawie, więc w nietypowej sytuacji dopytaj w swojej placówce.
- Formularze dwujęzyczne. Dla krajów umownych ZUS i partnerskie instytucje udostępniają dwujęzyczne pakiety wniosków (np. PL-USA, PL-AU) – składasz jeden komplet, bez tłumaczeń przysięgłych. Znajdziesz je na stronie ZUS przy opisie danej umowy.
- Podatki to osobna historia. Umowa o zabezpieczeniu społecznym reguluje składki i świadczenia, ale nie podatki – o tym, gdzie zapłacisz podatek od emerytury, decyduje umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania z danym krajem.
- Kraje nordyckie bez umów dwustronnych? To nie luka: Norwegia, Islandia i Liechtenstein są w EOG, a Szwajcaria stosuje koordynację na mocy umowy z UE – obowiązują tam zasady unijne, nie potrzeba traktatu dwustronnego.
Co się zmienia: Albania na horyzoncie
Sieć umów rośnie. 23 lutego 2026 r. Polska podpisała w Warszawie umowę o zabezpieczeniu społecznym z Albanią – pierwszą nową od czasów Białorusi. W czerwcu 2026 r. rząd przyjął projekt ustawy ratyfikacyjnej i skierował go do Sejmu, w lipcu głosował Senat. Na dzień publikacji tego poradnika umowa nie weszła jeszcze w życie – czeka na dokończenie ratyfikacji po obu stronach i wymianę not. Jeśli pracujesz lub pracowałeś w Albanii, śledź komunikaty MRPiPS. Doniesień o negocjacjach z innymi krajami (np. Gruzją czy państwami Ameryki Południowej) nie udało się nam potwierdzić w źródłach rządowych.
Masz okresy pracy w kraju z umową? Praktyczne omówienia poszczególnych umów znajdziesz w naszych poradnikach krajowych – m.in. USA, Kanada i Australia, a dla krajów UE – poradnik o koordynacji unijnej.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!