Kazimierz Pułaski: ojciec amerykańskiej kawalerii i zagadka jego szkieletu

W Stanach Zjednoczonych jego imię nosi siedem hrabstw, fort w Georgii, estakada w New Jersey i doroczna polonijna parada w Nowym Jorku. W 2009 roku Kongres pośmiertnie nadał mu honorowe obywatelstwo USA. Kazimierz Pułaski, nazywany ojcem amerykańskiej kawalerii, zginął w 1779 roku pod Savannah, walcząc o niepodległość kraju, w którym spędził zaledwie dwa lata.

Jego życie pełne jest paradoksów. Ojcem chrzestnym był ojciec króla, którego porwanie później przypisano Pułaskiemu. Bohater dwóch narodów siedział w więzieniu za długi. A w 2019 roku badania jego szkieletu doprowadziły do hipotezy, która obiegła media na całym świecie: Pułaski mógł być osobą interpłciową. Ten poradnik oddziela fakty od legend i wyjaśnia, co naprawdę wiadomo o tej zagadce.

Ochrzczony w domu, bo był za słaby

Kazimierz Pułaski urodził się w Warszawie w 1745 roku. Muzeum jego imienia w Warce podaje, że urodził się „najprawdopodobniej 4 marca”. Dziecko było tak słabe, że 6 marca ochrzczono je z wody w domu, bez ceremonii, a uroczysty chrzest odbył się 14 marca w kościele św. Krzyża. Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, katalog wystawy z 2009 roku. Ks. Makarewicz, który w 1995 roku odnalazł zapis chrztu, uważa, że Pułaski urodził się 6 marca, bo w ówczesnych księgach datę urodzin wpisywano tylko wtedy, gdy różniła się od daty chrztu. Poles in America Foundation, ks. Makarewicz o dacie urodzenia. Starsze biografie podawały nawet rok 1746 albo 1747.

Ojcem chrzestnym chłopca był Stanisław Poniatowski, ojciec przyszłego króla Stanisława Augusta. Kazimierz uczył się w warszawskiej szkole teatynów, tej samej, do której chodził przyszły król. Katalog muzeum w Warce. Dzieciństwo spędzał m.in. w rodzinnych Winiarach pod Warką. Jeździł konno, kąpał się w Pilicy, a piaszczyste łachy nad rzeką miejscowi do dziś nazywają „plażą hrabiego”. Tamże.

Konfederacja barska i wyrok za „królobójstwo”

W 1768 roku Pułaski z ojcem Józefem przystąpił do konfederacji barskiej, zbrojnego zrywu szlachty przeciw wpływom Rosji. Bronił m.in. Berdyczowa, a na przełomie 1770 i 1771 roku odparł oblężenie Jasnej Góry. Poles in America Foundation, chronologia życia Pułaskiego. Jego ojciec zmarł w 1769 roku w niewoli.

W nocy z 3 na 4 listopada 1771 roku konfederaci porwali w Warszawie króla Stanisława Augusta. Porwanie się nie udało. Według muzeum w Warce Pułaski osobiście w nim nie uczestniczył i stanowczo sprzeciwiał się zabójstwu króla. W liście do francuskiego ministra nazwał oskarżenia o zamach na życie władcy „wstrętnym oszczerstwem”, ale przyznał, że za najpiękniejszy uznałby dzień, w którym mógłby króla wziąć do niewoli i zmusić do abdykacji. Katalog muzeum w Warce.

W 1773 roku sąd sejmowy zaocznie skazał Pułaskiego na śmierć. Źródła różnią się co do formy kary i dat procesu. Wyrok unieważniono dopiero kilkanaście lat później, w 1792 albo 1793 roku. Tamże. Paradoks jest uderzający: ojciec chrzestny Pułaskiego był ojcem króla, którego porwanie mu przypisano.

Bohater w areszcie za długi i list Franklina

W maju 1772 roku Pułaski potajemnie opuścił kraj. Podróżował przez Drezno, Frankfurt i Strasburg do Paryża, używając czasem fałszywych nazwisk, m.in. „Korwin”. Walczył też po stronie Turcji przeciw Rosji. Poles in America Foundation. W październiku 1775 roku krótko siedział w Marsylii w więzieniu za długi. W liście do księcia Karola Radziwiłła pisał: „Zadłużyłem się w tem miejscu; blisko jestem wnijścia w areszt za długi”. Katalog muzeum w Warce.

Z kłopotów wyciągnęli go protektorzy, a francuski historyk Claude-Carloman de Rulhière polecił go Benjaminowi Franklinowi, który był wtedy w Paryżu. W maju 1777 roku Franklin napisał do Jerzego Waszyngtona list polecający. Pułaski był w nim „oficerem słynnym w całej Europie z odwagi i postępowania swego, podczas obrony wolności kraju”. Tamże. W nocy z 5 na 6 czerwca 1777 roku Pułaski wypłynął z Nantes, a 23 lipca dotarł do Marblehead koło Bostonu.

„Aby żyć albo umrzeć dla niej”

Najczęściej cytowane słowa Pułaskiego pochodzą z listu do Waszyngtona: „Przybyłem tu, gdzie broni się wolności, aby jej służyć i aby żyć albo umrzeć dla niej”. W takim brzmieniu przytacza je ustawa Kongresu z 2009 roku. Public Law 111-94. Proklamacja prezydenta George’a W. Busha z 2001 roku podaje jednak wersję „aby żyć i umrzeć dla niej”. Proklamacja z 2001 roku w Federal Register. Pułaski pisał najważniejsze listy po francusku, a nie udało nam się dotrzeć do oryginału. Słynne zdanie jest więc najpewniej przekładem albo parafrazą. Journal of the American Revolution, 2016.

Brandywine i generał, który nie mówił po angielsku

11 września 1777 roku pod Brandywine w Pensylwanii Brytyjczycy oskrzydlili armię Waszyngtona. Pułaski poprowadził wtedy małą grupę jeźdźców do szarży. Ustawa Kongresu z 2009 roku pisze, że uratował w ten sposób życie Waszyngtona. Public Law 111-94. Tablica historyczna w Pensylwanii mówi ostrożniej, że jego oddział pomógł osłonić odwrót Waszyngtona. Tablica historyczna w Pensylwanii.

Cztery dni później, 15 września 1777 roku, Kongres mianował Pułaskiego generałem brygady i dowódcą całej konnicy. Wcześniej, 4 września, Kongres jego kandydaturę odrzucił. Pod jego komendą były cztery pułki lekkich dragonów, nieco ponad 500 ludzi. Pułaski znał polski, rosyjski, niemiecki i francuski, ale nie angielski. Journal of the American Revolution.

Spory o siano, rum i starszeństwo

Dowodzenie amerykańską kawalerią okazało się trudne. Oficerowie skarżyli się na zbyt ostry dryl, a Pułaski spierał się o pierwszeństwo kawalerii nad piechotą. W grudniu 1777 roku jego kuzyn Jan Zieliński uderzył drzewcem i zrzucił z konia amerykańskiego pułkownika Stephena Moylana. Pułaski skarżył się w listach na brak paszy („w mieście nie było ani jednego wozu siana”) i prosił, żeby przydziały rumu dla piechoty nie zostawiły kawalerii „w dołku”. 28 lutego 1778 roku zrezygnował z funkcji dowódcy konnicy. Journal of the American Revolution.

Legion Pułaskiego i sztandar od zakonnic

W marcu 1778 roku Kongres zgodził się na utworzenie Legionu Pułaskiego, niezależnego oddziału kawalerii i piechoty. Poles in America Foundation. Werbunek w Baltimore trwał pięć miesięcy, a do Legionu trafili Francuzi, Niemcy, Amerykanie, Irlandczycy i Polacy. 18 maja 1778 roku Legion dostał sztandar wyhaftowany przez morawskie zakonnice z Bethlehem w Pensylwanii, z dewizami „Non alius regit” i „Unita virtus fortior”. Katalog muzeum w Warce.

W październiku 1778 roku Legion poniósł ciężkie straty w nocnym ataku Brytyjczyków pod Little Egg Harbor w New Jersey. W maju 1779 roku dotarł do Charlestonu w Karolinie Południowej i bronił miasta przed Brytyjczykami. Poles in America Foundation. Oceny tych walk są różne: muzeum w Warce mówi o moralnym zwycięstwie, a część amerykańskich historyków ocenia działania Legionu krytycznie.

Kartacz pod Savannah i spór o datę śmierci

9 października 1779 roku podczas szturmu na zajęte przez Brytyjczyków Savannah w Georgii Pułaski został śmiertelnie ranny kulą z kartacza w prawą pachwinę. Chirurg dr James Lynah usunął pocisk, który dziś przechowuje Georgia Historical Society w Savannah. Katalog muzeum w Warce.

Data śmierci jest sporna. Oficjalnie obchodzi się 11 października, za relacjami oficera Legionu Paula Bentalou i markiza Lafayette’a. Proklamacja prezydenta Obamy z 2010 roku. Badacz Edward Pinkowski wskazywał 15 października na podstawie listu kapitana statku Wasp, który pisze o śmierci jednego z rannych Amerykanów tego dnia, ale nie podaje jego nazwiska. Edward Pinkowski o pochówku Pułaskiego. Pułaski zmarł na pokładzie statku Wasp. Ustawa Kongresu nazywa go „USS Wasp”, ale był to statek kaperski, a nie okręt marynarki USA.

Waszyngton oddał zmarłemu szczególny hołd. Według muzeum w Warce w rozkazie z 17 listopada 1779 roku wyznaczył jako hasło „Pułaski”, a jako odzew „Polska”. Muzeum w Warce, strona o patronie. Szabla Pułaskiego trafiła po jego śmierci do Waszyngtona. Na symbolicznym pogrzebie w Charlestonie 21 października 1779 roku prowadzono karego konia z pełnym rynsztunkiem generała. Katalog muzeum w Warce.

Pochowany w morzu czy na plantacji?

Bentalou i Lafayette pisali, że Pułaskiego pochowano w morzu, a Bentalou twierdził, że to widział. AP przez NBC News, 2005. Druga wersja mówi, że ciało pochowano na plantacji Greenwich koło Savannah. W latach 50. XIX wieku szczątki z tego grobu przeniesiono do krypty pod pomnikiem Pułaskiego na Monterey Square w Savannah. Edward Pinkowski o pochówku. Kamień węgielny pod pomnik położył w 1825 roku Lafayette. Public Law 111-94.

W 1996 roku, przy renowacji pomnika, otwarto kryptę i znaleziono metalową skrzynkę ze szkieletem. Szkielet zgadzał się z wiekiem i wzrostem Pułaskiego, a zrośnięte złamanie prawej dłoni pasowało do urazu, który Pułaski sam opisał w liście. Badania DNA prowadzone do 2005 roku nie dały jednak rozstrzygnięcia. Historyk Chuck Powell mówił: „Ku naszej wielkiej frustracji nie udało nam się rozwiązać zagadki”. AP przez NBC News, 2005. W październiku 2005 roku szczątki ponownie pochowano pod pomnikiem w dębowej trumnie przywiezionej z Polski. Kaszon ciągnęły cztery białe konie z oddziału pogrzebowego cmentarza Arlington. Poles in America Foundation, pogrzeb w 2005 roku.

Zagadka szkieletu: co naprawdę ustalono w 2019 roku

Już w 1996 roku badacze zauważyli, że kości wyglądają na żeńskie: miednica i rysy twarzy miały cechy typowe dla kobiet. Wtedy najprostszym wyjaśnieniem było to, że to po prostu nie Pułaski. W 2019 roku zespół z udziałem antropolożki dr Virginii Hutton Estabrook z Georgia Southern University wrócił do sprawy w dokumencie Smithsonian Channel „America’s Hidden Stories: The General Was Female?”. Georgia Southern University, komunikat z 2019 roku.

Laboratorium Lakehead University w Kanadzie porównało mitochondrialne DNA z kości z DNA z zęba krewnej Pułaskiego w linii żeńskiej. Wynik był zgodny. Estabrook powiedziała: „Teraz wiemy, że to był Pułaski”. The George-Anne, wywiad z dr Estabrook. Skoro szkielet należał do Pułaskiego, a miał cechy żeńskie, badacze zaproponowali hipotezę, że Pułaski był osobą interpłciową. Mógł mieć wrodzony przerost nadnerczy, w którym organizm genetycznie żeński wytwarza dużo męskich hormonów. Fox News, 2019.

Co jest pewne, a co jest hipotezą

• Prawdopodobnie pewne: szczątki spod pomnika w Savannah mają mitochondrialne DNA zgodne z krewną Pułaskiego, a kości mają cechy typowe dla szkieletu żeńskiego.
• Hipoteza: interpłciowość, a zwłaszcza konkretna choroba. Badanie mitochondrialnego DNA nie określa płci chromosomalnej. W źródłach, do których dotarliśmy, nie ma informacji o takim badaniu, a stwierdzenie, że Pułaski był genetycznie kobietą, wynika z budowy kości.
• Brak recenzji: nie znaleźliśmy recenzowanej publikacji naukowej z wynikami z 2019 roku. Znamy je z dokumentu i prasy. Lekarz Gerald Rutecki, który analizował tę hipotezę, sam nazwał ją „hipotetyczną”. Hektoen International, 2019.

Nagłówki w rodzaju „Pułaski był kobietą” są uproszczeniem. Sama Estabrook zastrzegała, że nie wiadomo, jak stany interpłciowe wpływają na rozwój szkieletu, i podkreślała: „Nigdy nie postrzegał siebie inaczej niż jako mężczyznę”. The George-Anne. Pułaski był ochrzczony jako chłopiec, miał zarost i całe życie żył jako mężczyzna.

Honorowy obywatel USA i dwa Pulaski Day

6 listopada 2009 roku weszła w życie ustawa Public Law 111-94, która pośmiertnie ogłosiła Kazimierza Pułaskiego honorowym obywatelem Stanów Zjednoczonych. Public Law 111-94. To wyróżnienie spotkało tylko kilka osób w historii USA. Źródła różnią się co do tego, czy Pułaski był siódmą, czy ósmą taką osobą.

W USA są dwa dni poświęcone Pułaskiemu. Federalny General Pulaski Memorial Day przypada 11 października. Kongres uchwalił go w 1929 roku, a prezydenci co roku wydają z tej okazji proklamacje lub orędzia, ostatnio 11 października 2026 roku. Biały Dom, orędzie z 2026 roku. W stanie Illinois obchodzi się Casimir Pulaski Day w pierwszy poniedziałek marca. Parada Pułaskiego w Nowym Jorku odbywa się co roku od 1937 roku. Fox News. Praktyczne informacje o paradzie znajdziesz w naszym poradniku o Paradzie Pułaskiego w Nowym Jorku.

Hrabstwa, fort i estakada jego imienia

W USA jest siedem hrabstw Pulaski: w Arkansas, Georgii, Illinois, Indianie, Kentucky, Missouri i Wirginii. Proklamacja prezydencka z 2001 roku wspomina też liczne miasta i ulice nazwane jego imieniem oraz pomnik konny w Waszyngtonie, stojący od 1910 roku. Proklamacja z 2001 roku.

Fort Pulaski na wyspie Cockspur koło Savannah ma ciekawą historię. Przy jego budowie w latach 1829–1831 pracował młody porucznik Robert E. Lee, późniejszy dowódca armii Konfederacji, który w 1861 roku wizytował fort już jako generał. National Park Service, Fort Pulaski. W New Jersey imię Pułaskiego nosi Pulaski Skyway, estakada między Newark a Jersey City. W 2000 roku Stany Zjednoczone przekazały Polsce fregatę, która dostała nazwę ORP „Gen. K. Pułaski”. Katalog muzeum w Warce.

Muzeum w Warce i piknik „Vivat Pułaski”

Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce-Winiarach otwarto w 1967 roku w dawnym rodzinnym majątku Pułaskich. Jest poświęcone Pułaskiemu i polskiej emigracji, zwłaszcza w USA. Pałac zbudowano około 1689 roku według projektu Augustyna Locciego, a w 1787 roku gościł tu król Stanisław August. Muzeum w Warce, historia muzeum. Od 2005 roku w pierwszą niedzielę lipca, z okazji amerykańskiego Dnia Niepodległości, muzeum organizuje piknik „Vivat Pułaski”. Katalog muzeum w Warce. To dobry cel wycieczki, jeśli odwiedzasz Polskę z dziećmi wychowanymi w Ameryce.

Mity i nieścisłości o Pułaskim