Polscy muzycy w USA: od Paderewskiego do Jacka White’a

Polscy muzycy byli obecni w Ameryce, zanim powstało radio. Paderewski grał w Carnegie Hall tuż po jej otwarciu, a bracia Reszke śpiewali w złotej erze Metropolitan Opera. Później przyszli jazzmani z Nowego Jorku i Chicago, kompozytorzy z Hollywood, królowie polki z polskich dzielnic Chicago i Buffalo, a w końcu gwiazdy rocka, których rodziny przypłynęły do Ameryki z ziem polskich.

Na naszą listę trafiły tylko osoby, których polskie pochodzenie jest udokumentowane: w biografiach, encyklopediach muzycznych, wywiadach albo w oficjalnych danych. Przy każdej piszemy, kim jest, skąd ma polskie korzenie, i podajemy linki do Wikipedii oraz, jeśli istnieje, do profilu w Spotify, żeby od razu można było posłuchać.

Fortepian

Ignacy Jan Paderewski

Pianista wirtuoz, kompozytor i mąż stanu, premier odrodzonej Polski (1860–1941).

Listopad 1891 roku, nowojorska Carnegie Hall działa dopiero od kilku miesięcy. Z orkiestrą Waltera Damroscha debiutuje tu w Ameryce pianista, który w ciągu następnych pięciu dekad przyjedzie do Stanów ponad trzydzieści razy. Według Polish Music Center przy University of Southern California Ignacy Jan Paderewski dał w USA ponad 1500 koncertów i wystąpił we wszystkich stanach. Jego „Menuet G-dur” op. 14 nr 1, napisany w stylu Mozarta, stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych melodii fortepianowych świata.

Przyszedł na świat 6 listopada 1860 roku w Kuryłówce nad Bohem, w powiecie lityńskim na Podolu, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś w obwodzie winnickim na Ukrainie. Był drugim dzieckiem Jana Paderewskiego, administratora majątków ziemskich, i Polikseny z Nowickich, córki filomaty Zygmunta Nowickiego, przyjaciela Adama Mickiewicza. Matka zmarła kilka miesięcy po porodzie. W 1863 roku ojciec trafił do carskiego więzienia za pomoc powstańcom styczniowym, a Ignacy i jego starsza siostra Antonina zamieszkali u ciotki w Nowosiółkach koło Cudnowa. Od 1865 roku rodzina żyła w Sudyłkowie na Wołyniu, gdzie ojciec zarządzał majątkiem Szaszkiewiczów. Chłopiec uczył się w domu u prywatnych nauczycieli, a historii, francuskiego i literatury polskiej uczył go weteran powstania listopadowego. W grudniu 1872 roku dostał się do Instytutu Muzycznego w Warszawie i zamieszkał u Kerntopfów, rodziny fabrykantów fortepianów. Pierwsza żona, Antonina Korsakówna, zmarła w 1880 roku kilka dni po urodzeniu syna Alfreda. Paderewski zostawił dziecko pod opieką teściowej i wyjechał na studia do Berlina, a od 1884 roku uczył się w Wiedniu u Teodora Leszetyckiego. Do Nowego Jorku przybył 11 listopada 1891 roku, by w ciągu około 130 dni dać w USA i Kanadzie 109 koncertów i recitali.

14 lutego 1902 roku Metropolitan Opera wystawiła jego operę „Manru” i do dziś pozostaje ona jedyną operą polskiego kompozytora w historii tej sceny. W 1914 roku kupił rancho San Ignacio pod Paso Robles w Kalifornii, gdzie mniej więcej dekadę później zasadził winorośl. Popularność w Ameryce przekuł w politykę: w 1917 roku na prośbę doradcy prezydenta, Edwarda House’a, przygotował memoriał o Polsce, a niepodległa Polska znalazła się wśród Czternastu Punktów Woodrowa Wilsona. W 1919 roku był premierem i ministrem spraw zagranicznych odrodzonego państwa.

Gdy w czasie wojny Charlie Chaplin zapytał go, czy przyjechał do Nowego Jorku na koncert, usłyszał: „Nie daję koncertów, gdy jestem w służbie mojego kraju”. Paderewski zmarł w Nowym Jorku 29 czerwca 1941 roku. Dzięki osobistej interwencji prezydenta Franklina D. Roosevelta spoczął tymczasowo na cmentarzu Arlington. 29 czerwca 1992 roku jego szczątki przeniesiono do archikatedry św. Jana w Warszawie, a serce pozostało w Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej w Doylestown w Pensylwanii.

Wikipedia · Spotify

Józef Hofmann

Pianista i pedagog, wieloletni dyrektor Curtis Institute of Music w Filadelfii (1876–1957).

29 listopada 1887 roku na scenie Metropolitan Opera House usiadł jedenastoletni chłopiec z Krakowa. Józef Hofmann dał podczas tamtej amerykańskiej trasy około pięćdziesięciu recitali, w tym siedemnaście w Met. Tournée przerwano po interwencji nowojorskiego Towarzystwa Zapobiegania Okrucieństwu wobec Dzieci, zaniepokojonego zdrowiem cudownego dziecka.

Urodził się 20 stycznia 1876 roku w Podgórzu, wówczas osobnym mieście w austriackiej Galicji, dziś dzielnicy Krakowa. Muzyka była w domu na co dzień. Ojciec, Kazimierz Hofmann, wykształcony w Wiedniu, był dyrygentem w krakowskim teatrze i autorem popularnych operetek, a matka, Matylda z Pindelskich, aktorką i śpiewaczką. To ojciec uczył gry na fortepianie Józefa i jego starszą siostrę Wandę. Gdy dostał posadę kapelmistrza w warszawskim Teatrze Wielkim i pedagoga w Instytucie Muzycznym, rodzina przeniosła się do Warszawy. Tam 14 maja 1886 roku dziesięcioletni „Józio”, zapowiadany jako „kompozytor i wykonawca”, dał w Teatrze Wielkim pierwszy publiczny koncert. Grał Händla, Chopina i Schumanna, na dwa fortepiany z Aleksandrem Michałowskim, a także własny Romans, dwa mazurki i poloneza. Nogi nie sięgały mu jeszcze pedałów, więc zamontowano specjalny przyrząd. Jan Kleczyński dostrzegł w chłopcu „artystyczną indywidualność”. Ojciec porzucił pracę, by objechać z synem Niemcy, Danię, Francję i Anglię, a potem oboje rodzice popłynęli z nim do Ameryki. Z Polską Hofmann nie zerwał. W 1934 roku otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, a w 1938 roku, na pożegnalnym tournée po Europie, zagrał w Warszawie, Krakowie i Poznaniu.

Potem była nauka u Antoniego Rubinsteina, który w 1892 roku przyjął go jako jedynego prywatnego ucznia i nigdy nie pozwalał przynieść na lekcję tego samego utworu dwa razy. Dorosły debiut nastąpił w 1894 roku w Hamburgu. W Ameryce Hofmann stał się jednym z najsłynniejszych pianistów epoki. Siergiej Rachmaninow zadedykował mu III Koncert fortepianowy, którego jednak Hofmann nigdy nie zagrał. Obywatelstwo USA przyjął w 1926 roku.

Od otwarcia Curtis Institute of Music w Filadelfii w 1924 roku kierował jego wydziałem fortepianu, a w latach 1927–1938 był dyrektorem całej uczelni. Jego uczniami byli m.in. Shura Cherkassky, Abbey Simon i Ruth Slenczynska. 28 listopada 1937 roku w Met uczczono złoty jubileusz jego nowojorskiego debiutu. Komponował pod pseudonimem Michel Dvorsky, a jako wynalazca miał ponad 70 patentów, m.in. na pneumatyczne amortyzatory, a wymyślił też wycieraczkę do szyb. Pożegnał się z estradą recitalem w Carnegie Hall 19 stycznia 1946 roku. Zmarł w Los Angeles 16 lutego 1957 roku.

Wikipedia

Zygmunt Stojowski

Pianista, kompozytor i pedagog, uczeń i przyjaciel Paderewskiego (1870–1946).

Zygmunt Stojowski przyszedł na świat w 1870 roku w Strzelcach na Kielecczyźnie, w zaborze rosyjskim, dziś w województwie świętokrzyskim. Dokładna data pozostaje niepewna, bo księgi pobliskiej parafii w Oleśnicy spłonęły w czasie II wojny światowej, a źródła podają m.in. 8 kwietnia, 4 maja i 14 maja. Ojciec, Alfred, był ziemianinem, matka, Maria z Bogdańskich, została pierwszą nauczycielką syna. To ona zjednała rodzinie protekcję księżnej Marceliny Czartoryskiej, co pomogło Stojowskim przenieść się do Krakowa. W krakowskim mieszkaniu prowadziła salon muzyczny, w którym bywali Hans von Bülow, Antoni Rubinstein i mały Józef Hofmann, a w 1884 roku Władysław Żeleński przyprowadził tam Ignacego Jana Paderewskiego, odtąd przyjaciela Zygmunta na całe życie. Na wachlarzu pani Stojowskiej zebrało się około 110 autografów sławnych muzyków.

Zygmunt chodził do Gimnazjum św. Anny, uczył się u Żeleńskiego, a wcześniej m.in. u Alfreda Kołaczkowskiego i Henryka Bobińskiego. Jako mniej więcej piętnastolatek zagrał z orkiestrą w salonie księżnej Czartoryskiej III Koncert fortepianowy Beethovena. W 1887 roku, jako siedemnastolatek, wyjechał z matką do Paryża i dostał się do Konserwatorium jako jeden z dziesięciu przyjętych spośród stu kandydatów. U Louisa Diémera studiował fortepian, a u Léo Delibes’a kompozycję, zdobywając pierwsze nagrody z fortepianu, kontrapunktu i fugi. Sam za najważniejszych mistrzów uważał Władysława Górskiego i Paderewskiego. Matka pojechała za nim później także do Nowego Jorku i mieszkała tam aż do śmierci w 1925 roku.

Jego Symfonia d-moll op. 21 zdobyła w 1898 roku pierwszą nagrodę w konkursie kompozytorskim Paderewskiego w Lipsku, a 5 listopada 1901 roku zabrzmiała na inauguracyjnym koncercie Filharmonii Warszawskiej. W 1905 roku, na zaproszenie Franka Damroscha i z rekomendacji Harolda Bauera oraz Pabla Casalsa, popłynął do Nowego Jorku, by objąć wydział fortepianu w nowo powstałym Institute of Musical Art, poprzedniku Juilliard School. Później kierował wydziałem fortepianu w Von Ende School of Music, prowadził własne studio przy West 76th Street, a w Juilliard uczył na kursach letnich.

Był pierwszym polskim kompozytorem, któremu New York Philharmonic poświęcił cały koncert. Wśród jego uczniów byli pianiści Mischa Levitzki i Oscar Levant oraz późniejszy hollywoodzki kompozytor Alfred Newman. Z żoną Luisą Morales-Macedo z Peru miał trzech synów, których nazywał swoimi „trzema najlepszymi kompozycjami”. Zmarł w Nowym Jorku 5 listopada 1946 roku.

Wikipedia · Spotify

Artur Rubinstein

Jeden z najwybitniejszych pianistów XX wieku, słynny interpretator Chopina (1887–1982).

Rok 1945, San Francisco, koncert dla delegatów konferencji założycielskiej ONZ. Artur Rubinstein zauważa, że na sali nie ma polskiej delegacji. Przerywa program, prosi publiczność, także delegatów sowieckich, by wstali, i gra „Mazurka Dąbrowskiego” powoli i głośno, powtarzając końcową frazę forte.

Urodził się 28 stycznia 1887 roku w Łodzi, wtedy mieście fabryk włókienniczych w zaborze rosyjskim, jako najmłodsze z siedmiorga dzieci żydowskiej rodziny Izaaka Rubinsteina, właściciela niewielkiej fabryki tekstylnej, i Felicji z Heimanów. Miał dostać na imię Leon, ale ośmioletni brat uparł się, że chłopiec musi nazywać się Artur. Jako maluch podsłuchiwał lekcje fortepianu starszej siostry. Gdy miał cztery lata, usłyszał go wielki skrzypek Joseph Joachim i orzekł, że może z niego wyrosnąć bardzo wielki muzyk. Pierwszych lekcji udzielał mu w Łodzi Adolf Prechner, potem w Warszawie Aleksander Różycki. W 1897 roku dziesięcioletni Artur wyjechał do Berlina, gdzie pod opieką Joachima uczył się u Karla Heinricha Bartha, a 1 grudnia 1900 roku zadebiutował w Beethoven-Saal. Większość krewnych, którzy zostali w Polsce, zginęła w Holokauście. Mimo to do ojczyzny wracał. Po wojnie przyjeżdżał siedem razy, w 1960 roku był honorowym przewodniczącym jury Konkursu Chopinowskiego, a ostatni raz odwiedził Łódź i Warszawę w 1979 roku. Jego imię nosi dziś Filharmonia Łódzka.

W Ameryce zadebiutował w 1906 roku z Philadelphia Orchestra, także w nowojorskiej Carnegie Hall, ale pierwsze tournée nie przyniosło mu sukcesu. W czasie II wojny światowej mieszkał w Brentwood w Los Angeles, a obywatelstwo USA przyjął w 1946 roku. Przez dziesięciolecia nagrywał dla RCA Victor, a w muzyce kameralnej grał m.in. z Jaschą Heifetzem, Grigorijem Piatigorskim, Henrykiem Szeryngiem i Kwartetem Guarneri. Szczególną sławę przyniosły mu interpretacje Chopina.

Zdobył kilka nagród Grammy, a w 1994 roku pośmiertnie Grammy za całokształt twórczości. 1 kwietnia 1976 roku prezydent Gerald Ford odznaczył go Prezydenckim Medalem Wolności, a w 1978 roku otrzymał Kennedy Center Honors. Od 1932 roku był mężem Neli Młynarskiej, córki dyrygenta Emila Młynarskiego. Ich syn John Rubinstein został aktorem i laureatem nagrody Tony. Pianista zmarł 20 grudnia 1982 roku w Genewie, a jego prochy, zgodnie z wolą, spoczęły w Jerozolimie.

Wikipedia · Spotify

Wanda Landowska

Klawesynistka i pianistka, która przywróciła klawesyn na estrady XX wieku (1879–1959).

7 grudnia 1941 roku, w dniu ataku na Pearl Harbor, do Nowego Jorku przypłynęła sześćdziesięciodwuletnia kobieta z dwiema walizkami. Wanda Landowska uciekła z Francji przed Niemcami razem z uczennicą i partnerką Denise Restout, a jej dom w Saint-Leu-la-Forêt pod Paryżem, od 1927 roku ośrodek muzyki dawnej, został splądrowany, instrumenty i rękopisy skradzione. Wkrótce potem w nowojorskim Town Hall zagrała na klawesynie „Wariacje Goldbergowskie” Bacha.

Urodziła się 5 lipca 1879 roku w Warszawie, w zaborze rosyjskim, w rodzinie żydowskiego pochodzenia. Ojciec, Marian Landowski, był adwokatem i muzykiem amatorem, matka, Ewa z Lautenbergów, lingwistką, która tłumaczyła na polski Marka Twaina. Rodzina przeszła na katolicyzm. Na fortepianie grała od czwartego roku życia. Uczyła się u Jana Kleczyńskiego, znawcy Chopina, a potem w Konserwatorium Warszawskim u Aleksandra Michałowskiego. W latach 1893–1897 studiowała kompozycję w Berlinie u Heinricha Urbana. W 1899 roku poznała Henryka Lwa, polskiego pisarza i etnografa, z którym w 1900 roku wzięła ślub w Paryżu, i na stałe przeniosła się do Francji. Wbrew radom przyjaciół postawiła na klawesyn, zapomniany wówczas instrument, i grała na klawesynach firmy Pleyel. Dla niej Manuel de Falla napisał Koncert klawesynowy, a Francis Poulenc „Concert champêtre”.

Ameryka poznała ją już w 1923 roku, gdy zadebiutowała z Philadelphia Orchestra pod batutą Leopolda Stokowskiego. W latach 1925–1928 uczyła w Curtis Institute. Od 1949 roku mieszkała w Lakeville w Connecticut. Nagrywała dla RCA Victor, m.in. drugą księgę „Das Wohltemperierte Klavier”. Ostatni publiczny występ dała w 1954 roku. Na krytykę Pabla Casalsa odpowiedziała słynnym: „Pan gra Bacha po swojemu, a ja po jego”. Zmarła w Lakeville 16 sierpnia 1959 roku.

Wikipedia

Mieczysław Horszowski

Pianista o jednej z najdłuższych karier w historii, legendarny pedagog (1892–1993).

W 1981 roku osiemdziesięciodziewięcioletni pianista ożenił się z włoską pianistką Bice Costą, młodszą od niego o około czterdzieści lat. Na estradzie występował jeszcze dekadę później: ostatni koncert dał w Filadelfii w październiku 1991 roku, w wieku 99 lat. Mieczysław Horszowski grał publicznie przez ponad dziewięćdziesiąt lat.

Urodził się 23 czerwca 1892 roku we Lwowie, wówczas stolicy austriackiej Galicji, dziś na Ukrainie, w muzykalnej rodzinie pochodzenia żydowskiego, wyznania katolickiego. Ojciec, Stanisław Horszowski, prowadził skład fortepianów, a matka, Janina Róża, była pianistką i uczennicą Karola Mikulego, ucznia Chopina. To ona dawała Mieciowi pierwsze lekcje, potem uczył się w Galicyjskim Towarzystwie Muzycznym u samego Mikulego. Jako siedmiolatek wyjechał z matką do Wiednia, do słynnego Teodora Leszetyckiego, a ojciec został we Lwowie. Listy i pocztówki, które Janina Róża słała do domu w latach 1900–1904, wydała po latach jako książkę „Miecio” wdowa po pianiście, Bice Costa Horszowska. W 1901 roku w Warszawie zagrał I Koncert fortepianowy Beethovena, a potem jako cudowne dziecko objechał Europę i obie Ameryki. W 1911 roku przerwał karierę, by w Paryżu studiować literaturę, filozofię i historię sztuki. Do fortepianu namówił go Pablo Casals, a po I wojnie światowej osiadł w Mediolanie.

W 1940 roku, po recitalu dla papieża Piusa XII i Radia Watykańskiego w Rzymie, wyruszył za ocean, najpierw do Ameryki Południowej, a w czasie wojny osiadł w Stanach Zjednoczonych, gdzie dawał koncerty na rzecz Polski i ofiar wojny. W 1948 roku przyjął obywatelstwo amerykańskie. Od 1942 roku uczył w Curtis Institute w Filadelfii, gdzie jego uczniami byli m.in. Murray Perahia, Richard Goode, Peter Serkin i Anton Kuerti. Grał z Casalsem, Alexandrem Schneiderem, Józsefem Szigetim i Kwartetem Budapeszteńskim, występował na festiwalach w Prades i Marlboro. W latach 1954–1955 wykonał w Nowym Jorku cykl utworów fortepianowych Beethovena, a w 1961 roku zagrał w Białym Domu dla Johna F. Kennedy’ego. Zmarł w Filadelfii 22 maja 1993 roku, miesiąc przed 101. urodzinami.

Wikipedia

Emanuel Ax

Amerykański pianista, wielokrotny laureat nagrody Grammy.

Pół wieku po pierwszych sukcesach Emanuel Ax został ogłoszony Artystą Roku 2026 magazynu Musical America, a w sezonie 2026/27 jest artystą rezydentem Radio France. To ukoronowanie kariery, która zaczęła się daleko od Nowego Jorku.

Urodził się 8 czerwca 1949 roku we Lwowie, który należał już wtedy do radzieckiej Ukrainy. Sam mówi, że ojciec pochodził z tego miasta jeszcze z czasów austriackich, a matka z czasów polskich, więc rodzina wywodzi się z trzech różnych krajów, a dziś to już czwarty. Rodzice, Joachim i Hellen, żydowscy mieszkańcy Lwowa, przeżyli tam wojnę. Matka spędziła pewien czas w obozie pracy, ojca przez dwa lata ukrywał w piwnicy ksiądz. Matka straciła całą rodzinę, ojciec pierwszą żonę i bliskich, pobrali się dopiero po wojnie. Ojciec, z zawodu terapeuta mowy i głosu, kochał muzykę i śpiewał amatorsko. Gdy Emanuel miał siedem lat, rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie uczył się w państwowej szkole muzycznej przy ulicy Miodowej. Jako dziesięciolatek wyjechał z rodzicami na wizach wyjazdowych do Winnipeg w Kanadzie, gdzie mieszkali krewni. Rodzice prowadzili tam mały sklep spożywczy. Ojciec nie mógł znaleźć pracy w zawodzie, więc w 1961 roku Axowie przenieśli się do Nowego Jorku i zamieszkali w maleńkim mieszkaniu dla służby na dachu kamienicy naprzeciwko Carnegie Hall. W domu pianista do dziś mówi po polsku.

W Juilliard School kształcił się u Mieczysława Munza. W 1970 roku ukończył romanistykę na Columbia University i został obywatelem USA. Przełomem było zwycięstwo w 1974 roku w pierwszym Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Artura Rubinsteina w Tel Awiwie. W 1979 roku dostał Avery Fisher Prize.

Od 1973 roku, gdy spotkali się na festiwalu w Marlboro, jego stałym partnerem jest wiolonczelista Yo-Yo Ma. Wspólne nagrania Brahmsa i Beethovena przyniosły im nagrody Grammy w latach 1986, 1987 i 1993, a kolejne Ax zdobył za kwartety Brahmsa z Isaakiem Sternem, Jaime Laredo i Ma (1992), tria z Ma i Richardem Stoltzmanem (1996) oraz dwie płyty z sonatami Haydna (1995 i 2004). Prawykonał koncert fortepianowy Johna Williamsa i „Century Rolls” Johna Adamsa. Od 1990 roku uczy w Juilliard School.

Wikipedia · Spotify

Opera

Marcelina Sembrich-Kochańska

Sopranistka koloraturowa, gwiazda pierwszych sezonów Metropolitan Opera (1858–1935).

Wieczorem 24 października 1883 roku, na drugim przedstawieniu w historii świeżo otwartej Metropolitan Opera, tytułową partię w „Łucji z Lammermooru” zaśpiewała dwudziestopięcioletnia sopranistka z Galicji. Nazywała się Prakseda Marcelina Kochańska, ale świat znał ją jako Marcellę Sembrich.

Urodziła się 15 lutego 1858 roku (niektóre źródła podają 18 lutego) w Wiśniowczyku koło Tarnopola, w austriackiej Galicji, dziś w obwodzie tarnopolskim na Ukrainie. Dorastała w Bolechowie, wielokulturowym galicyjskim miasteczku, gdzie jej ojciec, Kazimierz Kochański, wcześniej wędrowny nauczyciel muzyki, został organistą w parafii. Był muzykiem amatorem, grał na klarnecie, organach i wiolonczeli, i to on uczył córkę gry na fortepianie, od mniej więcej czwartego roku życia, a od szóstego na skrzypcach. Pierwszy raz wystąpiła publicznie jako dwunastolatka. Emerytowany nauczyciel Jan Radwan Janowicz pomógł jej dostać się do konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie, gdzie w latach 1870–1873 uczyła się gry na skrzypcach i fortepianie, a opiekowała się nią zamożna rodzina Zellingerów. Jej nauczyciel fortepianu, Wilhelm Stengel, został w 1877 roku jej mężem. Potem był Wiedeń i Mediolan, a debiut operowy w Atenach jako Elwira w „Purytanach” Belliniego. Tam występowała jako „Marcella Bosio”, bo prawdziwe nazwisko sprawiało publiczności kłopot, a później przyjęła nazwisko panieńskie matki, Sembrich.

Nowy Jork szybko poznał jej wszechstronność. W kwietniu 1884 roku, na koncercie benefisowym dla dyrektora Henry’ego Abbeya, zaśpiewała arię Rozyny z „Cyrulika sewilskiego”, zagrała na skrzypcach fragmenty koncertu de Bériota i usiadła do fortepianu, by wykonać Chopina. Do Met wróciła na stałe w 1898 roku. Była pierwszą Królową Nocy w historii tego teatru, a w sumie wystąpiła z jego zespołem ponad 450 razy. Pożegnała się z Met w 1909 roku galą z okazji 25-lecia debiutu, a recitale dawała do 1917 roku. Jej głos zachował się na płytach Columbii i Victora oraz na cylindrach Mapleson, rejestrowanych za kulisami Met.

O Polsce nie zapominała. Fundowała stypendia dla ubogich uczniów lwowskiego konserwatorium, na koncertach śpiewała po polsku pieśń „Życzenie” Chopina, a w 1914 roku stanęła w Nowym Jorku na czele komitetu pomocy ofiarom wojny w Polsce. W 1924 roku otrzymała Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski i objęła kierownictwo programów wokalnych w Juilliard oraz Curtis Institute. Lata spędzała z uczniami nad jeziorem George, gdzie w 1922 roku kupiła posiadłość i zbudowała pracownię. Zmarła 11 stycznia 1935 roku w Nowym Jorku. Jej studio w Bolton Landing jest dziś muzeum The Sembrich.

Wikipedia

Jan i Edward Reszke

Bracia z Warszawy, tenor i bas, gwiazdy złotej ery Metropolitan Opera.

Amerykańska przygoda braci Reszke zaczęła się nie w Nowym Jorku, lecz w Chicago. 9 listopada 1891 roku obaj wystąpili tam w „Lohengrinie” podczas tournée zespołu Metropolitan Opera, a 14 grudnia po raz pierwszy stanęli na scenie nowojorskiego gmachu Met w „Romeo i Julii” Gounoda. Jan śpiewał Romea, Edward brata Laurentego, a Julią była Emma Eames. Przez większość następnej dekady obaj śpiewali w Met.

Bracia wyrośli w jednym z najbardziej muzycznych domów XIX-wiecznej Warszawy, wówczas w zaborze rosyjskim. Ich ojciec Jan Reszke (1818–1877), urzędnik państwowy i kontroler kolejowy, a przy tym baryton-amator grający na skrzypcach, prowadził z żoną hotel w centrum miasta, przylegający do rodzinnego domu przy ulicy Koziej. Zatrzymywali się w nim artyści z Moskwy, Berlina i Paryża, a w domu odbywały się piątkowe koncerty. Matka, Emilia z Ufniarskich, mezzosopranistka kształcona u Manuela Garcíi i Pauline Viardot, która śpiewała Desdemonę w „Otellu” Rossiniego w warszawskim Teatrze Wielkim, sama dawała dzieciom pierwsze lekcje śpiewu. Z pięciorga rodzeństwa śpiewakami zostali Jan, Edward i ich siostra Józefina. Za udział w powstaniu styczniowym ojciec został skazany przez Rosjan na pięć lat zesłania na Syberię, a dom i hotel prowadziła wtedy matka. Jan jako chłopiec śpiewał partie sopranowe w warszawskiej katedrze. Edward miał zostać ziemianinem i przez dwa lata uczył się w szkole rolniczej w Niemczech, zanim starszy brat, usłyszawszy jego nowy, męski głos, namówił go do śpiewu.

Jan Mieczysław Reszke urodził się 14 stycznia 1850 roku w Warszawie. Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, ale porzucił je dla śpiewu i karierę zaczynał jako baryton, kształcony w Warszawie przez Francesca Ciaffeiego, a we Włoszech przez Antonia Cotogniego. W 1874 roku w Wenecji zaśpiewał Alfonsa w „Faworycie” jako „Giovanni de Reschi”. Przekwalifikowany na tenora w Paryżu, w 1879 roku wystąpił w Madrycie w „Robercie Diable” bez większego sukcesu, ale w 1884 roku rola Jana Chrzciciela w „Herodiadzie” Masseneta uczyniła go gwiazdą. Słynął jako Romeo, Lohengrin, Faust, Raoul w „Hugenotach”, Tristan i Zygfryd. W 1899 roku zaśpiewał Lohengrina na 80. urodziny królowej Wiktorii. Z Met pożegnał się w kwietniu 1901 roku, scenę opuścił w 1902 roku i uczył śpiewu w Paryżu, a potem w Nicei, gdzie zmarł 3 kwietnia 1925 roku. Paradoks: z jego głosu niemal nic nie zostało. Nagrań z 1905 roku zabronił wydać i uważa się je za zaginione, przetrwały tylko słabo słyszalne cylindry Mapleson z przedstawień w Met z 1901 roku.

Edward urodził się 22 grudnia 1853 roku w Warszawie. Śpiewu uczył się we Włoszech, m.in. u emerytowanego barytona Filippa Colettiego, a debiutował 22 kwietnia 1876 roku w Paryżu jako Król w „Aidzie”. Jego popisową rolą był Mefistofeles w „Fauście”, śpiewał też Leporella oraz wagnerowskich Hansa Sachsa i Hagena. W Met występował do 1903 roku, w tym samym roku nagrał trzy płyty dla Columbii. Później uczył śpiewu w Paryżu, Londynie i Warszawie. Koniec był smutny: w czasie I wojny światowej, odcięty od brata, żył z rodziną w biedzie w majątku w Garnku, kupionym w 1894 roku, którego dom ucierpiał w walkach. Zmarł tam 25 maja 1917 roku i spoczął na cmentarzu w Borownie.

Jan: Wikipedia
Edward: Wikipedia

Adam Didur

Bas, przez ćwierć wieku jeden z filarów Metropolitan Opera (zm. 1946).

16 listopada 1908 roku Metropolitan Opera otwierała sezon nową inscenizacją „Aidy”. Dyrygował debiutujący w Met Arturo Toscanini, śpiewali m.in. Enrico Caruso i Emmy Destinn, a partię arcykapłana Ramfisa powierzono Polakowi Adamowi Didurowi. Dwa dni wcześniej po raz pierwszy wystąpił z zespołem Met w „Fauście” w Brooklyn Academy of Music. Tak zaczęło się blisko ćwierć wieku, w ciągu których zaśpiewał z tym zespołem ponad 900 przedstawień.

Urodził się 24 grudnia 1874 roku w Woli Sękowej koło Sanoka (niektóre źródła podają rok 1873 lub 1875), w Galicji, czyli w zaborze austriackim, dziś w gminie Bukowsko w województwie podkarpackim. Był nieślubnym synem Wincenty Jasińskiej, córki leśniczego. Według relacji najstarszej córki śpiewaka jego biologicznym ojcem był miejscowy dziedzic Jakub Wiktor. W 1876 roku matka wyszła za Antoniego Didura, greckokatolickiego organistę z Nowotańca, który przysposobił chłopca i dał mu nazwisko. Ochrzczony jako niemowlę w miejscowej cerkwi greckokatolickiej jako Adam Jasiński, 1 stycznia 1885 roku, jako jedenastolatek, przyjął chrzest w kościele rzymskokatolickim w Stryju. Po gimnazjum przeniósł się do Lwowa, zaczął naukę w seminarium nauczycielskim i śpiewał w chórze uniwersyteckim. W latach 1892–1895 uczył się śpiewu u Walerego Wysockiego w konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego, a dalsze studia w Mediolanie u Franza Emmericha opłacił mu skromny urzędnik kolejowy Jan Rasp, wielbiciel jego głosu. W 1908 roku do Metropolitan Opera zaprosił go Toscanini.

Debiutował w 1894 roku, w latach 1899–1903 był solistą Opery Warszawskiej, w latach 1903–1906 śpiewał w La Scali, występował też w Londynie i Buenos Aires. W Met kreował partie w prapremierach „Dziewczyny z Zachodu” Pucciniego (1910) oraz oper „Płaszcz” i „Gianni Schicchi” (1918), a w 1913 roku zaśpiewał tytułową rolę w amerykańskiej premierze „Borysa Godunowa”, która stała się jego najsłynniejszą kreacją. Ojcem chrzestnym jego córki Ewy, także śpiewaczki, był Toscanini.

Ostatni raz wystąpił w Met 11 lutego 1932 roku jako Coppelius w „Opowieściach Hoffmanna” i wrócił do Polski. Uczył we Lwowie, a w 1939 roku został dyrektorem Opery Warszawskiej, której gmach wkrótce w dużej mierze zniszczyły bombardowania. Po wojnie zorganizował Operę Śląską, która 14 czerwca 1945 roku zainaugurowała działalność „Halką” w Katowicach. Kierował nią do śmierci. Zmarł 7 stycznia 1946 roku w Katowicach.

Wikipedia

Rosa Raisa

Sopranistka dramatyczna, primadonna opery w Chicago (1893–1963).

25 kwietnia 1926 roku w mediolańskiej La Scali Arturo Toscanini przerwał przedstawienie w miejscu, w którym Puccini zostawił niedokończoną partyturę, i powiedział, że tu umarł Mistrz. Tak wyglądała prapremiera „Turandot”, a tytułową księżniczkę śpiewała Rosa Raisa. Dwa lata wcześniej, w tym samym teatrze i także pod Toscaninim, kreowała Asterię w prapremierze „Nerona” Boita. Toscanini nazywał ją „żeńskim Tamagno”, a Puccini zapewniał, że nie ma jego opery, do której jej głos by nie pasował.

Przyszła na świat 23 maja 1893 roku w Białymstoku, wówczas w Imperium Rosyjskim, jako Raitza Burchstein, córka Herszela i Friedy Lei Burchsteinów, w żydowskiej rodzinie z klasy średniej. Jak opisywał w 1931 roku tygodnik „Time”, rodzina żyła w strachu przed carską władzą i pogromami, a jej brat należał do socjalistycznego związku. Mała Rosa przenosiła wiadomości między nim a jego przyjaciółmi i sama znalazła się pod okiem urzędników. Gdy wybuchł pogrom, z małym tobołkiem i w ubraniu, które miała na sobie, wysłano ją do Włoch, do ubogich krewnych, u których musiała zarabiać na życie (źródła różnie podają jej ówczesny wiek, od 11 do 14 lat). We Włoszech jej talent dostrzegł Dario Ascarelli, który opłacił jej naukę w neapolitańskim konserwatorium San Pietro a Majella u kontraltki Barbary Marchisio. Gdy zmarła, żydowska agencja JTA zatytułowała nekrolog „urodzona w Białymstoku” i wśród bliskich wymieniła jej siostrę Freidę Goldenberg z Bronksu, odnotowując, że pochowano ją z katolickim obrządkiem.

Dyrygent Cleofonte Campanini, któremu Marchisio przedstawiła ją w 1912 roku, zaangażował ją m.in. do Philadelphia-Chicago Opera. W Ameryce zadebiutowała 14 listopada 1913 roku w Baltimore jako Mimi w „Cyganerii”, a dwa tygodnie później zaśpiewała Aidę w chicagowskim Auditorium Theatre.

Chicago stało się jej domem. Od sezonu 1916/17 do 1931/32 śpiewała tam przez 16 sezonów, w sumie blisko pięćset razy w mieście i na tournée, była m.in. chicagowską Normą. 4 listopada 1929 roku jako Aida otwierała nowy gmach Civic Opera House, a spektakl transmitowało ogólnokrajowe radio. W 1920 roku poślubiła barytona Giacomo Riminiego, nagrywała w latach 1917–1933, a ostatni raz wystąpiła na scenie w 1937 roku w „Żydówce”. Po odejściu ze sceny otworzyła z mężem szkołę śpiewu w Chicago. Zmarła 28 września 1963 roku w Los Angeles.

Wikipedia

Jan Kiepura

Tenor i gwiazda filmowa, idol lat 30. (1902–1966).

Śpiewał tłumom z balkonu warszawskiego hotelu Bristol, z dachu samochodu i z okna powozu. Jan Kiepura był gwiazdą, która nie potrzebowała sali, by mieć publiczność. Początki nie zapowiadały kariery: z roli górala w „Halce” w Teatrze Wielkim usunięto go, bo przeciągał nuty, nie zważając na dyrygenta. W styczniu 1925 roku zadebiutował jednak we Lwowie jako Faust, w 1926 roku śpiewał w wiedeńskiej Staatsoper Cavaradossiego u boku Marii Jeritzy, a w 1928 roku wystąpił w La Scali.

Sosnowiec, w którym przyszedł na świat 16 maja 1902 roku, leżał wtedy w zaborze rosyjskim, tuż przy granicy z pruskim Górnym Śląskiem. Ojciec, Franciszek Kiepura (1877–1951), był piekarzem i prowadził też sklep spożywczy, a marzył, że synowie zostaną adwokatami. Matka, Maria (Miriam) z domu Neuman (1885–1943), pochodziła z rodziny żydowskiej i przyjęła chrzest, by wyjść za Franciszka. Dwa lata młodszy brat Władysław także został tenorem. Jan chodził w latach 1916–1920 do szkoły w Sosnowcu, śpiewał w szkolnym chórze, był harcerzem, grał w piłkę w Victorii Sosnowiec, a w 1919 roku jako ochotnik poszedł do I powstania śląskiego. Na życzenie ojca studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, ale pieniądze z domu po kryjomu wydawał na lekcje śpiewu u Wacława Brzezińskiego i Tadeusza Leliwy. W 1938 roku przeniósł się do Francji, a w 1939 roku wyjechał do Ameryki. Wyjazd wiąże się z narastającym w Europie antysemityzmem, bo zarówno on, jak i jego żona mieli żydowskie korzenie po matkach. Po wybuchu wojny zgłosił się jako ochotnik do formowanej we Francji armii polskiej i oświadczył dziennikarzom: „Teraz jestem tylko żołnierzem, żołnierzem polskim”, a w USA dochody z koncertów przekazywał na pomoc Polsce, m.in. 100 tysięcy dolarów na fundusz Aid to Poland.

Od 1930 roku robił równolegle karierę filmową, zagrał w kilkunastu filmach muzycznych, w tym w hollywoodzkim „Give Us This Night” (1936). W 1936 roku poślubił węgierską sopranistkę Martę Eggerth, z którą odtąd często występował. Za pieniądze z zagranicznych występów zbudował hotel Patria w Krynicy-Zdroju, otwarty w 1933 roku. 10 lutego 1938 roku zadebiutował w Metropolitan Opera jako Rudolf w „Cyganerii”, śpiewał tam też m.in. Don José i Księcia Mantui.

Nowy rozdział przyniósł Broadway. 4 sierpnia 1943 roku w nowojorskim Majestic Theatre wyszedł z żoną na scenę w „Wesołej wdówce” Lehára, on jako Danilo, ona jako Sonia, a przedstawienie zagrano 322 razy. Zmarł nagle na atak serca 15 sierpnia 1966 roku w Harrison pod Nowym Jorkiem, dwa dni po swoim ostatnim koncercie. Trumnę wystawiono w holu Teatru Wielkiego w Warszawie, a w kondukcie na Powązki szły tłumy.

Wikipedia

Teresa Żylis-Gara

Sopranistka, przez kilkanaście sezonów gwiazda Metropolitan Opera (1930–2021).

17 grudnia 1968 roku Teresa Żylis-Gara zadebiutowała w Metropolitan Opera jako Donna Elwira w „Don Giovannim”, u boku Cesarego Siepiego i Martiny Arroyo. Dyrektor Rudolf Bing od razu zaproponował jej długoletni kontrakt, który zaczął się w styczniu 1970 roku od Paminy w „Czarodziejskim flecie”. Elwirę nazywała swoją rolą przeznaczenia, śpiewała ją także w Salzburgu pod batutą Herberta von Karajana i w San Francisco.

Urodziła się 23 stycznia 1930 roku w Landwarowie pod Wilnem, wówczas w granicach II Rzeczypospolitej, dziś to litewskie Lentvaris. Była najmłodszym dzieckiem Franciszka i Jadwigi Żylisów. Ojciec był kolejarzem, a państwowa posada dawała rodzinie skromny, ale stały dochód. „Żyliśmy bardzo skromnie, nie miało to jednak dla nas większego znaczenia” – wspominała. Śpiewali wszyscy: matka altem, ojciec barytonem, bracia grali na gitarze i mandolinie, a Teresa śpiewała w kościelnym chórze. „Nasze wieczory były rozśpiewane” – mówiła, nazywając je „naszym szczęściem i bogactwem”. Po wojnie, gdy Wileńszczyzna znalazła się w ZSRR, Żylisowie przenieśli się do Łodzi (źródła podają rok 1946 lub 1947). Teresa chodziła tam równocześnie do gimnazjum ogólnokształcącego i do średniej szkoły muzycznej. Jej pierwszą nauczycielką śpiewu była Stefania Grabowska, a pierwszym publicznym występem dwie pieśni Karłowicza na balu w Pałacu Poznańskiego. Od 1952 roku studiowała w łódzkiej PWSM u Olgi Olginy i jeszcze jako studentka wyszła za inżyniera Jerzego Garę.

Po wygranej w ogólnopolskim konkursie młodych wokalistów zadebiutowała w Operze Krakowskiej jako Halka. Nagrody w Tuluzie (1958) i Monachium (1960) otworzyły jej drogę do teatrów w Niemczech Zachodnich: Oberhausen, Dortmundu i Düsseldorfu. Zapłaciła za to wysoką cenę, bo kilkuletniego syna zostawiła pod opieką swojej matki w Łodzi. Mówiła później, że nie da się być jednocześnie żoną, matką i artystką o międzynarodowej sławie. W 1965 roku zaśpiewała Oktawiana w „Kawalerze srebrnej róży” w Glyndebourne, a w 1966 roku zadebiutowała w Operze Paryskiej.

W Met występowała przez 16 sezonów, do 31 marca 1984 roku, gdy pożegnała się tytułową partią w „Manon Lescaut”. Zaśpiewała tam 20 ról w ponad 230 przedstawieniach, m.in. Desdemonę, Mimi, Liù i Toskę. Nagrywała dla Deutsche Grammophon i EMI, propagowała też pieśni Chopina i Szymanowskiego. Od 1980 roku mieszkała w Monako. Była oficerem francuskiej Legii Honorowej. Zmarła 28 sierpnia 2021 roku w wieku 91 lat i spoczęła w Alei Zasłużonych na łódzkim cmentarzu Doły.

Wikipedia

Wiesław Ochman

Tenor o światowej karierze.

12 marca 1975 roku na scenie Metropolitan Opera zaśpiewał Arriga w „Nieszporach sycylijskich” Verdiego tenor, który miał w kieszeni dyplom inżyniera ceramika. Wiesław Ochman równolegle ze studiami uczył się śpiewu u Gustawa Serafina w Krakowie, a potem u Marii Szłapak w Bytomiu.

Urodził się 6 lutego 1937 roku na warszawskiej Pradze, w domu przy Ząbkowskiej 48. W rozmowie z „Super Expressem” wspominał ogród z kasztanowcami, bzami i dziką różą, pobliski nieużytek, na którym biły się dzieciaki z sąsiedztwa, i biedę: „Nie było u nas hrabiów, wszyscy mieliśmy po równo, czyli nic”. Z bratem mieli jedną łyżwę przypinaną do buta i rower bez pedałów. Dla czterolatka wojna była „gdzieś daleko”, choć do Auschwitz zabrano także jego ojca. Pierwsze występy dawał na Ząbkowskiej, stawiany na stołku przed sąsiadami, a „wszystkie sąsiadki płakały”. Marzył o malarstwie, uczył się w Liceum Plastycznym w Bolkowie na Dolnym Śląsku i w technikum zdobnictwa ceramicznego w Szczawnie-Zdroju, a potem przez sześć lat studiował ceramikę na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, gdzie w 1960 roku obronił tytuł magistra inżyniera. Na AGH śpiewał solo w akademickim zespole muzycznym, a profesor poradził mu, by najpierw spróbował sił w operze, a potem wrócił na doktorat.

Karierę zaczynał w Operze Śląskiej w Bytomiu (1960–1963) i w Operze Krakowskiej, a w latach 1964–1970 był solistą Teatru Wielkiego w Warszawie. W 1965 roku śpiewał Jontka w „Halce” na uroczystym otwarciu odbudowanego gmachu. Światowy rozdział otworzył w 1967 roku w berlińskiej Staatsoper, potem przyszły Monachium, Hamburg, festiwale w Glyndebourne i Salzburgu, w 1972 roku Opera Paryska, a następnie Chicago i San Francisco. Współpracował m.in. z Herbertem von Karajanem. W Met występował w kolejnych sezonach, między innymi w „Borysie Godunowie” i „Eugeniuszu Onieginie”, a w 1982 roku zadebiutował w La Scali. Nagrywał dla Polskich Nagrań i Deutsche Grammophon, m.in. „Idomeneo” i Requiem Mozarta, „Salome” Straussa i „Halkę”.

Od 1999 roku reżyserował przedstawienia operowe w Bytomiu, a jako malarz miał ponad 60 wystaw indywidualnych. Jest kawalerem Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2001), laureatem złotego medalu Gloria Artis (2005) i doktorem honoris causa AGH (2008). Muzyczną tradycję rodziny kontynuuje wnuk, Krystian Ochman, zwycięzca „The Voice of Poland” i reprezentant Polski na Eurowizji 2022.

Wikipedia · Spotify

Ewa Podleś

Kontralt koloraturowy o skali ponad trzech oktaw (1952–2024).

W lutym 1984 roku nieznana w Ameryce polska śpiewaczka wyszła na scenę Metropolitan Opera w tytułowej roli „Rinalda” Händla, dzieląc tę partię z Marilyn Horne. Ewa Podleś urodziła się 26 kwietnia 1952 roku w Warszawie, a jako mniej więcej trzylatka pojawiła się na scenie w „Madame Butterfly” w Teatrze Wielkim, gdzie w chórze śpiewała jej matka. Studiowała w warszawskiej PWSM u Aliny Bolechowskiej, a w 1978 roku zdobyła brązowy medal Konkursu Czajkowskiego w Moskwie. Na konkursach akompaniował jej pianista Jerzy Marchwiński, późniejszy mąż.

Jej kontralt obejmował ponad trzy oktawy, a krytyk „New York Timesa” pisał w 1998 roku o głosie „rzadkim w typie i pięknie”. Specjalnością Podleś były Rossini i Händel, w tym partie pisane dla kastratów, które śpiewała w zbroi i hełmie. W USA występowała m.in. w Seattle (Erda w „Pierścieniu Nibelunga”), Houston (Ulryka w „Balu maskowym”), Dallas i San Francisco, a do Met wróciła w 2008 roku jako Ślepa w „Giocondzie” Ponchiellego.

Nagranie „Tankreda” Rossiniego pod Alberto Zeddą przyniosło jej w 1996 roku nominację do Grammy w kategorii najlepszego nagrania operowego. Ostatni raz wystąpiła na scenie w 2017 roku w barcelońskim Liceu, potem uczyła. Zmarła na raka płuc 19 stycznia 2024 roku w Warszawie, dwa miesiące po śmierci męża.

Wikipedia · Spotify

Piotr Beczała

Tenor, jeden z najbardziej rozchwytywanych śpiewaków swojego pokolenia.

W lipcu 2018 roku Piotr Beczała w kilka tygodni przejął od Roberta Alagni tytułową partię w nowej inscenizacji „Lohengrina” na festiwalu w Bayreuth, pod batutą Christiana Thielemanna. Nagranie tego spektaklu, wydane przez Deutsche Grammophon, przyniosło mu nominację do Grammy w kategorii najlepszego nagrania operowego (62. edycja, nominacje ogłoszone w 2019 roku). Wcześniej, w 2008 roku, był nominowany za „Traviatę”.

Urodził się 28 grudnia 1966 roku w Czechowicach-Dziedzicach (dziś województwo śląskie) jako najstarsze z trojga dzieci Janiny i Antoniego Beczałów. Matka była krawcową, ojciec pracował w zakładach włókienniczych w Komorowicach. Chłopak działał w harcerstwie, śpiewał w szkolnym chórze, grał na gitarze i słuchał Beatlesów oraz Procol Harum. Nic nie zapowiadało opery: uczył się w czechowickim technikum mechanicznym, w klasie automatyki przemysłowej. Zmieniła to dyrygentka szkolnego chóru Anna Szostak-Myrczek, która zaprosiła go do Chóru im. Stanisława Moniuszki i do zespołu muzyki dawnej Madrygaliści. Z nimi jeździł na tournée po Polsce i Europie Zachodniej. W latach 1986–1992 studiował śpiew w katowickiej Akademii Muzycznej, najpierw u Ireny Lewińskiej, potem u Jana Ballarina, a na kursach w Weimarze, Lenk i Villecroze szlifował głos u Pawła Lisicjana i Seny Jurinac. Na życie dorabiał, śpiewając na ulicy, na wiedeńskiej Kärntner Straße.

Jeszcze przed dyplomem, w 1992 roku, podpisał kontrakt z Landestheater w Linzu, gdzie zaczynał od mniejszych ról i występował do 1997 roku, a potem przeszedł do Opery w Zurychu. Za swojego ulubionego tenora uważał Fritza Wunderlicha, którego nagrania poznał podczas kursów w Weimarze. Amerykański debiut dał w listopadzie 2004 roku jako Leński w San Francisco, a 19 grudnia 2006 roku zadebiutował w Metropolitan Opera jako Książę w „Rigoletcie”.

Od tamtej pory jest jednym z filarów nowojorskiej sceny. Śpiewał tam m.in. Edgarda, Leńskiego, Des Grieux, Księcia w „Rusałce”, Maurizia w „Adrianie Lecouvreur”, Lohengrina i Radamesa, a w grudniu 2025 roku po raz pierwszy w inscenizacji scenicznej wystąpił jako Andrea Chénier, u boku Soni Jonczewej. Ma Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Medal Gloria Artis i nagrodę International Opera Awards dla najlepszego śpiewaka (2018). Według jego kalendarza w 2027 roku wraca do Met jako Cavaradossi w „Tosce” i Parsifal.

Wikipedia

Mariusz Kwiecień

Baryton, słynny Don Giovanni.

Październik 2011 roku miał być jego wielką chwilą: nowa inscenizacja „Don Giovanniego” w Metropolitan Opera w reżyserii Michaela Grandage’a. Podczas próby generalnej Mariusz Kwiecień doznał jednak urazu kręgosłupa, przeszedł operację przepukliny dysku, a premierę zaśpiewał za niego Peter Mattei. Polak wrócił na scenę już 25 października. Don Giovanni był jego znakiem firmowym, śpiewał go w Met, Lyric Opera of Chicago, San Francisco, Houston, Santa Fe i Seattle, gdzie za tę rolę został Artystą Roku sezonu 2006/2007.

Urodził się 4 listopada 1972 roku w Krakowie i ukończył tam IX Liceum Ogólnokształcące im. Zygmunta Wróblewskiego. „Mam sentyment do Krakowa nie tylko dlatego, że tutaj się urodziłem” – mówił w 2011 roku tygodnikowi „Przegląd”. Śpiewu zaczął się uczyć w 1990 roku w krakowskiej Akademii Muzycznej w klasie H. Szubert-Słysz, a dyplom obronił w 1996 roku w warszawskiej Akademii Muzycznej u Włodzimierza Zalewskiego. Jak wspominał, mając 17 czy 18 lat, śpiewał wszystkie piękne utwory Bacha, Händla i Vivaldiego. Na scenie zadebiutował w 1993 roku w Krakowie jako Eneasz w „Dydonie i Eneaszu” Purcella. Wygrywał konkursy wokalne w Dusznikach-Zdroju (1993) i we Wrocławiu (1994), w 1996 roku zdobył w wiedeńskim konkursie Belvedere nagrody Opery Wiedeńskiej i Opery Hamburskiej, a w 1998 roku startował w konkursie Francisca Viñasa w Barcelonie. Tego samego roku trafił do Nowego Jorku, do programu młodych artystów Met (Lindemann Young Artist Development Program).

W 1999 roku zadebiutował w Met jako Kuligin w operze Janáčka „Katia Kabanowa”, a później śpiewał na tej scenie m.in. Marcella w „Cyganerii” i Oniegina. Ma także amerykańskie obywatelstwo. Dwukrotnie był nominowany do Grammy w kategorii najlepszego nagrania operowego: za „Króla Rogera” Szymanowskiego z Covent Garden pod Antoniem Pappano (2017) i za „Poławiaczy pereł” Bizeta z Met (2018). We wrześniu 2020 roku, z powodu nawracających problemów z kręgosłupem, zakończył karierę śpiewaczą. W latach 2020–2023 był dyrektorem artystycznym Opery Wrocławskiej, uczy w krakowskiej Akademii Muzycznej, w 2024 roku otrzymał tytuł profesora, a w 2025 roku doktorat honoris causa Akademii Sztuki w Szczecinie.

Wikipedia

Aleksandra Kurzak

Sopranistka, regularnie występująca w Metropolitan Opera.

W lutym 2026 roku Metropolitan Opera ogłosiła, że Sonia Jonczewa z powodów rodzinnych rezygnuje z marcowych spektakli „Madame Butterfly”. Zastępstwo przypadło Aleksandrze Kurzak, która w marcu zaśpiewała Cio-Cio-San, partię znaną już nowojorskiej publiczności z jej występów w 2024 roku. Dla sopranistki to kolejny rozdział historii z Met, która zaczęła się w grudniu 2004 roku od Olimpii w „Opowieściach Hoffmanna”.

Urodziła się 7 sierpnia 1977 roku w Brzegu Dolnym, a dorastała we Wrocławiu, właściwie w teatrze. Jej matka, sopranistka Jolanta Żmurko, i ojciec, waltornista Ryszard Kurzak, pracowali w operze. „Nasiąkłam sceną, przebywając jako dziecko z rodzicami w operze, spędzając czas za kulisami” – wspominała w rozmowie z PAP, dodając, że najlepiej wychodziło jej naśladowanie mamy w garderobie. Muzyki zaczęła się uczyć jako siedmiolatka, na skrzypcach i fortepianie, i ukończyła wrocławską Szkołę Muzyczną im. Karola Szymanowskiego w klasie skrzypiec. Pół roku przed maturą zapowiedziała w telewizji, że będzie studiować i skrzypce, i śpiew. Wybrała Wydział Wokalny wrocławskiej Akademii Muzycznej, a jej nauczycielką została matka. Gdy w wieku 21 lat debiutowała w Operze Wrocławskiej jako Zuzanna w „Weselu Figara”, Hrabinę śpiewała Jolanta Żmurko. Zwycięstwo w Międzynarodowym Konkursie Wokalnym im. Stanisława Moniuszki (1998) przyniosło jej stypendium fundacji Aleksandra Gudzowatego, dzięki któremu wyjechała na studia do Hamburga.

W latach 2001–2007 należała do zespołu solistów Staatsoper w Hamburgu. W Met śpiewała m.in. Blondę, Gildę, Gretel, Adinę, Musettę, Neddę, Micaëlę, Violettę, Liù i Toskę, a otwarcie serii „Toski” we wrześniu 2024 roku było jej setnym występem na tej scenie.

Od 2005 roku regularnie występowała w Covent Garden, w 2011 roku jako pierwsza polska śpiewaczka podpisała kontrakt z Decca, a od 2018 roku nagrywa dla Sony Classical. Jest żoną francuskiego tenora Roberta Alagni, z którym nagrała album „Puccini in Love” (2018). Ma m.in. nagrodę czytelników International Opera Awards (2015), Złoty Krzyż Zasługi i Złoty Medal Gloria Artis.

Wikipedia

Dyrygenci

Leopold Stokowski

Dyrygent, twórca słynnego brzmienia orkiestry filadelfijskiej (1882–1977).

W „Fantazji” Disneya z 1940 roku jest scena, którą pamiętają pokolenia: po „Uczniu czarnoksiężnika” Myszka Miki zagaduje dyrygenta i ściska mu dłoń. Tym dyrygentem był Leopold Stokowski, który poprowadził większość muzyki do filmu, a jego orkiestrowa wersja Toccaty i fugi d-moll Bacha otwiera całość. W 1942 roku otrzymał za „Fantazję” honorowego Oscara. Opisaliśmy go także w poradniku o Hollywood.

Polskie korzenie Stokowskiego są prawdziwe, choć skromniejsze niż legenda, którą sam o sobie snuł. Urodził się 18 kwietnia 1882 roku w Londynie, w domu przy Upper Marylebone Street. Z ziem polskich pochodził jego dziadek Leopold, stolarz meblowy, który osiadł w Londynie, ożenił się z Brytyjką Jessie Sarah Anderson i zmarł w 1879 roku, trzy lata przed narodzinami wnuka. Ojciec dyrygenta, Kopernik Joseph Bolesław Stokowski, urodził się już w Anglii i również był stolarzem, a matka, Annie-Marion z domu Moore, pochodziła z Irlandii. Po polsku w domu nie mówiono. W Ameryce Stokowski chętnie eksponował polskość: opowiadał, że dziadek był chłopem albo ziemianinem wywłaszczonym przez cara, w 1950 roku podał leksykonowi Riemanna jako miejsce urodzenia Kraków i rok 1887, a mówił z trudnym do umiejscowienia akcentem. Biograf Oliver Daniel wiązał to z pierwszą żoną, pianistką Olgą Samaroff, która namawiała go, by podkreślał polską część pochodzenia. Do polskiej muzyki był jednak przywiązany naprawdę: w USA promował utwory Andrzeja Panufnika, Witolda Lutosławskiego i Bolesława Szabelskiego.

W 1905 roku zaczął pracę w Nowym Jorku jako organista kościoła św. Bartłomieja, w 1909 roku objął Cincinnati Symphony Orchestra, a w 1912 roku Philadelphia Orchestra, którą kierował do 1938 roku i której nadał rozpoznawalne brzmienie. Tam w 1916 roku dał amerykańską premierę VIII Symfonii Mahlera.

Później stał na czele NBC Symphony Orchestra (1941–1944) i Houston Symphony (1955–1961), był głównym dyrygentem gościnnym New York Philharmonic, a w wieku 80 lat założył American Symphony Orchestra. Z nią w 1965 roku prawykonał IV Symfonię Ivesa, za której nagranie dostał Grammy w 1966 roku. W wieku 94 lat podpisał kontrakt płytowy z Columbią, który miał trwać do jego setnych urodzin. Zmarł 13 września 1977 roku w Nether Wallop w Anglii.

Wikipedia · Spotify

Artur Rodziński

Dyrygent, szef czterech czołowych orkiestr amerykańskich (1892–1958).

O Arturze Rodzińskim mówiono, że dyryguje z rewolwerem w kieszeni. Jego żona Halina potwierdziła w swoich wspomnieniach, że broń była prawdziwa i naładowana. Legenda pasowała do muzyka, którego krytyk Virgil Thomson nazwał „mistrzem w szkoleniu” orkiestr.

Urodził się 1 stycznia 1892 roku w Splicie, w ówczesnej austriackiej Dalmacji (dziś Chorwacja). Jego ojciec Herman, lekarz wojskowy polskiego pochodzenia, dosłużył się stopnia generała, matką była Jadwiga z Wiszniewskich. Wkrótce rodzina przeniosła się do Lwowa, stolicy austriackiej Galicji, i tam chłopiec zaczął uczyć się muzyki. Pod naciskiem ojca studiował w Wiedniu prawo, ale równolegle zapisał się do Akademii Muzycznej, gdzie kompozycji uczyli go Joseph Marx i Franz Schreker, dyrygentury Franz Schalk, a gry na fortepianie Emil von Sauer i Jerzy Lalewicz. Walczył w armii austro-węgierskiej w czasie I wojny światowej, a w odrodzonej Polsce wstąpił do Wojska Polskiego. Muzyczną drogę zaczynał w Operze Lwowskiej jako korepetytor, tam też zadebiutował jako dyrygent „Ernanim” Verdiego. Potem przeniósł się do Warszawy, gdzie dyrygował w Operze i Filharmonii. W Warszawie usłyszał go Leopold Stokowski, który po „Śpiewakach norymberskich” zaprosił go do Filadelfii. Amerykański debiut dał 15 listopada 1925 roku w Academy of Music, a we wrześniu 1926 roku został asystentem Stokowskiego.

W Ameryce kierował Los Angeles Philharmonic (1929–1933) i Cleveland Orchestra (1933–1943), z którą w 1935 roku dał amerykańską premierę „Lady Makbet mceńskiego powiatu” Szostakowicza. W 1937 roku na prośbę Toscaniniego dobierał muzyków i przygotował NBC Symphony Orchestra.

W latach 1943–1947 prowadził New York Philharmonic, gdzie zatrudnił jako asystenta młodego Leonarda Bernsteina. Odszedł po konflikcie z menedżerem Arthurem Judsonem, a po jednym sezonie (1947–1948) rozstał się też z Chicago Symphony Orchestra. Obywatelstwo amerykańskie przyjął w 1933 roku. Promował polską muzykę, m.in. utwory Szymanowskiego. Zmarł 27 listopada 1958 roku w Bostonie, jedenaście dni po „Tristanie i Izoldzie” w Lyric Opera of Chicago.

Wikipedia · Spotify

Stanisław Skrowaczewski

Dyrygent i kompozytor, przez prawie 20 lat szef Minnesota Orchestra (1923–2017).

Kiedy w Minneapolis zapytano go, jak poprawić akustykę Northrop Auditorium, Stanisław Skrowaczewski odpowiedział jednym słowem: „Dynamitem”. Nowa Orchestra Hall, o którą zabiegał, otwarta w 1974 roku, stała się jednym z najważniejszych osiągnięć jego kadencji.

Urodził się 3 października 1923 roku we Lwowie jako syn laryngologa Pawła Skrowaczewskiego i Zofii z Karszniewiczów. Na fortepianie i skrzypcach zaczął grać jako czterolatek, a jako siedmiolatek tak przeżył usłyszane w radiu Adagio z VII Symfonii Brucknera, że rozpoczęło to jego dozgonną miłość do tego kompozytora. W tym samym wieku napisał pierwszy utwór orkiestrowy, jako jedenastolatek dał recital fortepianowy transmitowany przez radio, a dwa lata później wykonał III Koncert fortepianowy Beethovena jednocześnie jako solista i dyrygent. Uczył się w lwowskim III Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. W czasie niemieckiej okupacji, podobnie jak Zbigniew Herbert czy Stefan Banach, pracował jako karmiciel wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla, który w czasie okupacji dawał schronienie tysiącom ludzi. Podczas wojennego bombardowania zranił obie ręce, co przekreśliło karierę pianisty. W 1945 roku eksternistycznie ukończył lwowskie konserwatorium, a po wysiedleniu Polaków ze Lwowa osiadł w Krakowie.

Postawił więc na dyrygenturę i kompozycję. W Krakowie studiował u Romana Palestra i Waleriana Bierdiajewa, a w latach 1947–1949 w Paryżu u Nadii Boulanger. Kierował filharmoniami we Wrocławiu, Katowicach i Krakowie, a w latach 1956–1959 Filharmonią Narodową. W 1956 roku wygrał konkurs dyrygencki w Rzymie. Gdy w 1957 roku Cleveland Orchestra koncertowała w Warszawie, George Szell zaprosił go do Ameryki, a w 1958 roku Skrowaczewski zadebiutował z tą orkiestrą. W 1960 roku, z propozycją objęcia Minneapolis Symphony Orchestra, wyjechał wraz z żoną Krystyną przez Amsterdam do Stanów Zjednoczonych i osiadł tam na stałe.

Do 1979 roku był dyrektorem muzycznym orkiestry w Minneapolis, od 1968 roku noszącej nazwę Minnesota Orchestra, potem jej dyrygentem honorowym. W latach 80. prowadził też Hallé Orchestra w Manchesterze, a jego cykl symfonii Brucknera z orkiestrą w Saarbrücken zdobył nagrodę MIDEM. W 2014 roku otrzymał Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski. Ostatni raz stanął przed Minnesota Orchestra w październiku 2016 roku, z Brucknerem w programie. Zmarł 21 lutego 2017 roku w St. Louis Park w Minnesocie.

Wikipedia · Spotify

Krzysztof Urbański

Dyrygent młodego pokolenia.

Gdy w październiku 2010 roku Indianapolis Symphony Orchestra ogłosiła nazwisko nowego dyrektora muzycznego, amerykańska prasa podkreślała jego wiek. Krzysztof Urbański miał 28 lat i był przedstawiany jako najmłodszy szef dużej orkiestry w USA. Funkcję objął 1 września 2011 roku i pełnił ją przez dekadę, do końca sezonu 2020/2021, ucząc równocześnie dyrygentury w Jacobs School of Music Uniwersytetu Indiany.

Urodził się 17 października 1982 roku w Pabianicach pod Łodzią i tam uczył się w państwowej szkole muzycznej. Dyrygentury uczył się w warszawskiej Akademii Muzycznej u Antoniego Wita, korzystał też z kursów mistrzowskich Kurta Masura, a w 2007 roku, w roku dyplomu, wygrał Międzynarodowy Konkurs Dyrygencki Praska Wiosna. Był asystentem w Filharmonii Narodowej, potem szefem orkiestry w Trondheim (2010–2017), pierwszym dyrygentem gościnnym Tokyo Symphony Orchestra i NDR Elbphilharmonie Orchester (2015–2021). Do Indianapolis trafił jako gość: w kwietniu 2010 roku po raz pierwszy poprowadził tamtejszą orkiestrę, a w czerwcu wrócił na jej letni cykl „Symphony on the Prairie”.

Jako gość prowadził m.in. Chicago Symphony Orchestra, New York Philharmonic, Los Angeles Philharmonic i San Francisco Symphony. Nagrywa m.in. dla Alpha Classics, a płyta Deutsche Grammophon z utworami Chopina, nagrana z Janem Lisieckim, przyniosła mu nagrodę ECHO Klassik. W 2015 roku otrzymał Leonard Bernstein Award festiwalu Szlezwik-Holsztyn. Od sezonu 2024/2025 jest dyrektorem muzycznym i artystycznym Filharmonii Narodowej w Warszawie oraz szefem Berner Symphonieorchester.

Wikipedia · Spotify

Jazz

Gene Krupa

Perkusista jazzowy, jeden z najbardziej wpływowych perkusistów XX wieku (1909–1973).

„Sing, Sing, Sing” – nagranie orkiestry Benny’ego Goodmana z 1937 roku, w którym tom-tomy Gene’a Krupy prowadzą cały utwór – do dziś uchodzi za wzorcowy popis perkusyjny ery swingu.

Eugene Bertram Krupa przyszedł na świat 15 stycznia 1909 roku w Chicago jako najmłodsze z dziewięciorga dzieci Anny z domu Oslowski i Bartłomieja Krupy. Ojciec był imigrantem z Polski, ze wsi Łęki Górne pod Pilznem (dziś powiat dębicki, województwo podkarpackie), która w czasach jego młodości leżała w Galicji, w zaborze austriackim. Matka urodziła się już w Ameryce, w Shamokin w Pensylwanii, ale także w rodzinie polskiego pochodzenia. Ojciec zmarł, gdy Gene był małym chłopcem, i dziewięcioro dzieci utrzymywała matka, która pracowała jako modystka. Jedenastoletni Gene dorabiał w sklepie Brown Music Company w południowej części Chicago, gdzie pracował jego starszy brat – odkurzał fortepiany, mył okna, a w ruchliwe dni sprzedawał płyty. Za zarobione pieniądze kupił bębny, bo były najtańsze w katalogu. Pobożna matka chciała, by został księdzem, i w 1924 roku posłała go do St. Joseph’s College w Rensselaer w Indianie, szkoły przygotowującej do seminarium. Uczył go tam muzyki ojciec Ildefonse Rapp, ale już rok później Gene wybrał bębny zamiast kapłaństwa.

Podczas sesji nagraniowej w 1927 roku uparł się przy pełnym zestawie perkusyjnym, co uważa się za pierwsze zarejestrowane użycie wielkiego bębna w jazzie. W grudniu 1934 roku dołączył do Goodmana i stał się gwiazdą w całych Stanach. Odszedł po słynnym koncercie w Carnegie Hall w styczniu 1938 roku i założył własną orkiestrę, z którą w 1941 roku nagrał przebój „Let Me Off Uptown” z Anitą O’Day i Royem Eldridge’em. W 1943 roku zarzut posiadania marihuany skończył się krótkim wyrokiem i rozpadem zespołu. We wrześniu 1952 roku w Carnegie Hall zmierzył się z Buddym Richem w pojedynku wydanym przez Verve jako „The Drum Battle”.

Zostawił ślad także w samym instrumencie: z jego inicjatywy firma Slingerland opracowała tom-tomy z dwiema strojonymi membranami. Czytelnicy „DownBeatu” wybrali go najlepszym perkusistą w 1944 roku, a w 1972 roku wprowadzili do Hall of Fame magazynu. W 1959 roku powstał film „The Gene Krupa Story” z Salem Mineo w roli głównej. Krupa zmarł 16 października 1973 roku w Yonkers w stanie Nowy Jork, a w 1979 roku jako pierwszy perkusista trafił do Hall of Fame pisma „Modern Drummer”.

Wikipedia

Michał Urbaniak

Skrzypek, saksofonista i kompozytor, jeden z twórców jazz fusion (1943–2025).

Kiedy Miles Davis pracował nad albumem „Tutu” (1986), do studia zaprosił skrzypka z Polski. Michał Urbaniak mieszkał wtedy w Nowym Jorku od trzynastu lat, a w 1971 roku zdobył Grand Prix dla najlepszego solisty na festiwalu w Montreux.

Urodził się 22 stycznia 1943 roku w okupowanej Warszawie jako syn Edmunda Michałowskiego, tkacza, i Ireny z domu Wysockiej, szwaczki. Rodzice rozstali się, gdy był dzieckiem, a nazwisko Urbaniak przejął po ojczymie, Marianie Urbaniaku. Dorastał w Łodzi i, jak wspominał, w dostatku: „Matka i ojczym zarabiali góry pieniędzy”. Jazz odkrył jako chłopiec w audycjach Głosu Ameryki, słuchając Louisa Armstronga, i namówił matkę na kupno saksofonu, na którym nauczył się grać sam. W łódzkim liceum muzycznym uczył się gry na skrzypcach u M. Szaleskiego, a wieczorami grywał w klubie Pod Siódemkami oraz w zespołach Tiger Rag i Modern Combo. W 1961 roku zaczął studia w warszawskiej PWSM w klasie Tadeusza Wrońskiego. Amerykę zobaczył po raz pierwszy latem 1962 roku, w trasie z kwintetem Andrzeja Trzaskowskiego The Wreckers, potem grał w kwintecie Krzysztofa Komedy i przez kilka lat w Skandynawii. Wiosną 1973 roku, podczas trasy po Niemczech, zauważyli go ludzie z niemieckiego oddziału CBS. W maju pożegnał się z polską publicznością koncertem w warszawskiej Filharmonii, wydanym potem jako „In Concert”.

11 września 1973 roku przyjechał z żoną, Urszulą Dudziak, do Nowego Jorku. Z polecenia Johna Hammonda podpisał kontrakt z Columbia Records, dla której nagrał m.in. „Fusion” (1974), „Atma” i „Fusion III”. Zespół Fusion łączył polski folklor z nowojorskim funkiem, a Urbaniak grał na pięciostrunowych skrzypcach z syntezatorem, na saksofonach i lyriconie. Występował w Carnegie Hall, Avery Fisher Hall i Village Vanguard, współpracował m.in. z Herbiem Hancockiem, Chickiem Coreą, Wayne’em Shorterem, Elvinem Jonesem, Weather Report i Quincym Jonesem. W 1989 roku założył Urbanator, projekt łączący jazz z rapem i hip-hopem, a w 1992 roku magazyn „DownBeat” umieścił go na pierwszym miejscu w pięciu kategoriach.

Równolegle pisał muzykę filmową – za „Dług” dostał Orła i nagrodę w Gdyni, nagradzany był też za „Eden”. W 2016 roku otrzymał Złotego Fryderyka za całokształt twórczości, a album „Miles of Blue”, hołd dla Milesa Davisa, pokrył się platyną. Zmarł 20 grudnia 2025 roku w wieku 82 lat. W styczniu 2026 roku spoczął w Alei Zasłużonych na Wojskowych Powązkach, obok Jana „Ptaszyna” Wróblewskiego.

Wikipedia

Urszula Dudziak

Wokalistka jazzowa znana z wokaliz i elektronicznego przetwarzania głosu.

Głos o skali pięciu oktaw, do tego elektronika, przez którą przepuszczała go na scenie – tak Urszula Dudziak zbudowała brzmienie, którego nie da się pomylić z żadnym innym. W ciągu kilku lat od debiutu stała się jedną z najpopularniejszych polskich artystek jazzowych, śpiewała z Krzysztofem Komedą i w zespole męża, Michała Urbaniaka. Album „Newborn Light” (1972), nagrany w duecie z Adamem Makowiczem, dostał w „DownBeacie” pięć gwiazdek.

Urodziła się 22 października 1943 roku w Straconce, wtedy niewielkiej górskiej wsi, a od 1973 roku dzielnicy Bielska-Białej. Gdy miała dwa lata, rodzice przenieśli się do Gubina nad Nysą Łużycką, później rodzina mieszkała w Nowej Soli i Zielonej Górze. Muzyka była w domu nie tylko jej pasją: starszy brat, Leszek Dudziak, został perkusistą jazzowym i też grał z Krzysztofem Komedą. Urszula uczyła się gry na akordeonie i fortepianie, a w harcerstwie śpiewała pieśni patriotyczne i ludowe, czardasze i przeboje ówczesnych piosenkarek. Jako czternastolatka usłyszała w radiu nagranie Elli Fitzgerald i przepadła dla jazzu. Śpiewała z amatorskimi zespołami w Zielonej Górze, występowała i nagrywała z orkiestrą Edwarda Czernego, a w 1958 roku, jeszcze w granatowym szkolnym mundurku z białym kołnierzykiem, pojechała do Warszawy na spotkanie z Komedą.

W 1973 roku zamieszkała z Urbaniakiem na Manhattanie. Dla wytwórni Arista nagrała płyty „Urszula” (1975) i „Midnight Rain” (1977), dla CTI album „High Horse” (1984). Współpracowała z orkiestrą Gila Evansa, występowała też z Archiem Sheppem i Lesterem Bowiem, a także należała do grupy Vocal Summit, w której śpiewali m.in. Bobby McFerrin, Jeanne Lee i Norma Winstone. „Los Angeles Times” uznał ją za wokalistkę jazzową roku 1979.

Osobny rozdział to „Papaya” z płyty „Urszula”. W 1976 roku utwór był czołówką brazylijskiej telenoweli „Anjo Mau”, a ponad trzy dekady później, w 2007 roku, stał się przebojem na Filipinach, skąd układ taneczny do niego trafił w 2008 roku do programu „Good Morning America”. Po około trzydziestu latach w Nowym Jorku Dudziak wróciła do Polski. Ma Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009), Fryderyka za całokształt twórczości (2017) i Medal Uznania Fundacji Kościuszkowskiej (2023). W 2011 roku wydała wspomnienia „Wyśpiewam wam wszystko”.

Wikipedia · Spotify

Adam Makowicz

Pianista jazzowy i kompozytor.

Dziesięciotygodniowa trasa po Stanach, którą w 1977 roku przygotował mu John Hammond z Columbia Records, odmieniła życie Adama Makowicza. Według polskich źródeł Hammond zaprosił go z polecenia Benny’ego Goodmana i Willisa Conovera. Pianista grał wtedy w nowojorskim klubie The Cookery w Greenwich Village i nagrał dla Columbii solowy album „Adam”. W 1978 roku wrócił z półrocznym kontraktem i osiadł na Manhattanie. Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego wystąpił w nadawanym na cały świat programie telewizyjnym „Żeby Polska była Polską”, zorganizowanym z inicjatywy prezydenta Ronalda Reagana, co na kilka lat zamknęło mu drogę do kraju. Swobodnie przyjeżdżać do Polski mógł dopiero po 1989 roku.

Urodził się 18 sierpnia 1940 roku jako Adam Matyszkowicz w Hnojniku (po polsku Gnojnik) na Śląsku Cieszyńskim, dziś w Czechach, w mieszkającej tam polskiej rodzinie. W 1946 roku rodzice przenieśli się do Polski i wybrali Rybnik, gdzie ojciec, inżynier maszyn górniczych, dostał pracę w kopalni. Pierwszych lekcji fortepianu udzielała synowi matka, pianistka i śpiewaczka. Uzdolniony chłopiec trafił do szkoły dla dzieci muzycznie utalentowanych, a potem do rybnickiej klasy fortepianu profesora Karola Szafranka. Rodzice marzyli dla niego o karierze klasycznego pianisty, ale piętnastolatka porwał jazz. Jak wspominał w 1981 roku w „The Christian Science Monitor”, nie mógł znaleźć nauczyciela, więc uczył się od kolegów i z audycji „Music USA” Willisa Conovera. Porzucił klasyczne studia w Krakowie i, nie mogąc liczyć na pomoc rodziców, wybrał skromne życie wokół klubu Helicon. W 1962 roku współtworzył zespół Jazz Darings, w którym grał też Tomasz Stańko, a w latach 70. nagrał z nim „Unit”, z Urszulą Dudziak zaś „Newborn Light”. W 2015 roku Rybnik nadał mu honorowe obywatelstwo.

W Ameryce krytycy porównywali jego technikę do Arta Tatuma, któremu poświęcił później płytę „A Tribute to Art Tatum” (1997). Grał w Carnegie Hall i Kennedy Center, występował z National Symphony Orchestra i nagrał ponad 30 albumów. W 2004 roku ukazał się koncert „At the Carnegie Hall” z Leszkiem Możdżerem. Ma Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2005) i Złotego Fryderyka (2021), a w 2022 roku jako pierwszy muzyk jazzowy w Polsce otrzymał doktorat honoris causa – od Akademii Sztuki w Szczecinie. W 2025 roku wydał płytę „New York Flavors” z Medyną.

Wikipedia

Tomasz Stańko

Trębacz i kompozytor, jedna z najważniejszych postaci europejskiego jazzu (1942–2018).

Pierwszym koncertem jazzowym, jaki zobaczył, był występ Dave’a Brubecka w 1958 roku. „Przesłaniem była wolność” – wspominał po latach w rozmowie z „The New York Times”. Jesienią 1962 roku Tomasz Stańko założył w Krakowie z Adamem Makowiczem zespół Jazz Darings, uznawany za jedną z pierwszych formacji free jazzowych w Europie, a w latach 1963–1967 grał w kwintecie Krzysztofa Komedy, m.in. na płycie „Astigmatic”.

Urodził się 11 lipca 1942 roku w Rzeszowie, ale dzieciństwo spędził w Krakowie. Był synem Józefa, prawnika, i Eleonory z domu Jakubiec, nauczycielki. Według nekrologu w „The Guardian” ojciec był też zawodowym skrzypkiem, a w autobiografii „Desperado”, spisanej z Rafałem Księżykiem, syn wspominał go jako człowieka, który „dbał o siebie i był hipochondrykiem”. Od 1949 roku Tomasz uczył się gry na skrzypcach w krakowskiej podstawowej szkole muzycznej, grał też na fortepianie. Trąbkę usłyszał po raz pierwszy jako harcerz, gdy w drużynie wytypowano go do gry na sygnałówce. Dużo rysował i malował, myślał o karierze plastyka, ale plany zmienił koncert Brubecka w krakowskiej Rotundzie. Uczył się w III Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kochanowskiego, od 1959 roku równolegle w średniej szkole muzycznej w klasie trąbki, a w latach 1964–1969 studiował w krakowskiej PWSM u prof. Ludwika Lutaka. Jak mówił, dzięki jazzowi „przełożył na drugą stronę rodzinną nieśmiałość, tremę i niewiarę w siebie”.

Z monachijską wytwórnią ECM związał się na dekady. Pierwszym jego albumem w tej wytwórni była „Balladyna” (1976). Potem przyszły m.in. „Litania” z muzyką Komedy (1997), „Soul of Things” (2002) i „Suspended Night” (2004), nagrane z młodymi wtedy Marcinem Wasilewskim, Sławomirem Kurkiewiczem i Michałem Miśkiewiczem, a także „Lontano” (2006) i „Dark Eyes” (2009). Od 1984 roku grał w big bandzie Cecila Taylora. Jako pierwszy muzyk otrzymał European Jazz Prize, a fragment „Suspended Night” zamyka antologię jazzu wydaną w 2011 roku przez Smithsonian Folkways.

Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku zamieszkał na Manhattanie i grał w Birdland i Jazz Standard. W 2012 roku skrystalizował się jego New York Quartet z pianistą Davidem Virellesem, basistą Thomasem Morganem i perkusistą Geraldem Cleaverem, z którym nagrał „Wisławę” (2013), album nazwany na cześć Wisławy Szymborskiej. Na „December Avenue” (2017) Morgana zastąpił Reuben Rogers. Stańko zmarł na raka płuc 29 lipca 2018 roku w Warszawie.

Wikipedia

Grażyna Auguścik

Wokalistka, kompozytorka i aranżerka jazzowa z Chicago.

Zaczynała od gitary w rodzinnym Słupsku, gdzie urodziła się 17 sierpnia 1955 roku i gdzie uczyła się w szkole muzycznej. Do polskiego folkloru, który wraca w wielu jej nagraniach, ma stosunek rodzinny: „fascynację muzyką ludową mam w genach. Dziadkowie, rodzice grali i śpiewali” – mówiła w wywiadzie dla „Culture Avenue”. Szybko przerzuciła się na śpiew. Zadebiutowała w 1977 roku na festiwalu w Toruniu, w 1979 roku wygrała konkurs debiutantów na festiwalu w Opolu, a w 1981 roku zdobyła nagrody na Studenckim Festiwalu Piosenki w Krakowie i na festiwalu jazzu tradycyjnego „Złota Tarka” w Warszawie. W 1988 roku wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie występowała m.in. z Michałem Urbaniakiem i Urszulą Dudziak, a w 1992 roku ukończyła Berklee College of Music w Bostonie. Wielu kolegów z uczelni ruszyło wtedy do Nowego Jorku. Ona wybrała Chicago, które znała z wcześniejszych wypraw, bo w Nowym Jorku na początku musiałaby pewnie pracować poza muzyką, a „szkoda mi było na to czasu”. Mieszka tam od 1994 roku.

Grażyna Auguścik wydaje płyty we własnej wytwórni GMA i chętnie sięga po polski folklor, muzykę latynoamerykańską i klezmerską. Nagrała m.in. „Kolędy” z Urszulą Dudziak (1996), „Pastels” z pianistą Bogdanem Hołownią, „Lulajże” (2005), dwa albumy z brazylijskim gitarzystą Paulinho Garcią – „Andanca” (2008) i „The Beatles Nova” (2011) – oraz „Szeptem” (2016). Współpracowała z Michaelem i Randym Breckerami, Jimem Hallem, Johnem Medeskim, Patricią Barber, Terrym Callierem i Kurtem Rosenwinkelem, brała też udział w programach Jazz Institute of Chicago.

Czytelnicy „Jazz Forum” wybierali ją najlepszą wokalistką jazzową w latach 2002, 2003, 2004, 2006 i 2016. W 2011 roku otrzymała nagrodę ministra kultury, w 2017 roku Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” i Złotą Sowę Polonii, a w 2024 roku Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

Wikipedia

Darek Oleszkiewicz

Kontrabasista jazzowy, kompozytor i pedagog z Los Angeles.

Do Los Angeles przyleciał w 1988 roku z prostym planem: poszerzyć muzyczne horyzonty. Rok później miał już pełne stypendium w California Institute of the Arts i lekcje u Charliego Hadena, którego stał się podopiecznym. Darek Oleszkiewicz, w Ameryce znany jako Darek Oles, urodził się 20 lutego 1963 roku we Wrocławiu i w wieku pięciu lat zaczął naukę w szkole muzycznej. Przeszedł drogę od fortepianu przez gitarę i gitarę basową do kontrabasu, po który sięgnął w wieku 18 lat. W 1983 roku zdobył nagrody na konkursie Jazz Juniors w Krakowie, ruszył w trasę z kwartetem Jana „Ptaszyna” Wróblewskiego i przez kolejne lata grał w czołowych polskich zespołach, koncertując w Europie, na Kubie i w Meksyku.

Po dyplomie w 1992 roku został wykładowcą CalArts, gdzie uczy gry na kontrabasie i prowadzi zespoły jazzowe, a od 2002 roku uczy też jazzu na University of California w Irvine. W 1993 roku współzałożył Los Angeles Jazz Quartet. Grał i nagrywał m.in. z Bradem Mehldauem (płyta „Largo”), Billym Higginsem, Patem Methenym, Joem Lovano, Charlesem Lloydem, Lee Konitzem, Horace’em Silverem i Alice Coltrane. Ma na koncie około stu albumów.

Jako lider zadebiutował płytą „Like a Dream” (Cryptogramophone, 2004) z Mehldauem i Benniem Maupinem. Grał w trio Petera Erskine’a, którego album „Live in Italy” był nominowany do Grammy na gali w 2023 roku. W 2005 roku czytelnicy „Jazz Forum” wybrali go najlepszym kontrabasistą.

Wikipedia

Zbigniew Seifert

Skrzypek jazzowy (1946–1979).

Ostatnią płytę nagrał w Nowym Jorku z czołówką amerykańskiego jazzu, a jej premiery już nie doczekał. Zbigniew Seifert urodził się 7 czerwca 1946 roku w Krakowie i zaczynał od saksofonu altowego, zafascynowany Johnem Coltrane’em.

Całą muzyczną drogę przeszedł w krakowskich szkołach. W 1960 roku ukończył klasę skrzypiec Marii Maksysiowej w Państwowej Szkole Muzycznej, a w latach 1960–1965 uczył się w Państwowym Liceum Muzycznym im. Fryderyka Chopina u prof. Stanisława Tawroszewicza, któremu po latach zadedykował płytę „Man of the Light”. Już w liceum założył Kwartet Zbigniewa Seiferta. W 1964 roku jego członkowie, za zgodą szkoły i pod opieką nauczyciela Janusza Mroczka, pojechali na Jazz Jamboree do Warszawy, a rok później kwartet zadebiutował na XIV Zaduszkach Jazzowych. Dyplom z klasy skrzypiec krakowskiej uczelni muzycznej obronił w 1970 roku, a od 1968 roku grał w kwintecie Tomasza Stańki, z którym wystąpił m.in. na Jazz Jamboree. Do sięgnięcia po skrzypce w kwintecie namawiał go m.in. Stańko. W tym zespole przeniósł coltrane’owską ekspresję na skrzypce i stworzył własny, natychmiast rozpoznawalny język. Żonie Agnieszce zadedykował później album „Solo Violin”.

W 1973 roku przeniósł się do Niemiec, grał z Hansem Kollerem, Joachimem Kühnem, Charliem Mariano i Volkerem Kriegelem, a w 1976 roku wystąpił z Johnem Lewisem na festiwalu w Montreux. Wydał płyty „Solo Violin” i „Man of the Light”, a amerykańska wytwórnia Capitol Records opublikowała jego album „Zbigniew Seifert” (1977). Z grupą Oregon nagrał płytę „Violin” (1978, Vanguard).

Pod koniec 1978 roku zarejestrował dla Capitolu album „Passion” z Johnem Scofieldem, Richiem Beirachem, Eddiem Gomezem, Jackiem DeJohnette’em i Naná Vasconcelosem. Chorował wtedy już na nowotwór. Na kolejną operację pojechał do Buffalo w stanie Nowy Jork i zmarł tam w nocy z 14 na 15 lutego 1979 roku, w wieku 32 lat. Spoczywa na Cmentarzu Rakowickim. Od 2014 roku jego imię nosi międzynarodowy konkurs skrzypiec jazzowych, a w Krakowie jest ulica Seiferta.

Wikipedia

Muzyka filmowa

Trzech kompozytorów z polskich ziem opisaliśmy już w poradniku o polskich korzeniach w Hollywood. Urodzony w Warszawie Bronisław Kaper dostał Oscara za muzykę do filmu „Lili” i napisał jazzowy standard „On Green Dolphin Street”. Franz Waxman, urodzony w Królewskiej Hucie, dziś Chorzowie, zdobył dwa Oscary z rzędu. Jan A.P. Kaczmarek z Konina dostał Oscara za muzykę do „Marzyciela” (2004) i zmarł w 2024 roku.

Kaper: Wikipedia
Waxman: Wikipedia · Spotify
Kaczmarek: Wikipedia

Henryk Wars (Henry Vars)

Kompozytor przedwojennych szlagierów, który po wojnie pisał dla Hollywood (1902–1977).

W „Liście Schindlera” Stevena Spielberga zabrzmiała przedwojenna piosenka „Miłość ci wszystko wybaczy”. Jej autor nie doczekał tej chwili, a od 1947 roku tworzył w Ameryce. Henryk Wars przyszedł na świat jako Henryk Warszawski 29 grudnia 1902 roku w Warszawie.

Pochodził ze zasymilowanej rodziny polskich Żydów. Ojciec, Józef Izrael Warszawski, był inżynierem, a matka Sara z domu Lubelska dała synowi pierwsze lekcje fortepianu. Henryk był drugim z czworga dzieci i jedynym synem. Muzykalne były też siostry: Józefina śpiewała mezzosopranem w Operze Warszawskiej i w mediolańskiej La Scali, a Paulina była pianistką i akompaniatorką. Paulina zginęła podczas Zagłady w Treblince. Przed I wojną światową Warszawscy kilka lat mieszkali we Francji, dokąd zaprowadziła ich praca ojca, i wrócili do Warszawy w 1914 roku. W 1920 roku Henryk zdał maturę w Gimnazjum Ziemi Mazowieckiej, ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Potem studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim i malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych, aż wybrał kompozycję w warszawskim konserwatorium u Romana Statkowskiego i Emila Młynarskiego. Za słuchanie jazzowych płyt podobno wyproszono go z zajęć. W 1927 roku napisał „New York Times”, uważany za pierwszą polską piosenkę jazzową.

W latach 1930–1939 skomponował muzykę do około 50 filmów, w samym 1937 roku do trzynastu. Z tego okresu pochodzą m.in. „Miłość ci wszystko wybaczy” (1933) i „Umówiłem się z nią na dziewiątą”, która po latach zabrzmiała w „Pianiście”. We wrześniu 1939 roku walczył, trafił do niewoli i uciekł z transportu. Pod koniec 1941 roku dołączył do Armii Andersa z teatrem Polska Parada i przeszedł z nią szlak przez Persję, Irak, Egipt, Palestynę i Włochy.

W 1947 roku, dzięki rekomendacji Artura Rubinsteina, wyemigrował do USA, a w 1950 roku przyjęto go do ASCAP z poręczenia Iry Gershwina. Jako Henry Vars pisał piosenki dla Margaret Whiting, Mela Tormé, Brendy Lee i Doris Day oraz muzykę do westernów, w tym „Seven Men from Now” (1956), filmów i serialu „Flipper” oraz filmu „Fools’ Parade” (1971) z Jamesem Stewartem. Zmarł 1 września 1977 roku w swoim domu w Beverly Hills. Wdowa przekazała jego archiwum Polish Music Center na University of Southern California, a w 2024 roku kolekcja trafiła na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”.

Wikipedia

Krzysztof Komeda

Pianista jazzowy i kompozytor, autor muzyki do „Dziecka Rosemary” (1931–1969).

Przez lata grał jazz pod pseudonimem, żeby koledzy z kliniki laryngologicznej nie dowiedzieli się o jego drugim życiu. Krzysztof Trzciński urodził się 27 kwietnia 1931 roku w Poznaniu, ukończył tam medycynę i pracował jako laryngolog. W sierpniu 1956 roku wystąpił na I Festiwalu Jazzowym w Sopocie, co dało początek Sekstetowi Komedy, pierwszemu polskiemu zespołowi grającemu nowoczesny jazz. W 1966 roku w serii Polish Jazz ukazał się jego album „Astigmatic”.

Trzcińscy byli zamożną poznańską rodziną inteligencką. Ojciec, Mieczysław, był wysokim urzędnikiem Banku Polskiego, a matka Zenobia z domu Nałęcz-Gembicka pochodziła ze znanej wielkopolskiej rodziny szlacheckiej. Krzysztof był starszym z dwojga dzieci, miał siostrę Irenę. Na fortepianie grał od najmłodszych lat i marzył o karierze wirtuoza, ale latem 1939 roku zachorował na chorobę Heinego-Medina. Przeżył, lecz prawa noga została krótsza i słabsza. Okupację wysiedlona z Poznania rodzina spędziła w Częstochowie, gdzie chłopiec uczył się na kompletach i brał prywatne lekcje gry. W 1946 roku ojciec dostał zadanie odbudowy oddziału Banku Polskiego w Wałbrzychu, a we wrześniu 1947 roku został dyrektorem oddziału w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie rodzina zamieszkała w służbowym mieszkaniu w budynku banku. W ostrowskim gimnazjum i liceum męskim Krzysztof założył szkolny zespół Carioca i poznał starszego o kilka lat kontrabasistę Witolda Kujawskiego, który zaraził go jazzem. Po maturze w 1950 roku, za namową matki, zaczął studia medyczne w Poznaniu.

Napisał muzykę do 65 filmów, a najsłynniejsze powstały z Romanem Polańskim: „Nóż w wodzie” (1962), „Matnia” (1966), „Nieustraszeni pogromcy wampirów” (1967) i „Dziecko Rosemary” (1968). Na potrzeby ostatniego z nich, nakręconego w Hollywood, na przełomie 1967 i 1968 roku wyjechał do Los Angeles. Główny temat filmu to kołysanka zaśpiewana przez Mię Farrow, a ścieżka przyniosła mu nominację do Złotego Globu na ceremonii w lutym 1969 roku. W Hollywood skomponował też muzykę do filmu „Riot” Buzza Kulika.

Pod koniec 1968 roku (źródła podają październik albo grudzień) w Los Angeles, podczas wieczoru z pisarzem Markiem Hłasko, spadł ze skarpy i doznał urazu głowy. Po tygodniach bólów głowy lekarze wykryli krwiak mózgu. Żona Zofia przywiozła go do Polski i Komeda zmarł 23 kwietnia 1969 roku w warszawskim szpitalu, cztery dni przed 38. urodzinami. Spoczywa na Powązkach, a jego imię nosi festiwal Komeda Jazz Festival w Słupsku.

Wikipedia

Abel Korzeniowski

Kompozytor muzyki filmowej pracujący w Hollywood.

Tom Ford powierzył mu muzykę do swojego reżyserskiego debiutu i nie żałował: „Samotny mężczyzna” przyniósł Abelowi Korzeniowskiemu pierwszą nominację do Złotego Globu. Kompozytor urodził się 18 lipca 1972 roku w Krakowie w muzycznej rodzinie. Jego matka Barbara jest wiolonczelistką, a bracia Antoni i Andrzej także są muzykami, więc z muzyką obcował od wczesnego dzieciństwa. Ukończył Akademię Muzyczną w Krakowie w klasie wiolonczeli i kompozycji Krzysztofa Pendereckiego, a w latach 1999–2001 pracował tam jako asystent na Wydziale Kompozycji, Dyrygentury i Teorii Muzyki. W Polsce pisał dla filmu i teatru, m.in. muzykę do „Dużego zwierzęcia” Jerzego Stuhra oraz nową partyturę do niemego „Metropolis” Fritza Langa (2004). W 2006 roku przeniósł się z Krakowa do Los Angeles. Kilka lat później pisał już muzykę do filmu Madonny, której piosenki, jak przyznał w rozmowie z „Rzeczpospolitą”, uwielbiał jako nastolatek.

W Hollywood zabłysnął ścieżką do „Samotnego mężczyzny” (2009), za którą dostał nominację do Złotego Globu na ceremonii w 2010 roku. Drugą przyniósł mu „W.E.” w reżyserii Madonny (ceremonia 2012). Potem przyszły m.in. „Romeo i Julia” (2013), serial „Penny Dreadful” (2014–2016), za który odebrał telewizyjną nagrodę BAFTA w 2015 roku, ponownie z Tomem Fordem „Zwierzęta nocy” (2016) oraz horror „Zakonnica” (2018).

Ma też na koncie nagrody World Soundtrack Awards i tytuł kompozytora roku przyznany w 2013 roku przez krytyków muzyki filmowej z IFMCA. Od 2017 roku jest członkiem Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej. W ostatnich latach pisał m.in. do filmów „Till” (2022), „Obserwatorzy” Ishany Night Shyamalan (2024) oraz „Good Boy” Jana Komasy (2025).

Wikipedia

Zbigniew Preisner

Kompozytor muzyki filmowej, znany z filmów Krzysztofa Kieślowskiego.

Nie miał żadnego formalnego wykształcenia muzycznego. Uczył się, słuchając płyt i zapisując je ze słuchu, a mimo to stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych kompozytorów kina europejskiego. Zbigniew Preisner urodził się 20 maja 1955 roku w Bielsku-Białej jako Zbigniew Antoni Kowalski. Światową sławę przyniosła mu współpraca z Krzysztofem Kieślowskim: „Dekalog”, „Podwójne życie Weroniki” (1991) i trylogia „Trzy kolory”.

Pierwsze lata życia spędził w kamienicy przy ulicy Wzgórze w Bielsku-Białej. Gdy miał dziesięć lat i chodził do czwartej klasy, rodzina przeniosła się z Pogórza Śląskiego na Pogórze Ciężkowickie, do wsi Brzana pod Bobową. Tam skończył szkołę podstawową, a potem Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza w Bobowej. Przez osiem miesięcy kierował ośrodkiem kultury w Ciężkowicach, po czym zaczął studiować historię, a następnie filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na gitarze i fortepianie nauczył się grać sam. Pod koniec lat 70. związał się z krakowską Piwnicą pod Baranami i pod wpływem Zygmunta Koniecznego zaczął pisać muzykę do piosenek artystycznych. Nazwisko Preisner przyjął po żonie Ewie, krakowskiej malarce. Oba miejsca dzieciństwa pamiętają o nim: jest honorowym obywatelem Bielska-Białej oraz miasta i gminy Bobowa.

Równolegle pracował z Agnieszką Holland przy „Europa, Europa”, „Olivier, Olivier” i amerykańskim „Tajemniczym ogrodzie” (1993), którego producentem wykonawczym był Francis Ford Coppola. Za muzykę do hollywoodzkiej „Zabawy w Pana Boga” (1991) Hectora Babenco był nominowany do Złotego Globu na ceremonii w 1992 roku. Stowarzyszenie krytyków filmowych z Los Angeles nagradzało go za najlepszą muzykę trzy lata z rzędu, w 1991, 1992 i 1993 roku. Ma też dwa Cezary i Srebrnego Niedźwiedzia z Berlina (1997).

W 1998 roku powstało jego pierwsze duże dzieło niefilmowe, „Requiem dla mojego przyjaciela”, poświęcone Kieślowskiemu. Fragmenty tego utworu zabrzmiały potem w „Drzewie życia” Terrence’a Malicka i w serialu „The Crown”. Preisner pisał też orkiestracje do płyt Davida Gilmoura „On an Island” i „Rattle That Lock”, a jako dyrygent poprowadził Polską Filharmonię Bałtycką podczas koncertu gitarzysty Pink Floyd wydanego na płycie „Live in Gdańsk” (2008).

Wikipedia · Spotify

Pop, rock i country

Pee Wee King

Gwiazda muzyki country, współautor „Tennessee Waltz” (1914–2000).

Jedna z najczęściej wykonywanych piosenek w historii Ameryki wyszła spod palców akordeonisty, który zaczynał w polkowej kapeli ojca. Julius Frank Anthony Kuczynski urodził się 18 lutego 1914 roku w Wisconsin (Country Music Hall of Fame podaje Milwaukee, inne źródła wieś Abrams).

Rodzinę Kuczynskich źródła opisują jako polską i katolicką, a Country Music Hall of Fame jako robotniczą rodzinę polsko-niemiecką. W domu mówiło się po polsku. Większość dzieciństwa Frank spędził w Milwaukee, a jako nastolatek przeniósł się z rodziną do Abrams, małej miejscowości na północ od Green Bay, gdzie pracował na farmie babci. Na akordeonie nauczył go grać ojciec, zawodowy muzyk polkowy, a jako piętnastolatek występował już w jego zespole. Jeszcze w szkole średniej założył własną kapelę Frankie King and His Jesters i śpiewał z nią polskie piosenki na potańcówkach w okolicach Milwaukee. Nazwisko King przejął od popularnego wówczas lidera orkiestry Wayne’a Kinga, a przydomek Pee Wee nadał mu później Gene Autry, między innymi z powodu niskiego wzrostu.

W latach 30. koncertował z Gene’em Autrym i grał w jego westernach, a w 1937 roku jako Pee Wee King wszedł ze swoim zespołem Golden West Cowboys do Grand Ole Opry. W kwietniu 1945 roku, wbrew zakazowi, zagrał tam pełny program z perkusją i trąbką. W 1946 roku razem z wokalistą Reddem Stewartem napisał „Tennessee Waltz”. Ich własne nagranie z 1948 roku doszło do 3. miejsca listy country, a wersja Patti Page z 1950 roku przez dziewięć tygodni zajmowała 1. miejsce listy popowej Billboardu. W 1965 roku piosenka została oficjalną pieśnią stanu Tennessee.

Kolejne sukcesy to „Bonaparte’s Retreat” i „Slow Poke”, który trafił na szczyt listy country i na 3. miejsce listy popowej, oraz współtworzony „You Belong to Me”. King prowadził też własne programy telewizyjne, m.in. w ABC w 1955 roku. W 1970 roku trafił do Nashville Songwriters Hall of Fame, a w 1974 roku do Country Music Hall of Fame. Zmarł 7 marca 2000 roku w Louisville w Kentucky.

Wikipedia · Spotify

Liberace

Pianista estradowy i showman (1919–1987).

Gdy brytyjski „Daily Mirror” zasugerował jego homoseksualizm, pozwał gazetę i w 1959 roku wygrał 8 tysięcy funtów. Już wcześniej na krytykę odpowiadał słynnym zdaniem, że „płakał przez całą drogę do banku”. Władziu Valentino Liberace urodził się 16 maja 1919 roku w West Allis pod Milwaukee. Jego bliźniak zmarł przy porodzie.

Polskie korzenie miał po matce. Frances z domu Zuchowski urodziła się w Menasha w Wisconsin w rodzinie polskiego pochodzenia i mówiła po polsku. Ojciec Salvatore był muzykiem z Formii we Włoszech, grał na waltorni w orkiestrach i kinach, ale często musiał też pracować w fabryce. Syn dostał polskie imię Władziu, choć w rodzinie wołano na niego Walter, a drugie imię Valentino matka wybrała na cześć swojego ulubionego gwiazdora filmowego, Rudolpha Valentino. Starszy brat George grał na skrzypcach. W domu o muzykę się kłócono: ojciec zabierał dzieci na koncerty i surowo pilnował ćwiczeń, a matka uważała lekcje i gramofon za luksus, na który rodziny nie stać. Wielki kryzys mocno odbił się na domowym budżecie.

Na fortepianie grał od czwartego roku życia, a jako ośmiolatek poznał za kulisami Ignacego Jana Paderewskiego. 15 stycznia 1940 roku zagrał z Chicago Symphony Orchestra II Koncert fortepianowy Liszta. Szybko jednak połączył klasykę z rozrywką. W Las Vegas wystąpił pierwszy raz w 1944 roku i miasto stało się jego główną sceną, a kandelabr na fortepianie, zapożyczony z filmu o Chopinie, stał się jego znakiem rozpoznawczym.

W 1952 roku ruszył jego program telewizyjny „The Liberace Show”. Od lat 50. do 70. był uznawany za najlepiej opłacanego artystę estradowego na świecie, zdobył sześć złotych płyt, dwie nagrody Emmy i dwie gwiazdy w Hollywood Walk of Fame. Zmarł 4 lutego 1987 roku w swoim domu w Palm Springs. W 2013 roku jego historię opowiedział film HBO „Wielki Liberace” z Michaelem Douglasem w roli głównej.

Wikipedia

Bobby Vinton

Piosenkarz, nazywany „Polish Prince”.

W 1974 roku amerykańskie radio grało przebój, w którym refren brzmiał po polsku: „Moja droga, ja cię kocham”. „My Melody of Love” doszedł do 3. miejsca listy Billboard Hot 100 i 1. miejsca listy adult contemporary, a Bobby Vinton na dobre stał się „Polish Prince”. Stanley Robert Vinton urodził się 16 kwietnia 1935 roku w Canonsburgu w Pensylwanii.

Był jedynakiem w rodzinie o korzeniach polskich i litewskich. Ojciec Stan, popularny w okolicy lider orkiestry tanecznej, który grał z Perrym Como w miejscowej orkiestrze Canonsburg Italian Band, zmienił rodowe nazwisko Vintula na Vinton. Matka Dorothy pochodziła z domu Studzinski. Rodzice wspierali muzyczne pasje syna, a za codzienne ćwiczenie na klarnecie dostawał kieszonkowe. Do polskości wrócił z pełną siłą w 1974 roku. Był współautorem piosenki „My Melody of Love”, zaśpiewanej po części po polsku, a pomysł na nią podsunęła mu matka. Na nagranie wydał 50 tysięcy dolarów z własnej kieszeni, a gotową taśmę odrzuciło kilka wytwórni, zanim wydała ją ABC Records. Singiel sprzedał się w milionach egzemplarzy. Vinton trzykrotnie spotkał się z Janem Pawłem II.

W 1956 roku ukończył kompozycję na Duquesne University, odsłużył dwa lata w wojsku i podpisał kontrakt z wytwórnią Epic. Przełomem było „Roses Are Red (My Love)” z 1962 roku, cztery tygodnie na szczycie Hot 100. Na 1. miejsce trafiły też „Blue Velvet” (1963), „There! I’ve Said It Again” (1964) i „Mr. Lonely” (1964). Billboard nazwał go najbardziej utytułowanym wokalistą miłosnym ery rocka.

W latach 1975–1978 prowadził program „The Bobby Vinton Show”, zagrał z Johnem Wayne’em w westernach „Big Jake” i „The Train Robbers”, a w 1978 roku wydał autobiografię „The Polish Prince”. Ma gwiazdę w Hollywood Walk of Fame. W latach 90. prowadził własny teatr w Branson w Missouri. Z występów wycofał się w 2015 roku.

Wikipedia · Spotify

Ray Manzarek

Klawiszowiec i współzałożyciel zespołu The Doors (1939–2013).

Spotkanie na plaży w Venice w 1965 roku zmieniło historię rocka: Ray Manzarek usłyszał, jak znajomy ze szkoły filmowej Jim Morrison recytuje swoje wiersze, i zaproponował mu wspólny zespół. Raymond Daniel Manczarek Jr. urodził się 12 lutego 1939 roku na South Side w Chicago jako syn Heleny z domu Kolenda i Raymonda Manczarka. Rodzice mieli polskie korzenie, a dziadkowie przypłynęli z Polski w latach 90. XIX wieku. Litera „c” z nazwiska zniknęła później.

Najpierw zdobył dyplom z ekonomii na DePaul University (1960), potem studiował film na UCLA. W The Doors grał na organach Vox Continental, a partie basu grał na koncertach na klawiszowym basie Fendera. Organowe solo w „Light My Fire” zna każdy fan rocka, a sam utwór był w 1967 roku przebojem numer 1 w USA. W 1993 roku Manzarek trafił z The Doors do Rock and Roll Hall of Fame.

Po śmierci Morrisona wyprodukował cztery pierwsze płyty punkowej grupy X, a od 2001 roku grał z Robbym Kriegerem jako Manzarek–Krieger. Napisał wspomnienia „Light My Fire: My Life with the Doors”. Zmarł 20 maja 2013 roku w Rosenheim w Niemczech na raka dróg żółciowych.

Wikipedia · Spotify

Peter Cetera

Wokalista i basista zespołu Chicago, później solista.

Rodzice kupili mu akordeon, choć marzył o gitarze. Po latach Peter Cetera żartował, że był „kimś w rodzaju polkowego cudownego dziecka”, a jako dwunastolatek wygrał lokalny konkurs talentów. Peter Paul Cetera urodził się 13 września 1944 roku w dzielnicy Morgan Park w Chicago, w rodzinie o korzeniach polskich i węgierskich, jako drugie z sześciorga dzieci. Na basie zaczął grać w wieku 15 lat.

W grudniu 1967 roku dołączył do zespołu, który wkrótce przyjął nazwę Chicago. Jego wysoki tenor niósł „25 or 6 to 4”, a „If You Leave Me Now” (1976) dał grupie pierwszy numer 1 w USA i nagrodę Grammy w 1977 roku. Współnapisana z Davidem Fosterem ballada „Hard to Say I’m Sorry” trafiła na szczyt w 1982 roku, a „You’re the Inspiration” na 3. miejsce. W 1969 roku na stadionie Dodgersów pobili go czterej marines, oburzeni długowłosym kibicem Cubsów. Złamaną szczękę miał zadrutowaną przez kilka miesięcy, a uraz wpłynął na jego charakterystyczny sposób śpiewania.

W 1985 roku odszedł z Chicago. Rok później jego „Glory of Love” z filmu „Karate Kid II” trafił na 1. miejsce Hot 100 i dostał nominację do Oscara, a duet z Amy Grant „The Next Time I Fall” również wspiął się na szczyt. W 2016 roku trafił z Chicago do Rock and Roll Hall of Fame, ale nie pojawił się na ceremonii. Pod koniec drugiej dekady XXI wieku wycofał się z koncertowania.

Wikipedia · Spotify

Neil Diamond

Piosenkarz i autor przebojów, jeden z najlepiej sprzedających się artystów w historii USA.

Kibice Boston Red Sox śpiewają jego „Sweet Caroline” na Fenway Park od lat, a w 2019 roku nagranie trafiło do National Recording Registry Biblioteki Kongresu. Neil Leslie Diamond urodził się 24 stycznia 1941 roku na Brooklynie w rodzinie żydowskiej.

Wszyscy czworo jego dziadkowie byli imigrantami. Rodzina ojca, kupca bławatnego Akeeby „Kieve” Diamonda, przybyła z Polski, a rodzina matki Rose z domu Rapoport z Kijowa, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś stolicy Ukrainy. Neil dorastał w kilku mieszkaniach na Brooklynie, a w latach 1945–1949 mieszkał z rodzicami w Cheyenne w Wyomingu, gdzie ojciec służył w wojsku. Historia dziadków wróciła w jednej z jego najsłynniejszych piosenek. O „America” z 1980 roku, opowieści o przybyszach płynących za ocean po nowe życie, mówił wprost: „To historia moich dziadków”. W liceum Erasmus Hall chodził do szkoły z Barbrą Streisand, a na New York University studiował dzięki stypendium szermierczemu.

Odszedł z uczelni tuż przed końcem studiów, żeby pisać piosenki zawodowo. Napisał „I’m a Believer” dla The Monkees (1966), a pod własnym nazwiskiem przebił się „Solitary Man” i „Cherry, Cherry”. Na 1. miejsce listy Billboard Hot 100 trafiły „Cracklin’ Rosie” (1970), „Song Sung Blue” (1972) i nagrany ze Streisand duet „You Don’t Bring Me Flowers” (1978). Koncertowy album „Hot August Night” z 1972 roku przeszedł do klasyki.

Sprzedał w samych Stanach ponad 56,5 miliona płyt. W 1984 roku trafił do Songwriters Hall of Fame, w 2011 roku do Rock and Roll Hall of Fame i otrzymał Kennedy Center Honors, a w 2018 roku nagrodę Grammy za całokształt twórczości. W tym samym roku ogłosił, że choruje na parkinsona, i zakończył trasy koncertowe. Od grudnia 2022 roku na Broadwayu grano oparty na jego życiu musical „A Beautiful Noise”.

Wikipedia · Spotify

Paul Stanley

Wokalista i gitarzysta zespołu KISS.

Urodził się bez prawej małżowiny usznej i na to ucho nie słyszał, a mimo to stał się głosem jednego z najgłośniejszych zespołów świata. Stanley Bert Eisen przyszedł na świat 20 stycznia 1952 roku w Nowym Jorku. Dzieciństwo spędził na Manhattanie i w Queens. Nazwisko Paul Stanley przyjął później oficjalnie, inspirując się Paulem McCartneyem i Paulem Rodgersem.

Po ojcu jest wnukiem polskich Żydów. Dziadkowie nazywali się Rebecca i Harry Eisenhandlerowie, a ich syn William urodził się już w Stanach Zjednoczonych. William Eisen pracował jako sprzedawca mebli i dożył 101 lat. Matka Eva urodziła się w 1923 roku w Berlinie w rodzinie niemieckich Żydów. W listopadzie 1935 roku rodzina dostała telefoniczne ostrzeżenie, że jest na liście gestapo. Dwunastoletnia Eva z matką Berthy w pośpiechu wsiadła do najbliższego pociągu do Pragi, a około czterech lat później bliscy dotarli przez Amsterdam do Nowego Jorku. Stanley wspominał, że przyjaciele rodziców mieli na przedramionach numery z obozów koncentracyjnych, a dzieciom mówiono, że to numery telefonów.

Z Gene’em Simmonsem grał w Wicked Lester, potem razem znaleźli z ogłoszenia perkusistę Petera Crissa, a gitarzystą został Ace Frehley. Tak w 1973 roku powstał KISS. Debiutancki album ukazał się w lutym 1974 roku, a Stanley jako Starchild z gwiazdą wokół prawego oka był wokalistą i gitarzystą rytmicznym, m.in. w przeboju „I Was Made for Lovin’ You”. W 2015 roku RIAA ogłosiła, że KISS ma 30 złotych albumów, najwięcej ze wszystkich amerykańskich zespołów.

W 1999 roku zagrał tytułową rolę w torontońskiej inscenizacji „Upiora w operze”, maluje i wystawia obrazy, a w 2014 roku wydał wspomnienia „Face the Music: A Life Exposed”. W tym samym roku KISS trafił do Rock and Roll Hall of Fame. Zespół zakończył działalność koncertową w 2023 roku, a w 2025 roku pierwotny skład KISS otrzymał Kennedy Center Honors.

Wikipedia · Spotify

Pat Benatar

Wokalistka rockowa, jedna z twarzy wczesnego MTV.

Kształciła się na śpiewaczkę koloraturową, a została jedną z ikon rocka lat 80. Patricia Mae Andrzejewski urodziła się 10 stycznia 1953 roku na Greenpoincie, w polskiej dzielnicy Brooklynu. Jej ojciec Andrew (Andrzej) Andrzejewski, blacharz, był polskiego pochodzenia, a matka Mildred z domu Knapp miała korzenie niemieckie, angielskie i irlandzkie. Dorastała w Lindenhurst na Long Island. Nazwisko Benatar zawdzięcza pierwszemu mężowi Dennisowi, za którego wyszła w 1972 roku.

Przełomem był halloweenowy występ w nowojorskim klubie Catch a Rising Star w 1977 roku. W 1978 roku podpisała kontrakt z Chrysalis, a debiutancki album „In the Heat of the Night” (1979) dał jej „Heartbreaker”. Potem przyszły „Hit Me with Your Best Shot”, „Love Is a Battlefield” i „We Belong”. Jej klip „You Better Run” był drugim teledyskiem wyemitowanym przez MTV. Za „Hit Me with Your Best Shot”, „Fire and Ice”, „Shadows of the Night” i „Love Is a Battlefield” zdobyła cztery Grammy z rzędu, w latach 1981–1984, w kategorii najlepszego żeńskiego wokalu rockowego.

Od 1982 roku jej mężem jest gitarzysta i współautor wielu piosenek Neil Giraldo. W 2022 roku oboje trafili do Rock and Roll Hall of Fame. W tym samym roku po kolejnych strzelaninach w USA przestała wykonywać na koncertach „Hit Me with Your Best Shot”. Z Giraldo wciąż koncertuje, także w 2026 roku.

Wikipedia · Spotify

Steven Tyler

Wokalista zespołu Aerosmith.

Sam przez lata mówił, że dziadek ze strony matki był Ukraińcem. Genealożka Megan Smolenyak dotarła jednak do dokumentów, z których wynika, że Felix Czarnyszewicz uważał się za Polaka. Urodził się w 1892 roku w Kliczewie w okolicach Bobrujska, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś na Białorusi, w katolickiej rodzinie polskiej szlachty zagrodowej. W 1914 roku przypłynął do Nowego Jorku statkiem „President Lincoln”, w ostatniej chwili przed wybuchem I wojny światowej, która zapewne zamknęłaby mu drogę. Na liście pasażerów jako miejsce pochodzenia wpisał Bobrujsk, a na Ellis Island trafił najpierw do szpitala. W Ameryce zmienił nazwisko na Blancha, z „czarnego” robiąc „białego”. Ożenił się z Bessie Elliott, mieli czworo dzieci, w tym Susan, matkę Stevena. Zmarł w 1987 roku. Jego młodszym bratem był polski pisarz emigracyjny Florian Czarnyszewicz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, który w 1924 roku wyjechał do Argentyny, przez lata pracował w rzeźni w Berisso pod La Platą i napisał „Nadberezyńców”, powieść o Polakach znad Berezyny.

Steven Victor Tallarico, wnuk Feliksa, urodził się 26 marca 1948 roku na Manhattanie. Jego ojciec Victor, pianista i nauczyciel muzyki, miał korzenie włoskie i niemieckie. W 1969 roku w Sunapee w New Hampshire Tyler zobaczył grających Joego Perry’ego i Toma Hamiltona, a około 1970 roku powstał Aerosmith. Napisaną jeszcze przed założeniem zespołu „Dream On” zna cały świat, „Walk This Way” w 1986 roku wróciło na listy w wersji z Run-DMC, a „I Don’t Want to Miss a Thing” (1998) było pierwszym i jedynym numerem 1 zespołu na Billboard Hot 100. Aerosmith zdobył cztery nagrody Grammy.

W 2001 roku zespół trafił do Rock and Roll Hall of Fame, a w 2013 roku Tyler i Perry do Songwriters Hall of Fame. W latach 2011–2012 Tyler był jurorem „American Idol”. We wrześniu 2023 roku uszkodził struny głosowe podczas trasy pożegnalnej, a w sierpniu 2024 roku Aerosmith ogłosił koniec koncertowania.

Wikipedia · Spotify

Richie Sambora

Gitarzysta i współautor przebojów Bon Jovi.

Wieczór, w którym dołączył do Bon Jovi w 1983 roku, zakończył się dwiema nowymi piosenkami napisanymi wspólnie z Jonem Bon Jovim. Tak zaczęła się jedna z najskuteczniejszych spółek autorskich amerykańskiego rocka. Richard Stephen Sambora urodził się 11 lipca 1959 roku w Perth Amboy w New Jersey jako syn Adama Sambory, brygadzisty w fabryce, i Joan z domu Sienila. Ma polskie korzenie i został wychowany w wierze katolickiej. Dorastał w Woodbridge w New Jersey, gdzie w 1977 roku skończył liceum.

Album „Slippery When Wet” (1986) spędził osiem tygodni na szczycie listy Billboard 200, a „You Give Love a Bad Name” i „Livin’ on a Prayer” trafiły na 1. miejsce Hot 100. Kolejne numery jeden, „Bad Medicine” i „I’ll Be There for You”, przyniósł album „New Jersey” (1988). Sambora nagrał też płyty solowe „Stranger in This Town” (1991), „Undiscovered Soul” (1998) i „Aftermath of the Lowdown” (2012).

W 2009 roku wraz z Jonem Bon Jovim trafił do Songwriters Hall of Fame. W 2013 roku odszedł z zespołu w trakcie trasy, by więcej czasu spędzać z rodziną, a w 2018 roku trafił z Bon Jovi do Rock and Roll Hall of Fame. Z gitarzystką Orianthi założył duet RSO. W latach 1994–2007 był mężem aktorki Heather Locklear.

Wikipedia · Spotify

Peter Steele

Wokalista i basista zespołu Type O Negative (1962–2010).

Przez lata, nawet gdy jego zespół sprzedawał płyty w setkach tysięcy, pracował w nowojorskim wydziale parków i doszedł tam do stanowiska kierownika. Peter Thomas Ratajczyk urodził się 4 stycznia 1962 roku w Red Hook na Brooklynie jako najmłodsze z sześciorga dzieci. Ojciec, weteran II wojny światowej i pracownik stoczni, był polskiego pochodzenia, a matka miała korzenie szkocko-irlandzkie. Dorastał w Bensonhurst i Brighton Beach.

Zaczynał w metalowym Fallout (1979) i thrashowym Carnivore, z którym nagrał płyty „Carnivore” (1985) i „Retaliation” (1987). W 1989 roku założył Type O Negative i ze swoim niskim, posępnym barytonem stworzył brzmienie nazywane gotyckim metalem. Album „Bloody Kisses” (1993) zdobył w USA status platynowej płyty, a „October Rust” (1996) złotej. Potem ukazały się „World Coming Down” (1999), „Life Is Killing Me” (2003) i „Dead Again” (2007), ostatnie nagranie zespołu.

W 1995 roku pozował nago do magazynu „Playgirl”, a także zagrał w serialu „Oz”. Zmarł 14 kwietnia 2010 roku w Scranton w Pensylwanii, w wieku 48 lat, na sepsę wywołaną zapaleniem uchyłków. Perkusista Johnny Kelly powiedział wtedy, że wraz ze śmiercią Petera umarł też Type O Negative.

Wikipedia

John Rzeznik

Wokalista, gitarzysta i autor piosenek zespołu Goo Goo Dolls.

„Iris” napisał do filmu „Miasto aniołów” i nie przypuszczał, że piosenka pobije rekord. W 1998 roku przez 18 tygodni zajmowała 1. miejsce listy Billboard Hot 100 Airplay, co było wtedy najdłuższym takim panowaniem w historii. Na zwykłej liście Hot 100 długo jej nie było, bo nie wydano jej jako singla na płycie. John Joseph Theodore Rzeznik urodził się 5 grudnia 1965 roku w Buffalo w stanie Nowy Jork i dorastał w robotniczej polskiej dzielnicy na East Side. Jego dziadkowie ze strony ojca urodzili się w Polsce.

Ojciec Joe prowadził bar i pracował na poczcie, a oboje rodzice grali na klarnecie i flecie. Dzieciństwo urwało się nagle: ojciec zmarł w 1981 roku, gdy John miał 15 lat, a matka rok później. Chodził do szkoły Corpus Christi, potem do szkoły zawodowej McKinley, gdzie zaczął grać na gitarze.

W połowie lat 80. założył z basistą Robbym Takacem Goo Goo Dolls. Pierwszy sukces przyniosło „Name”, a przełomem stał się album „Dizzy Up the Girl” (1998) z „Iris” i „Slide”. W 2008 roku Songwriters Hall of Fame przyznała mu nagrodę Hal David Starlight Award. Zespół wciąż nagrywa i koncertuje, ostatnio wydał album „Chaos in Bloom” (2022).

Wikipedia

Jack White

Gitarzysta, wokalista i producent, lider The White Stripes.

Gdy The White Stripes zagrali w 2005 roku na Open’erze w Gdyni, Jack White przywitał publiczność łamaną polszczyzną i oznajmił: „Jestem Polakiem, a to jest moja starsza siostra Meg”. W rzeczywistości Meg była jego byłą żoną. John Anthony Gillis urodził się 9 lipca 1975 roku w Detroit jako najmłodsze z dziesięciorga dzieci.

Polskie korzenie ma po matce. Teresa z domu Bandyk (1930–2026) była córką polskich imigrantów Johna Bandyka i Marii z domu Ostafin. Babcia pochodziła ze wsi Lubzina koło Ropczyc, dziś w województwie podkarpackim, a w czasach zaborów w austriackiej Galicji. Ojciec Gorman miał korzenie szkockie i pochodził z Nowej Szkocji w Kanadzie. Oboje pracowali dla archidiecezji Detroit: ojciec jako kierownik utrzymania budynków, matka jako sekretarka w biurze kardynała. Jacka Teresa urodziła już po czterdziestce. Rodzina była katolicka, chłopiec służył do mszy jako ministrant i dostał się nawet do seminarium w Wisconsin, ale w ostatniej chwili wybrał zwykłe liceum. Dorastał w Mexicantown w południowo-zachodnim Detroit. W październiku 2018 roku zabrał 88-letnią matkę na swój koncert na warszawskim Torwarze, gdzie publiczność odśpiewała jej „Sto lat”. Zmarła w marcu 2026 roku w wieku 95 lat.

Jako piętnastolatek terminował u tapicera i dopiero w warsztacie złapał bakcyla gitary. W 1997 roku założył z Meg White The White Stripes. Przełomem był „White Blood Cells” (2001), a „Elephant” (2003) przyniósł „Seven Nation Army”, nagrodzony Grammy za najlepszą piosenkę rockową i dziś śpiewany na stadionach całego świata. Potem tworzył zespoły The Raconteurs i The Dead Weather oraz rozwijał wytwórnię Third Man Records.

Solowe „Blunderbuss” (2012) i „Boarding House Reach” (2018) trafiły na 1. miejsce listy Billboard 200, a „Lazaretto” (2014) ustanowiło rekord tygodniowej sprzedaży winyla. Ma 12 nagród Grammy, a w 2025 roku The White Stripes trafili do Rock and Roll Hall of Fame. Na Open’erze w 2014 roku żartował ze sceny, że matka kazała mu nie wracać do domu bez polskiej żony. Publicznie złożył też matce życzenia urodzinowe po polsku.

Wikipedia · Spotify

Karen O

Wokalistka nowojorskiego zespołu Yeah Yeah Yeahs.

Znana z drapieżnych występów z Yeah Yeah Yeahs, największe wyróżnienie zdobyła cichą, intymną piosenką: „The Moon Song” z filmu „Ona” Spike’a Jonze’a, nominowany do Oscara za najlepszą piosenkę na 86. gali. Karen Lee Orzolek urodziła się 22 listopada 1978 roku w Seulu jako córka Koreanki i Amerykanina polskiego pochodzenia. Wychowała się w Englewood w New Jersey, studiowała krótko w Oberlin College, potem na wydziale Tisch na New York University. W jednym z wywiadów żartowała, że jej „druga połowa jest polska”.

Na początku 2000 roku założyła z gitarzystą Nickiem Zinnerem Yeah Yeah Yeahs, a we wrześniu dołączył perkusista Brian Chase. Debiut „Fever to Tell” (2003) z balladą „Maps” zrobił z nich gwiazdy nowojorskiej sceny. Potem ukazały się „Show Your Bones” (2006), „It’s Blitz!” (2009) z przebojami „Zero” i „Heads Will Roll”, „Mosquito” (2013) i „Cool It Down” (2022). Zespół ma cztery nominacje do Grammy za najlepszy album alternatywny.

Karen O nagrała z Carterem Burwellem ścieżkę do „Gdzie mieszkają dzikie stwory” (2009) i z Trentem Reznorem cover „Immigrant Song” do „Dziewczyny z tatuażem”. W 2014 roku wydała solową płytę „Crush Songs”, a w 2019 roku album „Lux Prima” nagrany z Danger Mouse’em, który przyniósł jej kolejną nominację do Grammy.

Wikipedia · Spotify

Krzysztof Klenczon

Współzałożyciel Czerwonych Gitar i Trzech Koron (1942–1981).

Podobno żywił się samym cukrem, żeby odłożyć pieniądze na pierwszą gitarę. Nie umiał czytać nut, a mimo to napisał piosenki, które śpiewa kilka pokoleń Polaków. Krzysztof Klenczon urodził się 14 stycznia 1942 roku w Pułtusku. Grał w Niebiesko-Czarnych, z którymi w 1963 roku wystąpił w paryskiej Olympii, a od 1964 roku w gdańskich Pięcioliniach, przemianowanych w 1965 roku na Czerwone Gitary.

Był synem Heleny i Czesława Klenczonów. W 1945 roku rodzina przeniosła się z Mazowsza na Mazury, do Szczytna, gdzie ojciec został komendantem rejonowym Straży Ochrony Kolei. Pod koniec 1946 roku Czesława, byłego żołnierza Armii Krajowej i Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, zatrzymał Urząd Bezpieczeństwa. Oskarżony o rozklejanie w Szczytnie antyrządowych plakatów, w maju 1947 roku został skazany na więzienie, a po wyjściu na wolność przez blisko dekadę ukrywał się w Czaplinku koło Drawska Pomorskiego pod nazwiskiem Antoni Ambroziak. Żona odwiedzała go kilka razy w roku, a w wakacje także Krzysztof z młodszą siostrą Hanną. Wrócił jesienią 1956 roku, po odwilży, a czternastoletni Krzysztof nie rozpoznał w nieogolonym mężczyźnie w zniszczonym płaszczu własnego ojca. Jemu i wszystkim walczącym o niepodległą Polskę zadedykował później „Biały krzyż”. W 1959 roku skończył liceum w Szczytnie i wyjechał na studia do Gdańska. W 1971 roku starał się o wyjazd do USA, by połączyć się z rodzicami żony, którzy wcześniej wyemigrowali do Ameryki.

Z Sewerynem Krajewskim stworzył największe przeboje zespołu, m.in. „Historię jednej znajomości”, „Wróćmy na jeziora” i „Biały krzyż”, nagrodzony w 1969 roku w Opolu. W 1970 roku, po sporze z Krajewskim o repertuar, odszedł i założył Trzy Korony, z którymi nagrał m.in. „10 w skali Beauforta”. W maju 1972 roku wypłynął z rodziną statkiem „Batory” na stałe do USA i osiadł w Chicago. Grał głównie w polonijnych klubach, dorabiał jako taksówkarz i dozorca, a w 1977 roku jako Christopher wydał album „The Show Never Ends”, który bez promocji przeszedł bez echa. W latach 1978–1979 koncertował w Polsce.

25 lutego 1981 roku wystąpił w koncercie charytatywnym w chicagowskim klubie Milford, a nad ranem po koncercie został ciężko ranny w wypadku samochodowym. Po kilku operacjach zmarł 7 kwietnia 1981 roku w szpitalu św. Józefa w Chicago. Jego prochy spoczywają w Szczytnie, gdzie stoi jego pomnik, a w 2020 roku NBP wydał srebrną monetę z jego wizerunkiem.

Wikipedia

Polka

Polsko-amerykańska polka to muzyka taneczna potomków polskich imigrantów, a nie przeniesiony z Polski styl ludowy. Dzieli się na styl chicagowski i wschodni. Odmiana chicagowska ma wolniejsze, bardziej taneczne tempo i zostawia miejsce na improwizację. Od lat 60. dominuje w niej energiczny „push” z mocno pracującym miechem akordeonu, trąbkami i pchającą perkusją. Styl wschodni, popularny w Connecticut, Nowym Jorku i Pensylwanii, jest szybszy i ma większą sekcję dętą. Jedną z jego gwiazd był urodzony w Sanoku skrzypek Frank Wojnarowski z Connecticut, którego „Jedzie Boat” z 1947 roku rozpoczął szał na polkę w Nowej Anglii.

Li’l Wally (Walter Jagiello)

Muzyk polkowy z Chicago, twórca chicagowskiego stylu polki (1930–2006).

W 1984 roku na audiencji w Watykanie zaśpiewał Janowi Pawłowi II napisaną na tę okazję piosenkę „God Bless Our Polish Pope”. Walter Edward Jagiełło, znany jako Li’l Wally, a wśród chicagowskiej Polonii jako Mały Władziu, urodził się 1 sierpnia 1930 roku w Chicago jako syn polskich imigrantów. Przydomek zawdzięczał niskiemu wzrostowi: jako chłopiec wchodził na stół, żeby śpiewać. Pierwszy raz wystąpił publicznie jako ośmiolatek, śpiewając z zespołem na sąsiedzkim pikniku. Wymykał się do klubów przy Division Street, nazywanej polskim Broadwayem, by słuchać orkiestr polkowych, a jako dziesięciolatek grał już z orkiestrą Eddiego Zimy. Skończył szkołę Holy Innocents, ale do liceum nie poszedł. W wieku 14 lat prowadził już własny zespół.

Po krótkim epizodzie w Columbia Records w 1951 roku, mając 20 lat, założył własną wytwórnię Jay Jay Records. Samouk grający na koncertynie i perkusji, śpiewający po polsku i angielsku, spopularyzował wolniejszy, bardziej taneczny styl chicagowski. Do jego najsłynniejszych utworów należą „I Wish I Was Single Again” i „Puka Jasiu” („Johnny’s Knocking”). Nagrał ponad 110 płyt.

W 1959 roku był współautorem kibicowskiego hymnu „Let’s Go, Go-Go White Sox”. Występował w „The Lawrence Welk Show”, a jego polki docierały nawet do PRL na grających pocztówkach dźwiękowych. W 1969 roku jako jeden z dwóch pierwszych muzyków trafił do Polka Music Hall of Fame. Ostatnie lata spędził w Miami Beach, gdzie dalej grał i nagrywał. Zmarł 17 sierpnia 2006 roku na Florydzie.

Wikipedia

Eddie Blazonczyk

Wokalista i lider zespołu The Versatones, „król polki” z Chicago (1941–2012).

Swoją przyszłą żonę Tish poznał w 1962 roku na potańcówce w sali Polonia Ballroom w Chicago. W tym samym budynku mieści się dziś Polka Music Hall of Fame, do której sam trafił. Eddie Blazonczyk urodził się 12 lipca 1941 roku w Chicago.

Jego rodzice byli imigrantami z wiejskiego Podhala u stóp Tatr. Matka, Antoinette Blazonczyk, urodziła się i wychowała w Chochołowie, a chicagowska Polonia znała ją jako „Gaździnę z Chochołowa”. Rodzice prowadzili salę taneczną Pulaski Ballroom, gdzie mały Eddie słuchał największych muzyków polkowych, m.in. Steve’a Adamczyka, Li’l Wally’ego i Eddiego Zimy. Matka kierowała zespołem pieśni i tańca, a ojciec grał na wiolonczeli, więc w domu brzmiała zarówno muzyka góralska, jak i modne rytmy polkowe. W 1948 roku Antoinette kupiła lokal Pulaski Village przy 17th Street i South Ashland Avenue, a gdy spłonął w 1966 roku, otworzyła w dzielnicy Brighton Park Club Antoinette. Ojciec kupił później tawernę w Hiles w Wisconsin, gdzie chłopak poznał muzykę innych przybyszów: Słowian, Skandynawów i ludzi z Kentucky pracujących przy wyrębie lasów.

Jako nastolatek wybrał jednak rockabilly. Pod pseudonimem Eddie Bell nagrywał z zespołem The Hill Boppers. Gdy w 1963 roku wrócił do Chicago, postawił na muzykę przodków: założył zespół The Versatones i wytwórnię Bel-Aire Records. Stworzył styl nazywany „Chicago push”, ze skrzypcami, koncertyną, trąbkami i elektrycznym basem, na którym sam grał, śpiewając po polsku i angielsku. Nagrał ponad 60 płyt, a za album „Another Polka Celebration” dostał w 1987 roku nagrodę Grammy ex aequo z Jimmym Sturrem.

W 1970 roku trafił do Polka Music Hall of Fame, a w 1998 roku Hillary Clinton wręczyła mu National Heritage Fellowship, najwyższe w USA wyróżnienie dla twórców sztuki ludowej. W 2002 roku przekazał zespół synowi, Eddiemu Jr. Zmarł 21 maja 2012 roku w Palos Heights pod Chicago.

Wikipedia

Od 1968 roku tradycję polki pielęgnuje International Polka Association z Chicago, której jednym z pięciu założycieli był Eddie Blazonczyk. Prowadzi ona Polka Music Hall of Fame, mieszczącą się nad salą Polonia Banquets przy Archer Avenue w dzielnicy Brighton Park.

Wikipedia

Polska muzyka na amerykańskich scenach i listach

Nie wszyscy musieli zamieszkać w Ameryce, żeby odnieść tam sukces. Te nazwiska z Polski zapisały się w historii amerykańskich nagród, list przebojów i sal koncertowych.

Krzysztof Penderecki

Kompozytor i dyrygent, czterokrotny laureat nagrody Grammy (1933–2020).

Stanley Kubrick w „Lśnieniu”, William Friedkin w „Egzorcyście”, Martin Scorsese w „Wyspie tajemnic”, a David Lynch w „Inland Empire” i „Twin Peaks” sięgali po jego muzykę, by wywołać w widzach niepokój. Rozgłos przyniosły mu awangardowe utwory z lat 60.: „Tren – Ofiarom Hiroszimy” na 52 instrumenty smyczkowe i „Pasja według św. Łukasza” (1966).

Urodził się 23 listopada 1933 roku w Dębicy jako najmłodsze z trojga dzieci Zofii i Tadeusza Pendereckich. Ojciec był adwokatem i grał na skrzypcach oraz fortepianie. W rodzinie splatały się różne korzenie. Dziadek Michał Penderecki pochodził ze wsi Tenetnyky koło Rohatyna, dziś na Ukrainie, i należał do Kościoła greckokatolickiego. Ożenił się ze Stefanią z domu Szylkiewicz ze Stanisławowa, dzisiejszego Iwano-Frankiwska, która miała korzenie ormiańskie, i para osiadła w Dębicy. Ukraińskich krewnych ze strony ojca kompozytor poznał dopiero w latach 90. Po matce był potomkiem Niemców: pradziadek Johann Berger, protestant, przeniósł się do Dębicy z Breslau, dzisiejszego Wrocławia, w połowie XIX wieku i dla żony przeszedł na katolicyzm, a dziadek Robert Berger był malarzem i dyrektorem miejscowego banku. Po wojnie, od 1946 roku, chodził do gimnazjum i uczył się gry na skrzypcach u Stanisława Darłaka, kapelmistrza wojskowej orkiestry w Dębicy. W 1951 roku wyjechał na studia do Krakowa.

W połowie lat 70. został profesorem Yale School of Music. Lyric Opera of Chicago zamówiła u niego operę na 200-lecie Stanów Zjednoczonych. „Raj utracony” według Miltona powstawał w latach 1976–1978 i z opóźnieniem miał premierę w Chicago w 1978 roku.

Zdobył cztery nagrody Grammy: w 1988 roku za II Koncert wiolonczelowy, w 1999 roku dwie za II Koncert skrzypcowy „Metamorphosen” nagrany z Anne-Sophie Mutter i w 2017 roku za płytę „Penderecki Conducts Penderecki, Vol. 1” z chórem i orkiestrą Filharmonii Narodowej. W 2005 roku otrzymał Order Orła Białego. W 2012 roku Jonny Greenwood z Radiohead napisał utwór „48 Responses to Polymorphia” jako odpowiedź na jego dzieło. Zmarł 29 marca 2020 roku w swoim domu w Krakowie.

Wikipedia · Spotify

Witold Lutosławski

Jeden z najważniejszych kompozytorów XX wieku (1913–1994).

16 marca 1960 roku usłyszał w Polskim Radiu „Concert for Piano and Orchestra” Johna Cage’a i ten przypadkowy kontakt z amerykańską awangardą wpłynął na jego technikę kontrolowanej aleatoryki. W czasie okupacji grał w warszawskich kawiarniach w duecie fortepianowym z Andrzejem Panufnikiem. Z około 200 ich opracowań przetrwało tylko jedno, „Wariacje na temat Paganiniego”.

Urodził się 25 stycznia 1913 roku w Warszawie w ziemiańskiej rodzinie, która miała majątki w okolicach Drozdowa. Rodzice, Józef Lutosławski i Maria z domu Olszewska, poznali się na studiach w Zurychu i pobrali w 1904 roku. W czasie I wojny światowej rodzina znalazła się w Moskwie. Bolszewicy aresztowali tam ojca i jego brata Mariana, więzionych na Butyrkach, i we wrześniu 1918 roku, kilka dni przed wyznaczonym procesem, obaj zostali rozstrzelani. Po wojnie rodzina wróciła do niepodległej Polski i zastała swoje majątki zrujnowane. Matka pracowała w Warszawie jako lekarka. Jako sześciolatek Witold zaczął lekcje fortepianu, od 1925 roku uczył się gry na skrzypcach w Warszawskiej Szkole Muzycznej, a w 1931 roku zapisał się na matematykę na Uniwersytecie Warszawskim. Rok później rozpoczął studia kompozycji w konserwatorium.

Ameryka wielokrotnie upominała się o jego muzykę. III Symfonię, dedykowaną Georgowi Soltiemu i Chicago Symphony Orchestra, prawykonali w Chicago 29 września 1983 roku. Za to dzieło w 1985 roku Lutosławski jako pierwszy kompozytor otrzymał nagrodę Grawemeyera Uniwersytetu w Louisville. W 1987 roku zdobył nagrodę Grammy za najlepszą współczesną kompozycję klasyczną. IV Symfonię, zamówioną przez Los Angeles Philharmonic, poprowadził sam 5 lutego 1993 roku w Dorothy Chandler Pavilion w Los Angeles.

W 1993 roku otrzymał też szwedzką Polar Music Prize i japońską Nagrodę Kioto. Zmarł 7 lutego 1994 roku w Warszawie.

Wikipedia · Spotify

Henryk Mikołaj Górecki

Kompozytor, autor „Symfonii pieśni żałosnych” (1933–2010).

Symfonia napisana w 1976 roku w Katowicach przez lata uchodziła na Zachodzie za dziwactwo. Kilkanaście lat później jej nagranie trafiło na brytyjską listę popową i sprzedało się w ponad milionie egzemplarzy.

Urodził się 6 grudnia 1933 roku we wsi Czernica koło Rybnika na Śląsku. Ojciec Roman pracował w ekspedycji towarowej na stacji kolejowej i był muzykiem amatorem, a matka Otylia grała na fortepianie. Zmarła, gdy syn miał dwa lata, i wiele swoich wczesnych utworów Górecki zadedykował jej pamięci. Ojciec i macocha zniechęcali go do muzyki i nie pozwalali mu grać na fortepianie matki. W 1937 roku chłopiec upadł i zwichnął biodro, a źle rozpoznana przez miejscowego lekarza infekcja trwale uszkodziła kość. Dwadzieścia miesięcy spędził w szpitalu i przeszedł cztery operacje. W 1943 roku zaczął lekcje skrzypiec u Pawła Hajdugi, miejscowego muzyka amatora i rzemieślnika. W latach 1951–1953 uczył dzieci w szkole koło Rydułtów, a równocześnie kształcił się w szkole muzycznej w Rybniku. W 1955 roku rozpoczął w Katowicach studia kompozycji u Bolesława Szabelskiego, a w latach 1975–1979 był rektorem tamtejszej uczelni muzycznej.

III Symfonię, „Symfonię pieśni żałosnych”, prawykonano 4 kwietnia 1977 roku na festiwalu w Royan we Francji. Sopran śpiewa w niej trzy polskie teksty: XV-wieczny lament Matki Bożej, napis wyryty na ścianie celi gestapo w Zakopanem i śląską pieśń ludową o matce szukającej syna. Sam Górecki powtarzał, że to utwór o więzi matki i dziecka, a nie o konkretnej wojnie. W 1992 roku amerykańska wytwórnia Nonesuch wydała nagranie z sopranistką Dawn Upshaw i London Sinfonietta pod dyrekcją Davida Zinmana. W 1993 roku płyta przez wiele miesięcy prowadziła na klasycznej liście „Billboardu” i utrzymała się na niej ponad 100 tygodni.

Górecki pisał też dla Kronos Quartet z San Francisco. Jego III Kwartet smyczkowy „…pieśni śpiewają” zespół prawykonał w 2005 roku w Bielsku-Białej. Na zamówienie kardynała Karola Wojtyły powstało „Beatus vir” (1979), zadedykowane Janowi Pawłowi II. W 2010 roku kompozytor otrzymał Order Orła Białego. Zmarł 12 listopada 2010 roku w Katowicach.

Wikipedia · Spotify

Włodek Pawlik

Pianista i kompozytor, pierwszy polski jazzman z nagrodą Grammy.

Jazzowa płyta nagrana z orkiestrą filharmonii z Kalisza sprawiła, że w styczniu 2014 roku Polak po raz pierwszy odebrał Grammy w kategorii jazzowej. Włodek Pawlik urodził się 4 października 1958 roku w Kielcach, ale dzieciństwo spędził w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie jako sześciolatek po raz pierwszy wystąpił jako muzyk. Średnią szkołę muzyczną skończył w Kielcach. Ukończył fortepian w klasie Barbary Hesse-Bukowskiej w warszawskiej Akademii Muzycznej, a jazzu uczył się w Hochschule für Musik w Hamburgu. W 1984 roku zdobył Grand Prix konkursu jazzowego w Dunkierce.

Album „Night in Calisia” (2012), wydany m.in. przez amerykańską wytwórnię Summit Records, nagrał ze swoim triem, amerykańskim trębaczem Randym Breckerem i Filharmonią Kaliską pod batutą Adama Klocka. Płyta zdobyła Grammy w kategorii Best Large Jazz Ensemble Album. W tym samym roku Pawlik dostał Fryderyka dla jazzowego artysty roku i Order Odrodzenia Polski.

Komponuje też dla kina i teatru. Za muzykę do „Rewersu” Borysa Lankosza dostał w 2009 roku nagrodę za muzykę na festiwalu w Gdyni, a w 2010 roku Orła Polskiej Akademii Filmowej. Pisał również do filmów „Wrony” i „Pora umierać”. Jest honorowym obywatelem Kalisza. W latach 90. występował z amerykańskim Western Jazz Quartet, a w 2016 roku zagrał na Polish Music Festival w Cincinnati.

Wikipedia · Spotify

Basia

Wokalistka i autorka piosenek łączących pop, jazz i bossa novę.

Do Londynu przyjechała w 1981 roku, a kilka lat później dwa jej albumy przekroczyły w USA milion sprzedanych egzemplarzy. Barbara Stanisława Trzetrzelewska urodziła się 30 września 1954 roku w Jaworznie. Miała dwóch braci i siostrę, a rodzice prowadzili w centrum miasta znaną lodziarnię. Pierwszych lekcji muzyki udzieliła jej matka, która grała na fortepianie, a w domu stała pokaźna kolekcja płyt. W 1969 roku śpiewała w miejscowym zespole Astry, który wygrał festiwal muzyki beatowej w Kaliszu. Studiowała fizykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale rzuciła studia, gdy w 1972 roku dołączyła do Alibabek, z którymi koncertowała do 1974 roku. W latach 1977–1979 śpiewała z zespołem Perfect. W styczniu 1981 roku wyjechała z partnerem do Londynu.

Przez ogłoszenie w „Melody Maker” poznała tam Danny’ego White’a i Marka Reilly’ego. W 1983 roku występowali jako Bronze, a potem jako Matt Bianco, którego debiut z 1984 roku był hitem w Europie. W połowie lat 80. podpisała solowy kontrakt z Epic Records. Debiutancki „Time and Tide” (1987) dotarł do 36. miejsca listy Billboard 200, prowadził na liście contemporary jazz i w 1989 roku pokrył się platyną. Drugi album, „London Warsaw New York” (1990), również przekroczył w USA milion sprzedanych egzemplarzy i był albumem roku na liście contemporary jazz „Billboardu”. Jej znakiem firmowym stało się połączenie popu i jazzu z bossa novą i sambą oraz skala głosu sięgająca trzech oktaw. Do angielskich piosenek często wplata polskie słowa.

Potem ukazały się m.in. „The Sweetest Illusion” (1994) i koncertowy „Basia on Broadway” (1995). Po śmierci matki w 2000 roku na kilka lat zniknęła ze sceny, ale wróciła z Matt Bianco i solowym „It’s That Girl Again” (2009), a w 2018 roku wydała „Butterflies”. Ma Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (przyznany w 2012 roku) i nagrodę Fundacji Kościuszkowskiej (2019).

Wikipedia · Spotify

Behemoth

Polski zespół metalowy, regularnie koncertujący w USA.

To zespół z Gdańska, a nie muzycy polskiego pochodzenia, ale mało który polski zespół zagrał w Ameryce tyle koncertów. Behemoth powstał w 1991 roku w Gdańsku. Założyli go dwaj nastolatkowie, Adam Darski i perkusista Adam Muraszko, którzy poznali się jako dzieci w 1987 roku i razem słuchali m.in. Kata, TSA, Iron Maiden i Metalliki. Darski, dziś znany jako Nergal, urodził się w 1977 roku w Gdyni i dorastał na gdańskiej Żabiance. Ojciec Zenon był technologiem w Stoczni Gdańskiej, a matka Irena pracowała w fabryce łożysk Bimet. Pierwszą gitarę dostał na Pierwszą Komunię, a w 1997 roku rozpoczął studia na Wydziale Filologiczno-Historycznym Uniwersytetu Gdańskiego ze specjalnością muzealnictwo.

Od lat zespół tworzą Nergal (gitara, wokal), perkusista Inferno, czyli Zbigniew Promiński z Tczewa, grający w Behemocie od 1996 roku, basista Orion i gitarzysta Seth. Zaczynali od black metalu, z czasem wypracowali własne brzmienie łączące black i death metal. Pierwszą trasę po USA zagrali w 2003 roku z Deicide i Amon Amarth. W 2007 roku wystąpili na Ozzfeście, w 2009 roku na Mayhem Festival, a w latach 2017–2018 jeździli po Ameryce ze Slayerem, także na jego pożegnalnej trasie. Album „Evangelion” (2009) zadebiutował na 56. miejscu listy Billboard 200, „The Satanist” (2014) na 34., a „I Loved You at Your Darkest” (2018) na 85.

W 2010 roku Nergal zachorował na białaczkę. Przeszedł przeszczep szpiku i w 2011 roku wrócił na scenę. W Polsce był wielokrotnie sądzony za podarcie Biblii na koncercie w 2007 roku. Kolejne płyty to „Opvs Contra Natvram” (2022) i „The Shit ov God” (2025), a wiosną 2026 roku zespół znów ruszył w trasę po USA, m.in. z Deicide i Rotting Christ.

Wikipedia · Spotify

Kilka pokoleń polskiej muzyki w Ameryce

Historie z tej listy układają się w opowieść o kilku pokoleniach. Urodzeni na ziemiach polskich wirtuozi i śpiewacy, jak Paderewski, Sembrich czy Hofmann, budowali amerykańskie życie muzyczne na przełomie XIX i XX wieku. Synowie imigrantów, jak Gene Krupa, Pee Wee King czy Li’l Wally, tworzyli jazz, country i polkę w polskich dzielnicach Chicago i Milwaukee. A ich wnuki, od Pat Benatar po Jacka White’a, wciąż przypominają ze sceny, skąd pochodzą ich rodziny. Więcej podobnych historii znajdziesz w poradnikach o polskich korzeniach w Hollywood i o polskich sportowcach w USA.