Polscy uczeni są obecni w amerykańskiej nauce od XIX wieku. Urodzony w Strzelnie Albert Michelson zmierzył prędkość światła i jako pierwszy Amerykanin dostał Nagrodę Nobla z nauk ścisłych. Lwowscy i warszawscy matematycy zbudowali w latach 40. i 50. silne ośrodki naukowe w Berkeley, Chicago i Nowym Jorku. Polscy lekarze opracowali szczepionki przeciw polio, a inżynierowie budowali mosty, śmigłowce i łazik księżycowy. Do dziś dzieci i wnuki polskich imigrantów zdobywają Nagrody Nobla, a naukowcy z Polski pracują na najlepszych amerykańskich uczelniach.
Na naszą listę trafiły tylko osoby, których polskie pochodzenie jest udokumentowane: w biografiach noblowskich, encyklopediach, wspomnieniach uczelni albo w oficjalnych danych. Przy każdej piszemy, kim jest, skąd ma polskie korzenie, co osiągnęła w USA, i podajemy link do Wikipedii, a u noblistów i matematyków także do NobelPrize.org lub archiwum MacTutor.
- Albert Michelson, urodzony w Strzelnie na Kujawach, w 1907 roku jako pierwszy Amerykanin dostał Nagrodę Nobla z nauk ścisłych.
- Polskie korzenie ma kilkunastu amerykańskich noblistów, od Isidora Rabiego z Rymanowa po laureatów z 2024 roku, Johna Hopfielda i Victora Ambrosa.
- Stanisław Ulam ze Lwowa współtworzył w Los Alamos metodę Monte Carlo, a Alfred Tarski z Warszawy zbudował w Berkeley światowy ośrodek logiki.
- Hilary Koprowski i Albert Sabin, urodzeni w Warszawie i Białymstoku, opracowali żywe szczepionki przeciw polio.
- Aleksander Wolszczan ogłosił w 1992 roku odkrycie pierwszych potwierdzonych planet poza Układem Słonecznym, a Wojciech Zaremba współzałożył OpenAI.
Nobliści
Większość z nich urodziła się na ziemiach polskich albo w rodzinach polskich imigrantów, a Nagrodę Nobla dostała za pracę wykonaną w amerykańskich laboratoriach i na amerykańskich uczelniach.
Albert Michelson
Fizyk, pierwszy Amerykanin z Nagrodą Nobla w dziedzinie nauk ścisłych (1852–1931).
Albert Abraham Michelson przyszedł na świat 19 grudnia 1852 roku w Strzelnie na Kujawach, wtedy w zaborze pruskim, jako trzecie dziecko w polsko-żydowskiej rodzinie kupieckiej. Ojciec Samuel pochodził z pobliskiego Inowrocławia, a matka Rozalia z domu Przyłubska pochodziła ze Strzelna. Młodzi małżonkowie utrzymywali się z małego sklepiku. Z akt miasta, przechowywanych dziś w archiwum w Inowrocławiu, wynika, że w czerwcu 1854 roku Samuel przepadł w wyborach do zarządu gminy żydowskiej, dostając jeden głos na 140. Za oceanem, w kalifornijskim Murphy’s Camp, mieszkała już jego siostra Bella z mężem Oscarem Meyerem. Prawdopodobnie 21 sierpnia 1855 roku Michelsonowie z trójką dzieci wyruszyli w drogę przez Hamburg i Nowy Jork do Panamy. Przesmyk przebyli pociągiem, na mułach, a nawet kajakiem, a dalej parowcem dotarli do San Francisco. Latem 1856 roku byli w Murphy’s Camp, gdzie ojciec prowadził sklep. Chłopiec dorastał tam i w górniczym Virginia City w Newadzie, a szkołę średnią skończył w San Francisco. Jego siostra Miriam została później powieściopisarką.
W 1869 roku prezydent Ulysses Grant dał mu specjalną nominację do Akademii Marynarki Wojennej w Annapolis, którą ukończył w 1873 roku i w której potem wykładał fizykę i chemię. Później uczył w Case School of Applied Science w Cleveland (od 1883 roku) i na Clark University (od 1890 roku), a od 1892 roku kierował fizyką na nowym University of Chicago. Zbudował interferometr, przyrząd, który nakłada na siebie dwie wiązki światła i z powstałych prążków odczytuje różnice odległości mniejsze od długości fali. W 1887 roku razem z Edwardem Morleyem wykazał nim, że prędkość światła nie zależy od kierunku jego biegu, co podważyło ówczesne wyobrażenie o „eterze”, w którym miało się rozchodzić światło. W 1920 roku wraz z Francisem Pease’em jako pierwszy zmierzył średnicę gwiazdy Betelgeza.
W 1907 roku otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki za precyzyjne przyrządy optyczne i wykonane nimi pomiary, a w tym samym roku Medal Copleya brytyjskiego Towarzystwa Królewskiego. W latach 1923–1927 był prezesem Narodowej Akademii Nauk USA. Zmarł 9 maja 1931 roku w Pasadenie. Jego nazwisko noszą Michelson Hall w Akademii Marynarki Wojennej i laboratorium Marynarki w China Lake w Kalifornii, a w Strzelnie upamiętnia go tablica na rynku. Zapytany, dlaczego całe życie zajmuje się światłem, miał odpowiedzieć, że to po prostu świetna zabawa.
Isidor Isaac Rabi
Fizyk, laureat Nagrody Nobla z fizyki 1944 (1898–1988).
Rymanów w Galicji, wtedy części Austro-Węgier, to miejsce, gdzie 29 lipca 1898 roku w ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej urodził się Isidor Isaac Rabi. Rodzice nadali mu imiona Israel Isaac. Wkrótce po jego narodzinach ojciec wyjechał do Nowego Jorku i w ciągu kilku miesięcy zarobił dość, by w 1899 roku sprowadzić żonę z niemowlęciem. Zamieszkali w dwupokojowym mieszkaniu na Lower East Side, w żydowskiej dzielnicy biedoty na Manhattanie, a w domu mówiło się w jidysz. Ojciec za dnia szył damskie ubrania w szwalni, a wieczorami prowadził mały, niezbyt udany sklep spożywczy, którego w dzień pilnowała matka. Gdy zapisywała syna do szkoły, podała zdrobnienie „Izzy”, a urzędnik zanotował je jako Isidor i tak już zostało. Od trzeciego roku życia chłopiec chodził do szkoły hebrajskiej, a nauki ścisłe poznawał z książek wypożyczanych w bibliotece publicznej. Gdy miał dziewięć lat, rodzina przeniosła się do Brownsville na Brooklynie, gdzie prowadziła sklep spożywczy. Na bar micwę, obchodzoną w domu, wygłosił w jidysz przemowę o tym, jak działa żarówka elektryczna.
Studiował na Cornell University (chemia, 1919) i Columbia University, gdzie w 1927 roku obronił doktorat i z którą związał całe życie zawodowe. Dwa lata uczył się w Europie u Sommerfelda, Bohra, Sterna i Pauliego, a w 1937 roku został profesorem Columbii.
Opracował rezonansową metodę pomiaru własności magnetycznych jąder atomowych. Jądra zachowują się jak maleńkie wirujące magnesy. Rabi przepuszczał wiązkę atomów przez pole magnetyczne i fale radiowe o starannie dobranej częstotliwości, a gdy trafiał w „rezonans”, mógł bardzo dokładnie odczytać te własności. Za tę metodę dostał w 1944 roku Nagrodę Nobla. Na jej zasadzie opiera się dziś rezonans magnetyczny w medycynie, a także zegary atomowe. Gdy pod koniec życia sam przeszedł badanie MRI, powiedział podobno, że nigdy nie sądził, że jego praca do tego doprowadzi.
W czasie wojny pracował w MIT Radiation Laboratory nad radarem jako zastępca dyrektora, doradzał też twórcom bomby atomowej. Przy próbnym wybuchu Trinity w 1945 roku wygrał zakład naukowców o siłę eksplozji, typując 18 kiloton. Współtworzył Brookhaven National Laboratory, a w 1950 roku na forum UNESCO zaproponował regionalne laboratoria, co przyczyniło się do powstania europejskiego CERN. W latach 1952–1956 przewodniczył Generalnemu Komitetowi Doradczemu Komisji Energii Atomowej i doradzał prezydentowi Eisenhowerowi. Zmarł 11 stycznia 1988 roku w Nowym Jorku. Jego nazwisko nosi program stypendialny Rabi Scholars na Columbii.
George Wald
Biolog i biochemik, laureat Nagrody Nobla z medycyny 1967 (1906–1997).
Choć urodził się 18 listopada 1906 roku w Nowym Jorku jako syn imigrantów, George Wald miał korzenie w Galicji. Jego ojciec Isaac pochodził ze wsi pod Przemyślem w ówczesnej Galicji, a matka Ernestine z domu Rosenmann z małej wsi pod Monachium w Bawarii. Oboje byli żydowskimi imigrantami, a syn dorastał w robotniczej dzielnicy Brooklynu. Od dziecka miał smykałkę do techniki: zbudował radio kryształkowe, na którym razem z kolegami z sąsiedztwa słuchał transmisji z World Series w 1919 roku. Chodził do Manual Training High School, przemianowanej później na Brooklyn Technical High School, gdzie uczono pracy rękami, i w 1923 roku znalazł się w pierwszym roczniku jej absolwentów. Z kolegą ze szkoły występował z numerem wodewilowym w okolicznych żydowskich domach kultury i przez pewien czas myślał o karierze prawnika, ale na studiach wybrał medycynę, a potem biologię.
W 1927 roku ukończył New York University, a w 1932 roku obronił doktorat z zoologii na Columbia University u badacza widzenia Seliga Hechta. Stypendium zaprowadziło go do Europy. W berlińskim laboratorium Ottona Warburga jako pierwszy wykrył witaminę A w siatkówce oka, a identyfikację dokończył w Zurychu u Paula Karrera. Jesienią 1934 roku trafił na Harvard University, gdzie spędził większość kariery, od 1948 roku jako profesor biologii. Badał chemiczne procesy widzenia i rolę witaminy A w siatkówce oka. Pokazał, że barwnik wzrokowy rodopsyna rozpada się pod wpływem światła na białko i pochodną witaminy A, która potem wraca do obiegu i odbudowuje barwnik. To tłumaczy, dlaczego niedobór witaminy A prowadzi do kurzej ślepoty. Ustalił też, jakie barwy światła pochłaniają pręciki i czopki.
W 1967 roku otrzymał za te odkrycia Nagrodę Nobla z fizjologii lub medycyny, razem z Ragnarem Granitem i Haldanem Keffer Hartline’em. Wcześniej dostał Nagrodę Laskera (1953) i Medal Rumforda (1959), a w 1950 roku wybrano go do Narodowej Akademii Nauk USA. Część badań prowadził z żoną Ruth Hubbard. Był też głośnym krytykiem wojny w Wietnamie i wyścigu zbrojeń. Jego improwizowane przemówienie „A Generation in Search of a Future”, wygłoszone 4 marca 1969 roku w MIT, obszernie przedrukował „The New Yorker”. Zmarł 12 kwietnia 1997 roku w Cambridge w stanie Massachusetts.
Julius Axelrod
Biochemik i farmakolog, laureat Nagrody Nobla z medycyny 1970 (1912–2004).
Syn wyplatacza koszy z Lower East Side, Julius Axelrod urodził się 30 maja 1912 roku w Nowym Jorku, w mieszkaniu bez ciepłej wody przy East Houston Street 415. Jego rodzice, Isadore i Molly z domu Leichtling, byli Żydami z polskiej Galicji, którzy poznali się już w Nowym Jorku, na Lower East Side. Ojciec wyplatał kosze i rozwoził je wozem konnym do sklepów spożywczych na dolnym Manhattanie. W soboty mały Julie mógł jeździć z nim i nawet powozić. W domu mówiło się w jidysz, a po lekcjach w szkole publicznej, mieszczącej się w budynku z czasów wojny secesyjnej, chłopiec codziennie chodził jeszcze do szkoły religijnej. Wcześnie jednak został ateistą, choć przez całe życie czuł się związany z kulturą żydowską. Za swoje „prawdziwe wykształcenie” uważał książki pochłaniane w pobliskiej bibliotece Hamilton Fish Park. Skończył Seward Park High School, zaczął studia na New York University, ale zabrakło mu pieniędzy i w 1930 roku przeniósł się do City College.
W 1933 roku ukończył City College of New York, ale nie przyjęła go żadna szkoła medyczna, po części z powodu ówczesnych limitów dla Żydów. Zaczynał jako laborant za 25 dolarów miesięcznie. W wypadku w laboratorium stracił lewe oko.
W 1946 roku razem z Bernardem Brodiem ustalił, że ówczesne leki przeciwbólowe zamieniają się w organizmie w związek, który uśmierza ból bez ich groźnych skutków ubocznych. Był to paracetamol. Od 1949 roku przez dziesięciolecia pracował w National Institutes of Health w Bethesdzie, doktorat obronił dopiero w 1955 roku, w wieku 42 lat, i w tym samym roku stanął na czele sekcji farmakologii w National Institute of Mental Health. Odkrył, że działanie noradrenaliny w synapsie kończy się jej ponownym wychwytem przez zakończenie nerwowe, które „zasysa” przekaźnik z powrotem. Pokazał też, że kokaina i amfetamina ten wychwyt blokują. Na hamowaniu wychwytu opiera się działanie kolejnych pokoleń leków przeciwdepresyjnych. Z Richardem Wurtmanem wykazał ponadto, że melatonina jest hormonem szyszynki, przez który światło wpływa na organizm.
Za badania nad przekaźnikami nerwowymi otrzymał w 1970 roku Nagrodę Nobla, razem z Bernardem Katzem i Ulfem von Eulerem. Wcześniej dostał Nagrodę Gairdnera (1967), a w 1979 roku został członkiem zagranicznym brytyjskiego Towarzystwa Królewskiego. Młodym badaczom radził, by po prostu „szli za nosem”. Do swojego gabinetu w NIH zaglądał jeszcze krótko przed śmiercią. Zmarł 29 grudnia 2004 roku w Rockville w stanie Maryland.
Arno Penzias
Fizyk i radioastronom, laureat Nagrody Nobla z fizyki 1978 (1933–2024).
Monachium, 26 kwietnia 1933 roku: w żydowskiej rodzinie, której przodkowie przybyli do Niemiec z Polski, przychodzi na świat Arno Penzias. Ojciec Karl był samodzielnym pośrednikiem w handlu skórami, matka nazywała się Justine z domu Eisenreich, a młodszy brat Arna miał na imię Günther. Rodzina żyła wygodnie, ale z powodu polskich korzeni dziadka naziści nie uznawali jej niemieckiego obywatelstwa. W 1938 roku Niemcy próbowali deportować Penziasów do Polski razem z innymi Żydami polskiego pochodzenia. Na granicy usłyszeli, że minął termin przyjmowania przesiedleńców, i pociąg zawrócono do Monachium, co najpewniej ocaliło im życie. W 1939 roku sześcioletni Arno trafił z bratem do Anglii w ramach akcji Kindertransport. Rodzice dołączyli do nich kilka tygodni później, a w styczniu 1940 roku cała rodzina dopłynęła liniowcem do Nowego Jorku. Ojciec znalazł pracę jako dozorca kamienicy, co dawało im mieszkanie bez czynszu, potem pracował w stolarni Metropolitan Museum of Art, a matka w fabryce płaszczy. Arno chodził do szkół publicznych w Bronksie, a później do Brooklyn Technical High School.
Po City College of New York (1954) i dwóch latach służby w wojskach łączności obronił w 1962 roku doktorat na Columbia University u Charlesa Townesa. W 1961 roku przyszedł do Bell Laboratories w Holmdel w New Jersey i pracował tam 37 lat. Razem z Robertem Wilsonem natrafił wielką anteną tubową na uporczywy szum dochodzący z każdego kierunku nieba. Nie zniknął nawet po usunięciu z anteny gołębich odchodów. Okazało się, że to mikrofalowe promieniowanie tła, czyli „echo” Wielkiego Wybuchu, wystygła poświata gorącego młodego Wszechświata. Odkrycie stało się mocnym potwierdzeniem teorii Wielkiego Wybuchu.
W 1978 roku otrzymał za to Nagrodę Nobla, którą podzielił z Wilsonem i Piotrem Kapicą. Wcześniej dostał Medal Henry’ego Drapera (1977), a w 1975 roku został członkiem Narodowej Akademii Nauk USA. Antena z Holmdel ma dziś status National Historic Landmark. Zmarł w styczniu 2024 roku w San Francisco w wieku 90 lat.
Andrzej Schally
Endokrynolog, laureat Nagrody Nobla z medycyny 1977 (1926–2024).
Andrzej Wiktor Schally urodził się 30 listopada 1926 roku w Wilnie, wtedy w Polsce. Miał przodków polskich, austro-węgierskich, francuskich i szwedzkich. Jego dziadkowie, Andrzej i Stanisława ze Śniadowskich, mieli majątek Jaśniska pod Lwowem. Ojciec Kazimierz był zawodowym oficerem, generałem Wojska Polskiego i szefem gabinetu prezydenta Ignacego Mościckiego, a także osadnikiem wojskowym w Gnojownicy na Grodzieńszczyźnie. Matka Maria pochodziła z rodziny Łąckich, a Andrzej miał siostrę Halinę. We wrześniu 1939 roku ojciec przekroczył wraz z prezydentem granicę rumuńską, a później przedostał się do Francji. Syn także trafił do Rumunii i przetrwał tam wojnę wśród polsko-żydowskiej społeczności. W 1945 roku przez Włochy i Francję dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie zaczął używać imienia Andrew. Ojciec po demobilizacji osiadł w Edynburgu i tam zmarł w 1967 roku. Syn zdał maturę w Szkocji, studiował chemię w Londynie, a od 1952 roku pracował w Kanadzie, gdzie w 1957 roku obronił doktorat na McGill University.
W 1957 roku trafił do Baylor College of Medicine w Houston, gdzie z Rogerem Guilleminem szukał hormonów podwzgórza, części mózgu sterującej przysadką. W 1962 roku przyjął obywatelstwo USA i objął laboratorium w szpitalu weteranów w Nowym Orleanie, wykładając równocześnie na Tulane University, gdzie od 1966 roku był profesorem. Wraz z zespołem ustalił budowę hormonów podwzgórza, w tym TRH (1969) i LH-RH (1971). Była to mrówcza praca, która wymagała przerobienia setek tysięcy świńskich podwzgórzy. Odkrycie wyjaśniło, jak mózg steruje gospodarką hormonalną, a syntetyczne odpowiedniki LH-RH stały się podstawą leczenia zaawansowanego raka prostaty.
Po Nagrodzie Laskera (1975) otrzymał w 1977 roku Nagrodę Nobla, którą dzielił ze swoim rywalem Guilleminem i z Rosalyn Yalow. Był doktorem honoris causa m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 2005 roku przeniósł się do Miami, gdzie pracował przy University of Miami i w szpitalu weteranów, prowadząc badania niemal do śmierci. W 2024 roku podarował swój medal noblowski Tulane University. Zmarł 17 października 2024 roku w Miami Beach w wieku 97 lat.
Roald Hoffmann
Chemik teoretyk, laureat Nagrody Nobla z chemii 1981 (ur. 1937).
Imię dostał na cześć polarnika Roalda Amundsena. Roald Hoffmann urodził się 18 lipca 1937 roku w Złoczowie, wtedy w Polsce, a dziś na Ukrainie, w rodzinie żydowskiej jako Roald Safran. Matka Clara z domu Rosen była nauczycielką, a ojciec Hillel Safran inżynierem budownictwa. Po zajęciu miasta przez Niemców rodzinę osadzono w obozie pracy, gdzie ojciec, który znał miejscową infrastrukturę, był cennym więźniem. Od stycznia 1943 do czerwca 1944 roku chłopiec ukrywał się z matką na strychu i w składziku wiejskiej szkoły, a schronienia udzielał im ukraiński sąsiad Mykoła Diuk. Ojciec zginął z rąk Niemców w 1943 roku po próbie zorganizowania ucieczki z obozu. W Zagładzie zginęła większość rodziny, przeżyła tylko jedna z babć i kilkoro krewnych. Po wojnie Roald chodził do szkoły w Krakowie, gdzie matka wyszła ponownie za mąż, a syn przyjął nazwisko ojczyma. W 1949 roku rodzina przypłynęła do USA wojskowym transportowcem „Ernie Pyle”.
Studiował na Columbia University i Harvardzie, gdzie w 1962 roku obronił doktorat u Williama Lipscomba. Tam zaczęła się współpraca z Robertem Woodwardem, z której wyrosły reguły Woodwarda–Hoffmanna. Mówią one, jak z symetrii chmur elektronowych w cząsteczkach przewidzieć, czy reakcja zajdzie i jaki da produkt, oraz dlaczego ogrzewanie i oświetlanie tych samych związków daje różne wyniki. Od 1965 roku jest związany z Cornell University. Za teorię przebiegu reakcji chemicznych otrzymał w 1981 roku Nagrodę Nobla z chemii, razem z Ken’ichim Fukuim.
Ma też National Medal of Science (1983) i Medal Priestleya (1990), a od 1972 roku należy do Narodowej Akademii Nauk USA. Pisze wiersze, sztuki teatralne, w tym „Oxygen” z Carlem Djerassim, i książki popularnonaukowe. W 1998 roku jako pierwszy otrzymał Medal Włodzimierza Kołosa, a w 2017 roku został członkiem zagranicznym PAN. Z jego inicjatywy w 2009 roku stanął w Złoczowie pomnik ofiar Holokaustu, a rodzinę Diuków uhonorowano w 2007 roku tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Martin Perl
Fizyk cząstek, laureat Nagrody Nobla z fizyki 1995 (1927–2014).
Martin Lewis Perl urodził się 24 czerwca 1927 roku w Nowym Jorku. Jak sam napisał w autobiografii noblowskiej, jego rodzice przyjechali do USA jako dzieci około 1900 roku z „polskiej części Rosji”. Byli Żydami. Matka Fay pracowała jako sekretarka i księgowa, a ojciec Oscar zaczynał jako sprzedawca artykułów papierniczych, by później założyć własną firmę drukarsko-reklamową. Pod koniec wojny był kadetem szkoły marynarki handlowej, potem odsłużył rok w armii. W 1948 roku ukończył inżynierię chemiczną w Polytechnic Institute of Brooklyn i pracował w General Electric, ale zajęcia z fizyki w Union College zmieniły jego plany. Doktorat obronił w 1955 roku na Columbia University pod kierunkiem noblisty Isidora Rabiego.
Przez osiem lat wykładał na University of Michigan, a w 1963 roku przeniósł się na Stanford University, gdzie w ośrodku SLAC zajął się leptonami, rodziną cząstek, do której należy elektron. W latach 1974–1977 jego zespół, razem z badaczami z Lawrence Berkeley Laboratory, natrafił na zderzenia, po których zostawały tylko elektron i mion. Wyjaśnić je mogła jedynie nowa, znacznie cięższa krewna elektronu. Tak odkrył lepton tau, nową cząstkę elementarną, nazwaną od greckiego słowa „trzeci”, bo był trzecim znanym naładowanym leptonem. Odkrycie zapowiadało istnienie całej trzeciej rodziny cząstek, którą później uzupełniły kwark b, kwark t i neutrino taonowe.
W 1995 roku otrzymał za to Nagrodę Nobla z fizyki, razem z Frederickiem Reinesem. Wcześniej dostał Nagrodę Wolfa (1982), a w 1981 roku został członkiem Narodowej Akademii Nauk USA. Później szukał swobodnych kwarków i ładunków ułamkowych w materii. Zmarł 30 września 2014 roku w Palo Alto w wieku 87 lat.
Frank Wilczek
Fizyk teoretyk, laureat Nagrody Nobla z fizyki 2004 (ur. 1951).
Frank Wilczek urodził się 15 maja 1951 roku w Mineoli na Long Island pod Nowym Jorkiem, a wychował w Glen Oaks w dzielnicy Queens. Jak sam pisał, jego dziadkowie ze strony ojca przyjechali do USA z Polski po I wojnie światowej jako nastolatkowie, bez pieniędzy i bez znajomości angielskiego, a dziadkowie ze strony matki przybyli z okolic Neapolu. Wnuk wspominał, że dziadkowie „naprawdę pracowali rękami”. Ojciec kształcił się w szkole wieczorowej, zarabiał na rodzinę jako serwisant i został inżynierem samoukiem. Frank wychowywał się w wierze katolickiej. Wielokrotnie odwiedzał Polskę, jest członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Umiejętności, doktorem honoris causa UMCS i Uniwersytetu Jagiellońskiego (2012) oraz Uniwersytetu Rzeszowskiego (2016), a w 2022 roku otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.
Studiował na University of Chicago (matematyka, 1970) i Princeton, gdzie w 1974 roku obronił doktorat u Davida Grossa. Już jako doktorant odkrył z Grossem w 1973 roku asymptotyczną swobodę w teorii oddziaływań silnych. Kwarki w protonie przyciągają się tym słabiej, im są bliżej, a tym mocniej, im bardziej się oddalają, trochę jak połączone gumką. Dlatego nigdy nie widzimy pojedynczego kwarka. Odkrycie stało się fundamentem chromodynamiki kwantowej. Wilczek nazwał też hipotetyczną cząstkę „aksjonem” od marki proszku do prania, ukuł pojęcie anyonów, a w 2012 roku zaproponował kryształy czasu.
Nagrodę Nobla w 2004 roku dostał jako profesor MIT, razem z Grossem i Davidem Politzerem. Ma też m.in. stypendium MacArthura (1982), Medal Diraca (1994) i Nagrodę Templetona (2022), a od 1990 roku należy do Narodowej Akademii Nauk USA. Wykłada także na Uniwersytecie Sztokholmskim i Arizona State University. Jego nazwisko nosi Nagroda Wilczka, ustanowiona w 2019 roku przez Uniwersytet Jagielloński i Fundację Kościuszkowską dla młodych polskich fizyków. W czwartej edycji, w 2026 roku, otrzymał ją Piotr Sierant.
Leonid Hurwicz
Ekonomista, laureat Nagrody Nobla z ekonomii 2007 (1917–2008).
Leonid Hurwicz urodził się 21 sierpnia 1917 roku w Moskwie, kilka miesięcy przed rewolucją październikową, w rodzinie polskich Żydów. W Rosji rodzina znalazła się z powodu I wojny światowej, gdy ewakuowano ją z Królestwa Polskiego, a już na początku 1919 roku wróciła do Warszawy, rodzinnego miasta ojca. Rodzina doświadczyła później prześladowań zarówno ze strony bolszewików, jak i nazistów. Ukończył prawo na Uniwersytecie Warszawskim w 1938 roku, ale ekonomia wciągnęła go bardziej. Wyjechał do London School of Economics, a w 1939 roku przeniósł się do Genewy. Rodziców i brata, którzy po wybuchu wojny uciekli z Warszawy na wschód, Sowieci wywieźli do obozów pracy.
W 1940 roku przez Hiszpanię i Portugalię dotarł do USA. Ekonomii nigdy nie studiował formalnie, uczył się, jak mówił, słuchając innych. Pracował w MIT u Paula Samuelsona, w Cowles Commission i w kilku uczelniach, a od 1951 roku na University of Minnesota, gdzie stworzył podstawy teorii projektowania mechanizmów. Zajmuje się ona tym, jak ułożyć reguły gry, na przykład przetargu, rynku czy głosowania, żeby ludzie dbający o własny interes, a nawet próbujący oszukiwać, i tak doprowadzili do dobrego wyniku. Kluczowym pojęciem jest tu zgodność bodźców, którą Hurwicz wprowadził.
W 1990 roku otrzymał National Medal of Science, a w 1974 roku wybrano go do Narodowej Akademii Nauk USA. W 1994 roku został doktorem honoris causa Szkoły Głównej Handlowej. Nagrodę Nobla otrzymał w 2007 roku w wieku 90 lat, razem z Erikiem Maskinem i Rogerem Myersonem, i był wtedy najstarszym laureatem w historii. Ze względu na zdrowie nie pojechał do Sztokholmu i odebrał ją w Minneapolis. Zmarł tam 24 czerwca 2008 roku.
Robert Lefkowitz
Lekarz i biochemik, laureat Nagrody Nobla z chemii 2012 (ur. 1943).
Robert Lefkowitz przyszedł na świat 15 kwietnia 1943 roku w Nowym Jorku jako syn Maxa i Rose Lefkowitzów i wychował się w Bronksie, w rodzinie żydowskiej. Rodziny obojga rodziców przybyły do Ameryki z Polski pod koniec XIX wieku. Jego dziadkowie ze strony ojca pochodzili z południowej Polski: babcia z Częstochowy, a dziadek z pobliskiej miejscowości. W czasie wojny zginęła część krewnych, którzy zostali na miejscu. Już jako noblista Lefkowitz pojechał do Częstochowy i na opuszczonym cmentarzu żydowskim odnalazł nagrobki członków rodziny.
Ukończył Bronx High School of Science, chemię na Columbia University w 1962 roku i medycynę na tej samej uczelni w 1966 roku. Nie chciał iść na wojnę w Wietnamie, którą uważał za niemoralną. Wybrał więc służbę w publicznej służbie zdrowia i w latach 1968–1970 pracował w National Institutes of Health, wśród tzw. „żółtych beretów”, z których dziesięciu zdobyło później Nagrodę Nobla. Od 1973 roku jest związany z Duke University, a od 1976 roku jest badaczem Howard Hughes Medical Institute.
Badał, jak komórka „słyszy” adrenalinę i inne sygnały z zewnątrz. W połowie lat 80. jego zespół sklonował receptor beta-adrenergiczny i pokazał, że należy on do wielkiej rodziny receptorów sprzężonych z białkami G, które siedmiokrotnie przeszywają błonę komórkową. Na te receptory działa mniej więcej połowa leków dopuszczonych w USA. W 2012 roku otrzymał wraz z Brianem Kobilką Nagrodę Nobla z chemii, a wcześniej m.in. National Medal of Science i Nagrodę Shawa (obie w 2007 roku). W 2021 roku wydał pełne humoru wspomnienia „A Funny Thing Happened on the Way to Stockholm”.
John Hopfield
Fizyk, laureat Nagrody Nobla z fizyki 2024 (ur. 1933).
John Joseph Hopfield urodził się 15 lipca 1933 roku w Chicago w rodzinie fizyków. Jego ojciec, również John Joseph Hopfield, przyszedł na świat w 1891 roku w guberni płockiej, w zaborze rosyjskim, jako Jan Józef Chmielewski. Jako miejsce jego urodzenia źródła podają Płock albo Kuczbork. Po wyjeździe do USA przyjął nazwisko Hopfield, luźny angielski odpowiednik „Chmielewskiego”, i został znanym spektroskopistą. Fizyczką była też matka, Helen Hopfield.
Syn ukończył fizykę w Swarthmore College w 1954 roku, a doktorat obronił na Cornell University w 1958 roku. Pracował w Bell Labs, na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, w latach 1964–1980 na Princeton University, potem w Caltech, a w 1997 roku wrócił do Princeton. Był fizykiem, który odważnie wchodził w biologię. W 1974 roku wyjaśnił, jak komórka „poprawia korektę” przy odczytywaniu kodu genetycznego, a w 1982 roku opisał sieć neuronową nazwaną od jego nazwiska.
Sieć Hopfielda działa jak pamięć skojarzeniowa: zapamiętuje wzorce, na przykład obrazy, i potrafi odtworzyć cały wzorzec z niepełnego lub zaszumionego fragmentu, tak jak my przypominamy sobie znajomą twarz po jednym rysie. Opisał ją językiem fizyki, jako układ, który „stacza się” do stanu o najniższej energii. W 2024 roku otrzymał wraz z Geoffreyem Hintonem Nagrodę Nobla z fizyki za odkrycia, które umożliwiły uczenie maszynowe. Wcześniej zdobył m.in. Nagrodę Buckleya (1969), stypendium MacArthura (1983), Medal Diraca (2001) i Medal Boltzmanna (2022), a w 2025 roku Nagrodę Królowej Elżbiety w dziedzinie inżynierii. Członkiem Narodowej Akademii Nauk USA jest od 1973 roku.
Victor Ambros
Biolog molekularny, laureat Nagrody Nobla z medycyny 2024 (ur. 1953).
Victor Ambros przyszedł na świat 1 grudnia 1953 roku w Hanover w stanie New Hampshire jako jedno z ośmiorga dzieci i dorastał na niewielkiej farmie mlecznej w Hartland w Vermoncie. Jego ojciec Longin Bohdan Ambros urodził się w 1923 roku w Dordziszkach w powiecie oszmiańskim, w ówczesnym województwie wileńskim (dziś Białoruś), i był obywatelem polskim. Pod koniec lat 30. uczył się w Wilnie, w Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta. Jako nastolatek został wywieziony na roboty przymusowe do III Rzeszy i od maja 1942 roku pracował w Hesji, w okolicach Hanau i Offenbachu, a potem w Dudenhofen. Po wyzwoleniu przez Amerykanów nauczył się angielskiego i był tłumaczem armii USA, a w 1946 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W Vermoncie prowadził z żoną farmę i tam zmarł w 2014 roku. Syn najpierw chciał być baseballistą, potem astronomem, ale to ojciec rozbudził w nim zamiłowanie do nauki.
Victor studiował na MIT, gdzie w 1979 roku obronił doktorat u Davida Baltimore’a, w połowie lat 80. przeszedł na Harvard, w 1992 roku do Dartmouth College, a od 2008 roku jest profesorem UMass Chan Medical School w Worcester. W 1993 roku razem z żoną Rosalind Lee i Rhondą Feinbaum odkrył u maleńkiego nicienia, że gen lin-4 nie wytwarza białka, tylko bardzo krótki kawałek RNA, który „wyłącza” inny gen. Była to pierwsza poznana mikroRNA. Dziś wiadomo, że takie cząsteczki regulują pracę genów także u ludzi. W 2024 roku otrzymał za to wraz z Garym Ruvkunem Nagrodę Nobla, wcześniej m.in. Nagrodę Laskera (2008) i Nagrodę Wolfa (2014). W 2025 roku dostał doktorat honoris causa Politechniki Śląskiej, a 14 września 2026 roku wojewoda mazowiecki potwierdził, że jest obywatelem polskim od urodzenia, o czym premier Donald Tusk poinformował go osobiście.
Na dzisiejszych ziemiach polskich urodziło się też dwoje noblistów z rodzin niemieckich, którzy wyjechali do Ameryki. Otto Stern urodził się w 1888 roku w Żorach na Górnym Śląsku, w rodzinie żydowskiej. W słynnym doświadczeniu Sterna–Gerlacha z 1922 roku pokazał, że magnetyzm atomów przyjmuje tylko ściśle określone wartości. W 1933 roku, po dojściu nazistów do władzy, zrezygnował z katedry w Hamburgu i został profesorem Carnegie Institute of Technology w Pittsburghu. Nagrodę Nobla z fizyki dostał za rok 1943 za rozwój metody wiązek molekularnych, dzięki której zmierzył też moment magnetyczny protonu. Maria Goeppert Mayer urodziła się w 1906 roku w Katowicach, dorastała w Getyndze, a w 1930 roku wyjechała z mężem do USA, gdzie latami pracowała bez pensji. Za powłokowy model jądra atomowego dostała w 1963 roku Nagrodę Nobla z fizyki jako druga kobieta po Marii Skłodowskiej-Curie.
Stern: Wikipedia · NobelPrize.org
Goeppert Mayer: Wikipedia · NobelPrize.org
Matematyka i statystyka
Wielu polskich matematyków ze szkoły lwowskiej i warszawskiej wyjechało do USA przed wojną albo w czasie wojny. Zbudowali tam ośrodki, które do dziś należą do najważniejszych na świecie.
Stanisław Ulam
Matematyk ze szkoły lwowskiej, współtwórca metody Monte Carlo (1909–1984).
Stanisław Ulam urodził się 13 kwietnia 1909 roku we Lwowie, wtedy w austriackiej Galicji, w zamożnej polsko-żydowskiej rodzinie. Ojciec Józef był lwowskim adwokatem, a matka Anna, nazywana Hanią, z domu Auerbach, pochodziła ze Stryja i była córką przemysłowca z branży stalowej Michała Auerbacha. Gdy w 1914 roku Lwów zajęli Rosjanie, rodzina uciekła do Wiednia i zamieszkała w hotelu niedaleko katedry św. Szczepana, a ojciec służył jako oficer sztabowy armii austriackiej. Do Lwowa wrócili w 1918 roku. W gimnazjum Staś był „piątkowym uczniem, z wyjątkiem kaligrafii i rysunków”, a teleskop, który dostał od wuja około dwunastego roku życia, rozbudził w nim pasję do astronomii. Ojciec chciał, by syn został adwokatem, ale ten po maturze w 1927 roku poszedł na Politechnikę Lwowską. Wkrótce należał do słynnej lwowskiej szkoły matematycznej, której członkowie rozwiązywali problemy przy stolikach Kawiarni Szkockiej i zapisywali je w „Księdze Szkockiej”. Doktorat obronił w 1933 roku na Politechnice Lwowskiej pod kierunkiem Kazimierza Kuratowskiego.
W grudniu 1935 roku popłynął do Ameryki na pokładzie liniowca „Aquitania” na zaproszenie Johna von Neumanna, do Institute for Advanced Study w Princeton, potem był stypendystą Harvardu i przez kilka lat kursował między Polską a USA. W sierpniu 1939 roku wypłynął ostatni raz z siedemnastoletnim bratem Adamem, późniejszym historykiem z Harvardu. O wybuchu wojny bracia dowiedzieli się w nocy w nowojorskim hotelu od Witolda Hurewicza. Matka zmarła w Wiedniu w 1938 roku, a ojciec, siostra Stefania i niemal wszyscy krewni, którzy zostali w kraju, zginęli w czasie niemieckiej okupacji. Od 1940 roku wykładał na Uniwersytecie Wisconsin, obywatelstwo amerykańskie otrzymał na początku lat 40., a w lutym 1944 roku dołączył do laboratorium w Los Alamos, gdzie pozostał do 1965 roku.
Pomysł metody Monte Carlo przyszedł mu do głowy w 1946 roku, gdy po ciężkiej chorobie stawiał pasjansa i zastanawiał się, jak często partia się udaje. Zamiast liczyć, można „zagrać” wiele razy i policzyć wyniki. Metodę opublikował wspólnie z Nicholasem Metropolisem w 1949 roku, a dziś losowe symulacje stosuje się w fizyce, finansach i prognozach pogody. Razem z Edwardem Tellerem stworzył koncepcję bomby wodorowej znaną jako konfiguracja Tellera–Ulama. Ostatnie lata spędził jako profesor Uniwersytetu Kolorado, a zmarł 13 maja 1984 roku w Santa Fe. Jego nazwisko noszą m.in. spirala Ulama, odkryta podczas bazgrania w czasie nudnego referatu, i twierdzenie Borsuka–Ulama. W 1976 roku wydał wspomnienia „Adventures of a Mathematician”.
Alfred Tarski
Logik i matematyk z Warszawy, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley (1901–1983).
Alfred Tarski przyszedł na świat 14 stycznia 1901 roku w Warszawie jako Alfred Teitelbaum. Ojciec Ignacy był żydowskim kupcem handlującym drewnem, matka Rosa pochodziła z domu Prussak, a zamożna rodzina bardzo ceniła wykształcenie. Alfred, blisko związany z bratem Wacławem, uczył się w renomowanej Szkole Mazowieckiej. Po maturze krótko służył w Wojsku Polskim, a w 1920 roku, w trakcie studiów, ponownie włożył mundur. Około 1923 roku razem z bratem zmienił nazwisko na Tarski i przeszedł z judaizmu na katolicyzm. Biografowie wiążą to z jego pragnieniem, by być Polakiem, a nie Żydem, oraz z antysemityzmem, który niemal zamykał Żydom drogę do katedr uniwersyteckich. W 1924 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim u Stanisława Leśniewskiego, jako najmłodszy doktor w historii uczelni. W 1929 roku ożenił się z Marią Witkowską, katoliczką, która w walkach o niepodległość była łączniczką wojskową, a potem uczyła w liceum Żeromskiego. Tam też aż do 1939 roku Tarski łączył pracę docenta z uczeniem matematyki.
Razem ze Stefanem Banachem ogłosił w 1924 roku paradoks Banacha–Tarskiego: kulę można teoretycznie rozciąć na skończenie wiele części i złożyć z nich dwie kule takie same jak pierwsza. W 1933 roku opublikował przełomową pracę o pojęciu prawdy w językach sformalizowanych, która ściśle określiła, co znaczy, że zdanie jest prawdziwe. W sierpniu 1939 roku przyjechał na konferencję na Harvardzie, dwa tygodnie przed niemiecką inwazją, i po wybuchu wojny pozostał w USA. To ocaliło mu życie. Jego rodzice, brat i bratowa zginęli z rąk Niemców, a żona i dwoje dzieci przetrwali wojnę i dołączyli do niego w 1946 roku.
Po latach na Harvardzie, w City College w Nowym Jorku i w Institute for Advanced Study od 1942 roku pracował na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, gdzie zbudował jeden z najważniejszych na świecie ośrodków logiki i teorii modeli. Był wymagającym nauczycielem, potrafił z kolegą pracować całe noce. Należał do Narodowej Akademii Nauk USA i Akademii Brytyjskiej. Zmarł 26 października 1983 roku w Berkeley.
Antoni Zygmund
Matematyk z Warszawy, twórca chicagowskiej szkoły analizy (1900–1992).
Antoni Zygmund urodził się 25 grudnia 1900 roku w Warszawie jako najstarsze z czworga dzieci Wincentego Zygmunda i Antoniny z Perowskich. Oboje rodzice mieli chłopskie korzenie, a Antoni dorastał z trzema młodszymi siostrami: Jadwigą, Felicją i Marią. W 1912 roku skończył szkołę powszechną i zaczął naukę w VII Gimnazjum przy ulicy Złotej 53. Po dwóch latach wybuchła I wojna światowa i całą rodzinę ewakuowano do Połtawy na Ukrainie, gdzie chłopiec kontynuował naukę. W 1918 roku wrócił do Polski, rok później zdał maturę i rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim. Doktoryzował się tam w 1923 roku pracą o szeregach trygonometrycznych. W 1925 roku ożenił się z Ireną Parnowską, którą poznał, gdy studiowała matematykę, a która potem została nauczycielką matematyki.
Zygmund wykładał na Politechnice Warszawskiej, a w latach 1929–1930 jako stypendysta Rockefellera pracował w Anglii z Godfreyem Hardym i Johnem Littlewoodem. Od 1930 roku kierował katedrą matematyki na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, gdzie współpracował z wybitnym uczniem Józefem Marcinkiewiczem, który zginął w 1940 roku. Irena uczyła w wileńskiej szkole aż do narodzin syna Jerzego w 1935 roku. We wrześniu 1939 roku Zygmunda powołano do wojska jako oficera rezerwy. Po klęsce wrócił do Wilna, które 10 października 1939 roku przekazano Litwie, a w 1940 roku uciekł z żoną i synem do Stanów Zjednoczonych.
W USA wykładał kolejno w Mount Holyoke College, na Uniwersytecie Michigan oraz na Uniwersytecie Pensylwanii. Od 1947 do 1980 roku był profesorem Uniwersytetu Chicagowskiego, gdzie zbudował słynną szkołę analizy i wypromował około 40 doktorów, w tym Paula Cohena, późniejszego laureata Medalu Fieldsa. Razem z innym uczniem, Albertem Calderónem, stworzył teorię całek singularnych, czyli teorię Calderóna–Zygmunda. Mówiąc prosto, to narzędzie do opanowania wyrażeń, które w jednym punkcie „wybuchają” do nieskończoności, a bez którego trudno dziś badać równania opisujące fale, ciepło czy przepływy.
Jego książka „Trigonometric Series” z 1935 roku do dziś jest klasyką i była wznawiana w 1959 i 2002 roku. Od 1961 roku był członkiem Narodowej Akademii Nauk USA, w 1979 roku otrzymał Nagrodę Steele’a, a w 1986 roku amerykański National Medal of Science. Zmarł 30 maja 1992 roku w Chicago.
Samuel Eilenberg
Matematyk z Warszawy, współtwórca teorii kategorii, profesor Uniwersytetu Columbia (1913–1998).
Samuel Eilenberg, dla przyjaciół „Sammy”, przyszedł na świat 30 września 1913 roku w Warszawie, wtedy w zaborze rosyjskim. Jego ojciec uczył się w szkole żydowskiej, ale został piwowarem, bo ożenił się z dziewczyną z rodziny browarników. Syn rozpoczął studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim w roku akademickim 1930/1931, magisterium zrobił w 1934 roku, a doktorat obronił w 1936 roku pod kierunkiem Karola Borsuka. W 1939 roku ojciec przekonał go, że najlepiej będzie wyjechać do Stanów Zjednoczonych. 12 kwietnia 1939 roku Eilenberg wypłynął statkiem z Gdyni do Wielkiej Brytanii, a stamtąd do Ameryki, zabierając ze sobą całe swoje matematyczne archiwum. W Princeton Oswald Veblen i Solomon Lefschetz pomogli mu znaleźć posadę na uczelni. W 1948 roku zrzekł się obywatelstwa polskiego i przyjął amerykańskie.
Od 1940 roku pracował w USA, najpierw na Uniwersytecie Michigan, w 1946 roku został profesorem Uniwersytetu Indiany, a od 1947 roku do końca kariery był związany z Uniwersytetem Columbia w Nowym Jorku. W 1945 roku razem z Saundersem Mac Lane’em wprowadził pojęcia „kategorii” i „transformacji naturalnej”, dając początek teorii kategorii. To język, który pozwala opisać wspólną strukturę bardzo różnych działów matematyki i przenosić wyniki z jednego do drugiego, a później stał się ważny także w informatyce teoretycznej. Z Normanem Steenrodem ułożył aksjomaty homologii (książka z 1952 roku), a z Henrim Cartanem napisał w 1956 roku podręcznik „Homological Algebra”, który ugruntował nową dziedzinę. Był też członkiem słynnej francuskiej grupy Bourbaki.
Miał drugą pasję: był znawcą i kolekcjonerem sztuki indyjskiej i z Azji Południowo-Wschodniej, a dużą część zbiorów podarował w 1987 roku Metropolitan Museum of Art. W 1986 roku otrzymał wraz z Atlem Selbergiem Nagrodę Wolfa, był też członkiem Narodowej Akademii Nauk USA. Zmarł 30 stycznia 1998 roku w Nowym Jorku.
Marek Kac
Matematyk ze szkoły lwowskiej, specjalista od rachunku prawdopodobieństwa (1914–1984).
Marek Kac urodził się 3 sierpnia 1914 roku w Krzemieńcu (wtedy Imperium Rosyjskie, w okresie międzywojennym Polska, dziś Ukraina) w polsko-żydowskiej rodzinie. Ojciec ukończył filozofię w Lipsku oraz historię i filologię w Moskwie i udzielał lekcji w domu, a matka chciała, żeby syn został inżynierem. W czasie I wojny światowej rodzina przeniosła się do Rosji i wróciła do Krzemieńca w 1921 roku, gdy miasto znalazło się w granicach Polski. Dopiero w 1925 roku, po wstąpieniu do słynnego Liceum Krzemienieckiego, Marek nauczył się polskiego. Latem 1930 roku, jak wspominał, miał obsesję na punkcie rozwiązywania równań trzeciego stopnia, a jego własne wyprowadzenie nauczyciel posłał do pisma „Młody Matematyk”. Studiował na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Hugona Steinhausa, gdzie w 1937 roku obronił doktorat. Starając się o wyjazd, pracował w lwowskiej firmie ubezpieczeniowej, aż w 1938 roku dostał stypendium Fundacji Parnasa i w listopadzie przybył do Nowego Jorku, a stamtąd na Uniwersytet Johnsa Hopkinsa. Tam zastała go wojna. Rodzice i brat, którzy zostali w Krzemieńcu, zginęli w niemieckich masowych egzekucjach. Jak pisał, byli wśród milionów zamordowanych przez Niemców.
W latach 1939–1961 pracował na Uniwersytecie Cornella, a obywatelem USA został w 1943 roku. Następnie przez około dwadzieścia lat był profesorem Uniwersytetu Rockefellera w Nowym Jorku, a karierę zakończył na Uniwersytecie Południowej Kalifornii. Jego nazwisko nosi wzór Feynmana–Kaca, który łączy rachunek prawdopodobieństwa z fizyką kwantową: pozwala obliczać zachowanie układów fizycznych, uśredniając po losowych ścieżkach cząstek. Stosuje się go także w matematyce finansowej.
Artykuł „Can One Hear the Shape of a Drum?” z 1966 roku stał się klasyką matematyki. Kac pytał, czy z samego brzmienia, czyli zestawu tonów, można odgadnąć kształt membrany bębna. Za ten tekst otrzymał w 1968 roku, po raz drugi, Nagrodę Chauveneta za wykład matematyki, a w 1978 roku Nagrodę Birkhoffa w matematyce stosowanej. Opisał swoje życie w autobiografii „Enigmas of Chance”. Zmarł 26 października 1984 roku w Kalifornii.
Witold Hurewicz
Matematyk z Łodzi, topolog, profesor MIT (1904–1956).
Witold Hurewicz urodził się 29 czerwca 1904 roku w Łodzi, wtedy w zaborze rosyjskim, w żydowskiej rodzinie przemysłowca Mieczysława Hurewicza. Matka Katarzyna z domu Finkelsztain pochodziła z Białej Cerkwi na dzisiejszej Ukrainie, a starszy brat Stefan urodził się w 1901 roku. Witold zaczynał naukę w łódzkiej szkole powszechnej, a po wybuchu I wojny światowej rodzina wyjechała do Moskwy, gdzie chodził do szkoły średniej aż do lutego 1919 roku. Po powrocie skończył łódzkie gimnazjum „Oświata” i w maju 1921 roku zdał maturę. Choć wiedział, że w Polsce rozwija się silna szkoła matematyczna, wybrał studia w Wiedniu, gdzie w 1926 roku obronił doktorat u Hansa Hahna, a w latach 1928–1936 pracował w Amsterdamie jako asystent wielkiego topologa L.E.J. Brouwera. Najbliżsi zdołali uciec przed wojną. W kwietniu 1939 roku rodzice popłynęli z Rotterdamu do Nowego Jorku, potem wrócili do Europy, a w czerwcu 1940 roku przypłynęli do Ameryki z Genui. Brat Stefan dotarł do USA w styczniu 1941 roku okrężną drogą przez Filipiny, którą uciekało wtedy wielu Żydów.
Do USA przyjechał w 1936 roku jako stypendysta Institute for Advanced Study w Princeton i postanowił zostać. Wykładał na Uniwersytecie Karoliny Północnej, na Brown University, w czasie wojny w Radiation Laboratory przy MIT zajmował się matematyką serwomechanizmów, a od 1945 roku aż do śmierci był profesorem Massachusetts Institute of Technology. Odkrył wyższe grupy homotopii, czyli sposób wykrywania „dziur” w przestrzeniach wielowymiarowych, oraz ciągi dokładne, które stały się podstawowym narzędziem algebry. Jego książka „Dimension Theory” z 1941 roku, napisana z Henrym Wallmanem, stała się podręcznikiem standardowym. W 1950 roku wygłosił wykład plenarny na Międzynarodowym Kongresie Matematyków.
Słynął z roztargnienia i nigdy się nie ożenił. Zginął w 1956 roku po upadku z piramidy na Jukatanie w Meksyku, podczas wycieczki uczestników międzynarodowego sympozjum topologii algebraicznej. Jego wykłady o równaniach różniczkowych wydano już po śmierci, w 1958 roku.
Jerzy Neyman
Statystyk, twórca katedry statystyki na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley (1894–1981).
Jerzy Spława-Neyman urodził się 16 kwietnia 1894 roku w Benderach w Besarabii (dziś Mołdawia), jako syn adwokata Czesława Neymana i Kazimiery z Lutosławskich. Rodzice poznali się w Kijowie, skąd pochodziła matka, gdy ojciec studiował tam prawo. Według MacTutor rodzina była katolicka, uważała się za polską i mówiła po polsku. Jerzy był najmłodszym z czworga dzieci, ale dwie siostry już nie żyły, a brat Karol był od niego o szesnaście lat starszy, więc wychowywał się właściwie jak jedynak. Rodzina często się przeprowadzała, z Bender do Chersonia, potem do Melitopola, a gdy chłopiec miał osiem lat, do Symferopola na Krymie. Do dziesiątego roku życia uczyła go w domu guwernantka. W 1906 roku ojciec zmarł na atak serca, a matka, która została z niewielkimi środkami, przeniosła się do krewnych w Charkowie. Tam Jerzy skończył gimnazjum i od 1912 roku studiował, a na uniwersytecie zafascynował go rachunek prawdopodobieństwa. W czasie wojny polsko-bolszewickiej, dziesięć dni po ślubie, trafił na około sześciu tygodni do więzienia. W 1921 roku przyjechał do Polski, nawiązał kontakt z Wacławem Sierpińskim i dla zarobku pracował jako starszy asystent statystyczny w instytucie rolniczym w Bydgoszczy.
W 1924 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim i założył laboratorium biometryczne w Instytucie Nenckiego. Jako stypendysta Rockefellera pracował w Londynie u Karla Pearsona i w Paryżu, a w latach 1934–1938 w University College London. Razem z Egonem Pearsonem zbudował teorię testowania hipotez, czyli zasady, według których z danych rozstrzyga się, czy np. nowy lek naprawdę działa, przy kontrolowanym ryzyku pomyłki. Wprowadził też przedziały ufności, które podaje się dziś przy każdym poważnym sondażu i badaniu klinicznym.
W 1938 roku przeniósł się do Berkeley, gdzie stworzył laboratorium statystyczne, w czasie wojny pracował m.in. nad celownikami bombowymi, a 1 lipca 1955 roku powołał samodzielny wydział statystyki. W 1966 roku otrzymał złoty Medal Guya i został członkiem zagranicznym PAN, w 1968 roku National Medal of Science, w 1974 roku doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego, a w 1979 roku członkostwo Royal Society. Zmarł 5 sierpnia 1981 roku w Oakland w Kalifornii.
Jacob Wolfowitz
Statystyk urodzony w Warszawie, profesor Uniwersytetu Cornella (1910–1981).
Przyszedł na świat 19 marca 1910 roku w Warszawie, wtedy w zaborze rosyjskim, w rodzinie żydowskiej, jako syn Samuela i Helen z domu Pearlman. Jego ojciec wyemigrował do USA już w 1914 roku, a dziesięcioletni Jacob dołączył do niego w 1920 roku. Krewni, którzy zostali w Polsce, zginęli w Holokauście. W Nowym Jorku skończył szkołę średnią i City College (1931), a potem przez około dekadę uczył matematyki w nowojorskich liceach, równolegle pracując nad doktoratem, który obronił na Uniwersytecie Nowojorskim w 1942 roku.
Kluczowa okazała się współpraca z Abrahamem Waldem, trwająca od 1938 roku aż do śmierci Walda. W czasie wojny Wolfowitz pracował w Statistical Research Group na Uniwersytecie Columbia, po wojnie wykładał też na Uniwersytecie Karoliny Północnej, od 1951 roku był profesorem Uniwersytetu Cornella, w latach 1970–1978 Uniwersytetu Illinois w Urbanie, a na emeryturze związał się z University of South Florida w Tampie. Z Waldem udowodnił optymalność sekwencyjnego testu ilorazu wiarygodności, czyli metody pozwalającej podjąć decyzję statystyczną po możliwie najmniejszej liczbie obserwacji. Jego nazwisko noszą test serii Walda–Wolfowitza i nierówność Dvoretzky’ego–Kiefera–Wolfowitza, a w pracy z 1942 roku po raz pierwszy użył słowa „nonparametric”, czyli „nieparametryczny”.
W teorii informacji wykazał tak zwaną silną odwrotność twierdzenia Shannona o kodowaniu: gdy próbuje się przesyłać dane szybciej, niż pozwala przepustowość kanału, błąd staje się praktycznie pewny. Jego książka „Coding Theorems of Information Theory” jest klasyką tej dziedziny, a w 1979 roku otrzymał Nagrodę Shannona. Był członkiem Narodowej Akademii Nauk USA i Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk. Zmarł 16 lipca 1981 roku w Tampie. Jego syn Paul Wolfowitz był zastępcą sekretarza obrony USA i prezesem Banku Światowego.
Benoit Mandelbrot
Matematyk urodzony w Warszawie, ojciec geometrii fraktalnej (1924–2010).
Benoît Mandelbrot przyszedł na świat 20 listopada 1924 roku w Warszawie jako Benedykt, w rodzinie Żydów pochodzących z Litwy, z silnymi tradycjami naukowymi. Ojciec handlował odzieżą, matka była lekarką dentystką. Przez pierwsze dwa lata szkolne uczył go prywatnie wuj, który gardził wkuwaniem na pamięć. Mandelbrot wspominał, że większość czasu spędzał wtedy na grze w szachy, czytaniu map i uczeniu się, jak otwierać oczy na wszystko wokół. Ważną postacią w jego życiu był stryj, matematyk Szolem Mandelbrojt, który około 1920 roku osiadł w Paryżu i został profesorem Collège de France. W 1936 roku rodzina wyjechała do Francji. Po latach pisał, że to, iż rodzice jako uchodźcy ekonomiczni i polityczni dołączyli do Szolema we Francji, uratowało im życie. W Paryżu chodził do Liceum Rollin, a wojnę przetrwał w Tulle w środkowej Francji, często w obawie o życie i ucząc się w dużej mierze samodzielnie. W nauce pomagał mu wtedy rabin David Feuerwerker z pobliskiego Brive-la-Gaillarde.
Po wojnie studiował w École Polytechnique, potem aeronautykę w Caltech, a doktorat uzyskał w Paryżu w 1952 roku. Z elitarnej École Normale odszedł już po jednym dniu. W 1958 roku na stałe przeniósł się do USA i przez 35 lat pracował w ośrodku badawczym IBM w Yorktown Heights, gdzie został IBM Fellow. Dzięki komputerom mógł zobaczyć kształty, których wcześniej nie umiano narysować. W 1967 roku w artykule „How Long Is the Coast of Britain?” pokazał, że długość linii brzegowej zależy od tego, jak dokładną miarką ją mierzymy. W 1975 roku ukuł słowo „fraktal” na obiekty, które przy powiększaniu odsłaniają wciąż nowe, podobne do siebie szczegóły, a na przełomie lat 1979–1980 zobaczył na ekranie komputera figurę nazwaną później zbiorem Mandelbrota.
Uczył także na Harvardzie, a od 1987 roku na Uniwersytecie Yale, gdzie był profesorem Sterlinga nauk matematycznych. Jego książka „The Fractal Geometry of Nature” z 1982 roku rozsławiła fraktale na całym świecie. Otrzymał m.in. Medal Franklina (1986), Nagrodę Harveya (1989), Nagrodę Wolfa w dziedzinie fizyki (1993) i Nagrodę Japońską (2003), a jego imię nosi planetoida 27500 Mandelbrot. Zmarł 14 października 2010 roku w Cambridge w stanie Massachusetts. Dwa lata później ukazały się jego wspomnienia „The Fractalist”.
Henryk Iwaniec
Matematyk z Elbląga, specjalista od teorii liczb, profesor Uniwersytetu Rutgers (ur. 1947).
Przyszedł na świat 9 października 1947 roku w Elblągu, osiem godzin przed bratem bliźniakiem Tadeuszem, który także został matematykiem. Obaj uczyli się w elbląskim technikum mechanicznym i obaj zdobyli srebrne medale na Międzynarodowej Olimpiadzie Matematycznej w 1966 roku, co otworzyło im drogę na Uniwersytet Warszawski bez egzaminów wstępnych. Pierwsze prace o metodach sitowych Henryk publikował jeszcze jako student. Doktorat obronił w 1972 roku pod kierunkiem Andrzeja Schinzla, habilitację uzyskał w 1976 roku, a w Instytucie Matematycznym PAN pracował od 1971 do 1983 roku.
We wrześniu 1983 roku wyjechał z żoną i córkami do Institute for Advanced Study w Princeton. Potem wykładał gościnnie na Uniwersytecie Michigan i Uniwersytecie Kolorado, ponownie pracował w Princeton, a od stycznia 1987 roku jest profesorem stanu New Jersey na Uniwersytecie Rutgers. Dziś jako profesor emeritus nadal prowadzi tam zajęcia. Ma obywatelstwo polskie i amerykańskie.
Jego specjalnością są liczby pierwsze, czyli podzielne tylko przez jeden i przez siebie. Razem z Johnem Friedlanderem, z którym napisał kilkadziesiąt wspólnych prac, udowodnił w 1997 roku, że istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych postaci a² + b⁴, czyli sum kwadratu jednej liczby i czwartej potęgi drugiej. Liczb tej postaci jest wśród wszystkich liczb bardzo niewiele, dlatego wynik uznano za przełom. Otrzymał między innymi Nagrodę Ostrowskiego (2001), Nagrodę Cole’a w 2002 roku, Nagrodę Steele’a (2011), Nagrodę Shawa w 2015 roku, dzieloną z Gerdem Faltingsem, Medal Banacha (2015) i Nagrodę Dooba (2017). W 2006 roku został członkiem Narodowej Akademii Nauk USA i honorowym obywatelem Elbląga, a Uniwersytet Jagielloński przygotowuje na 2027 rok konferencję poświęconą jego dorobkowi.
Informatyka i sztuczna inteligencja
Paul Baran
Inżynier urodzony w Grodnie, współtwórca idei komutacji pakietów (1926–2011).
Urodzony 29 kwietnia 1926 roku w Grodnie jako Pesach Baran, był najmłodszym z trojga dzieci w rodzinie Żydów litewskich, czyli litwaków. Miasto należało wtedy do Polski, a dziś leży na Białorusi. 11 maja 1928 roku, gdy miał dwa lata, rodzina przybyła do USA i osiadła najpierw w Bostonie, a potem w Filadelfii, gdzie ojciec Morris, czyli Mosze, prowadził sklep spożywczy, a mały Paul rozwoził klientom zamówienia czerwonym wózkiem. W 1949 roku ukończył elektrotechnikę na Drexel University, pracował przy pierwszych komercyjnych komputerach UNIVAC w firmie Eckert-Mauchly i przy systemach radarowych w Hughes Aircraft, a w 1959 roku zdobył tytuł magistra na UCLA.
W latach 1959–1968 pracował w RAND Corporation. W czasach zimnej wojny szukał sposobu, by łączność przetrwała atak jądrowy. Na początku lat 60. zaproponował sieć bez centrum, w której wiadomość dzieli się na małe bloki, a każdy z nich wędruje własną drogą przez wiele połączonych węzłów i jest składany dopiero u celu. Gdy część sieci zostanie zniszczona, dane po prostu omijają uszkodzenie. Koncepcję tę, opisaną w 1964 roku w serii raportów „On Distributed Communications”, nazywamy dziś komutacją pakietów. Inżynierowie z branży telefonicznej przyjęli ją sceptycznie, ale stała się jedną z podstaw sieci ARPANET i Internetu. Niezależnie od Barana podobny pomysł opracował w Wielkiej Brytanii Donald Davies.
W 1968 roku współzałożył Institute for the Future, a później zakładał firmy technologiczne, m.in. Telebit, Metricom i Com21. Otrzymał Medal Alexandra Grahama Bella IEEE (1990), Nagrodę Marconiego (1991) oraz National Medal of Technology and Innovation za rok 2007, wręczony mu w 2008 roku, a w 2007 roku trafił do National Inventors Hall of Fame. Zmarł 26 marca 2011 roku w Palo Alto w Kalifornii, a rok później pośmiertnie wprowadzono go do Internet Hall of Fame.
Wojciech Zaremba
Informatyk z Kluczborka, współzałożyciel OpenAI (ur. 1988).
Urodzony 30 listopada 1988 roku w Kluczborku, już w szkole był stypendystą Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci, a w 2007 roku zdobył srebrny medal na Międzynarodowej Olimpiadzie Matematycznej w Wietnamie. Studiował matematykę i informatykę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał licencjaty z obu kierunków i w 2012 roku magisterium z matematyki, a także w École Polytechnique pod Paryżem.
Doktorat z uczenia głębokiego obronił w 2016 roku na Uniwersytecie Nowojorskim pod kierunkiem Yanna LeCuna i Roba Fergusa, a w trakcie studiów spędził około roku w Google Brain i około roku w laboratorium sztucznej inteligencji Facebooka. W Google współtworzył głośne badania nad tak zwanymi przykładami adwersarialnymi, czyli niemal niewidocznymi zmianami obrazu, które potrafią zmylić sieć neuronową. W 2015 roku był jednym ze współzałożycieli OpenAI w San Francisco. Kierował tam zespołem robotyki, który nauczył robotyczną dłoń układać kostkę Rubika, a po rozwiązaniu tego zespołu w 2020 roku prowadził zespoły rozwijające Codex, czyli model piszący kod na podstawie poleceń w zwykłym języku, GitHub Copilot i modele GPT, na których oparto ChatGPT.
W 2026 roku przeszedł do OpenAI Foundation, gdzie kieruje programem AI Resilience. Jego celem jest wzmacnianie odporności społeczeństwa na zagrożenia związane ze sztuczną inteligencją, od bezpieczeństwa biologicznego i cyfrowego, przez bezpieczeństwo samych modeli, po wpływ AI na dzieci i młodzież. Wcześniej, w 2015 roku, otrzymał stypendium doktoranckie Google, a w 2017 roku znalazł się na liście „30 przed 30” magazynu Forbes Polska.
Jakub Pachocki
Informatyk, główny naukowiec (chief scientist) OpenAI.
Jakub Pachocki urodził się w 1991 roku w Gdańsku, a w 2010 roku ukończył III Liceum Ogólnokształcące w Gdyni. Już jako licealista należał do światowej czołówki młodych programistów: był laureatem Olimpiady Informatycznej, a w 2009 roku zdobył srebrny medal Międzynarodowej Olimpiady Informatycznej. Ukończył informatykę na Uniwersytecie Warszawskim. Z drużyną tej uczelni wywalczył w 2012 roku złoty medal i drugie miejsce w finale mistrzostw świata ACM ICPC, a w tym samym roku wygrał w Nowym Jorku konkurs Google Code Jam.
Doktorat z informatyki teoretycznej obronił w 2016 roku na Carnegie Mellon University w Pittsburghu pod kierunkiem Gary’ego Millera, w pracy o szybszych algorytmach optymalizacji. Po stażu podoktorskim na Harvardzie dołączył w 2017 roku do OpenAI, gdzie kierował zespołem uczenia głębokiego i współtworzył OpenAI Five, system, który nauczył się grać w grę komputerową Dota 2. Jako dyrektor badań prowadził prace nad modelem GPT-4. W maju 2024 roku został głównym naukowcem OpenAI, zastępując swojego mentora Ilję Sutskevera. Szef firmy Sam Altman nazwał go wtedy „jednym z najwybitniejszych umysłów naszego pokolenia”.
Jako główny naukowiec wyznacza kierunek badań firmy. We wrześniu 2026 roku opublikował głośny esej „An Alien Mind”, w którym napisał, że żadne laboratorium nie rozwiązało jeszcze problemu kontroli nad coraz potężniejszą sztuczną inteligencją na tyle, by odpowiedzialnie rozwijać ją dalej w maksymalnym tempie. Opowiedział się w nim za wspólnymi standardami bezpieczeństwa, egzekwowanymi przez niezależnych audytorów, rządy lub organizacje międzynarodowe, i wyraził nadzieję, że do czasu ich ustalenia laboratoria będą dobrowolnie zwalniać prace.
Fizyka i astronomia
Leopold Infeld
Fizyk teoretyk z Krakowa, współpracownik Alberta Einsteina w Princeton (1898–1968).
Leopold Infeld przyszedł na świat 20 sierpnia 1898 roku w Krakowie, na Kazimierzu, wtedy w austriackiej Galicji. Jego ojciec Salomon był żydowskim kupcem handlującym skórami, matka Estera pochodziła z domu Kohane, a starsza siostra Felicja Stendigowa została później dziennikarką. Przez pierwsze osiemnaście lat życia Leopold spał na kanapie w jednym pokoju z dwiema siostrami. Naukę zaczął w żydowskiej szkole religijnej, ale z czasem zbuntował się przeciw religii i przeciw jidysz, w którym rozmawiali rodzice. Ojciec chciał, by syn przejął rodzinny interes, i posłał go do szkoły handlowej, w której nie uczono nawet łaciny. Mimo to w 1916 roku Leopold zdał maturę z bardzo dobrymi wynikami. Po krótkiej służbie w armii austriackiej studiował fizykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, w 1920 roku w Berlinie poznał Alberta Einsteina, a w 1921 roku obronił pierwszy na polskiej uczelni doktorat z fizyki teoretycznej. Na posadę asystenta na uczelni czekał jednak osiem lat. Sam był przekonany, że przeszkody stawiano mu z powodu żydowskiego pochodzenia. „Dla polskiego świata byłem Żydem” – pisał.
W tym czasie uczył w szkołach średnich, także żydowskich, i był dyrektorem gimnazjum w Koninie. Od 1930 roku pracował na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a w latach 1933–1935, jako stypendysta Fundacji Rockefellera w Cambridge, stworzył z Maxem Bornem elektrodynamikę Borna–Infelda.
W latach 1936–1938 pracował w Institute for Advanced Study w Princeton, gdzie współpracował z Einsteinem nad teorią ruchu w ogólnej teorii względności. Wspólnie z Baneshem Hoffmannem wyprowadzili równania Einsteina–Infelda–Hoffmanna, opisujące ruch ciał przyciągających się grawitacyjnie, na przykład gwiazd w układzie podwójnym. Razem napisali też popularną książkę „The Evolution of Physics”, wydaną w 1938 roku (po polsku „Ewolucja fizyki”). Pomysł wyszedł od Infelda, który był w trudnej sytuacji finansowej, a Einstein zgodził się na wspólną pracę, by mu pomóc.
W 1938 roku przeniósł się na Uniwersytet w Toronto, gdzie wykładał do 1950 roku. W atmosferze zimnej wojny w Kanadzie oskarżano go, na podstawie plotek, o kontakty z komunistami i gotowość przekazania tajemnic atomowych, a po jego wyjeździe odebrano mu kanadyjskie obywatelstwo. W 1950 roku wrócił do Polski i osiadł w Warszawie, gdzie współtworzył Instytut Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Warszawskiego, został członkiem PAN i prezesem Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Był jednym z sygnatariuszy manifestu Russella–Einsteina z 1955 roku i autorem biografii Évariste’a Galois „Wybrańcy bogów”. Zmarł 15 stycznia 1968 roku w Warszawie i spoczywa w Alei Zasłużonych na Powązkach Wojskowych.
Roman Smoluchowski
Fizyk z Zakopanego, specjalista od ciała stałego i planetolog, profesor Princeton (1910–1996).
Roman Smoluchowski urodził się 31 sierpnia 1910 roku w Zakopanem jako syn wybitnego fizyka Mariana Smoluchowskiego, jednego z pionierów fizyki statystycznej, i Zofii z Baranieckich, córki matematyka z Uniwersytetu Jagiellońskiego Mariana Baranieckiego. Gdy miał siedem lat, 5 września 1917 roku, ojciec zmarł w Krakowie na czerwonkę i spoczął na cmentarzu Rakowickim. Maturę zdał w 1928 roku w krakowskim V Gimnazjum im. Witkowskiego, w 1933 roku ukończył fizykę na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1935 roku obronił doktorat na Uniwersytecie w Groningen w Holandii. Potem przez rok był w Institute for Advanced Study w Princeton, gdzie z Eugene’em Wignerem i Louisem Bouckaertem napisał ważną pracę o zastosowaniu teorii grup do kryształów. Według wspomnień żony odwiedził tam Alberta Einsteina, znajomego swojego ojca, który ku jego zakłopotaniu poprosił go o opinię na temat mechaniki kwantowej.
W 1936 roku wrócił do Warszawy i kierował pracownią fizyki metali. Po wybuchu wojny, gdy Warszawa znalazła się między frontem niemieckim i sowieckim, przedostał się przez Kowno do Szwecji, a stamtąd do Norwegii, skąd zaledwie kilka dni przed niemiecką inwazją na ten kraj odpłynął frachtowcem do Ameryki. Od 1941 roku pracował w laboratorium General Electric w Schenectady, gdzie prowadził badania na potrzeby wojska, a obywatelstwo USA otrzymał w 1944 roku. Był profesorem Carnegie Institute of Technology w Pittsburghu, a w 1947 roku został pierwszym przewodniczącym nowego oddziału fizyki ciała stałego Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego. Od 1960 do 1978 roku był profesorem Uniwersytetu Princeton i pierwszym dyrektorem programu fizyki ciała stałego i nauki o materiałach. Badał defekty w kryształach, magnetyzm stopów i uszkodzenia wywołane promieniowaniem.
Wiedzę o materiałach przeniósł z czasem na badania kosmosu. Jeszcze przed lotami Apollo analizował budowę powierzchni Księżyca, a ostatnie lata spędził na Uniwersytecie Teksańskim w Austin, gdzie zajmował się wnętrzem i polem magnetycznym Jowisza oraz pierścieniami Jowisza, Saturna i Neptuna. Opublikował blisko 300 prac naukowych i popularną książkę „The Solar System” (1983). Zmarł 12 stycznia 1996 roku w Austin, a jego imię nosi planetoida 4530 Smoluchowski.
Wojciech Żurek
Fizyk teoretyk z Bielska-Białej, badacz Los Alamos National Laboratory (ur. 1951).
Wojciech Hubert Żurek urodził się w 1951 roku w Bielsku-Białej, gdzie ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika. W 1974 roku ukończył techniczną fizykę jądrową na AGH w Krakowie i wyjechał do USA. Doktorat obronił w 1979 roku na Uniwersytecie Teksańskim w Austin, gdzie pracował z Johnem Wheelerem, a potem przez dwa lata był stypendystą Tolmana w Caltech. Od 1984 roku związany jest z Los Alamos National Laboratory, gdzie w latach 1991–1996 kierował grupą astrofizyki teoretycznej, a w 1996 roku otrzymał tytuł Laboratory Fellow.
Zajmuje się pytaniem, które od dawna nurtuje fizyków: dlaczego świat wokół nas wygląda zwyczajnie, skoro rządzą nim prawa kwantowe, w których obiekt może być jednocześnie w kilku stanach. Jest jednym z twórców teorii dekoherencji, która pokazuje, że kontakt z otoczeniem błyskawicznie niszczy takie kwantowe superpozycje. Jej rozwinięciem jest „kwantowy darwinizm”: otoczenie powiela informację o najtrwalszych stanach obiektu, a my odczytujemy te kopie, dlatego różni obserwatorzy widzą ten sam, klasyczny świat. W 1982 roku razem z Williamem Woottersem udowodnił twierdzenie o zakazie klonowania, do którego niezależnie doszedł też Dennis Dieks: nie da się wykonać idealnej kopii nieznanego stanu kwantowego. Z Tomem Kibble’em opracował mechanizm Kibble’a–Żurka, opisujący powstawanie defektów podczas przemian fazowych.
Otrzymał Nagrodę Humboldta (2005) i Medal Mariana Smoluchowskiego Polskiego Towarzystwa Fizycznego (2009). W 2024 roku został wybrany do Narodowej Akademii Nauk USA, a w 2025 roku wydawnictwo Cambridge University Press opublikowało jego książkę „Decoherence and Quantum Darwinism”, podsumowującą dekady badań.
Bohdan Paczyński
Astrofizyk z Wilna i Warszawy, profesor Uniwersytetu Princeton, pionier mikrosoczewkowania (1940–2007).
Bohdan Paczyński przyszedł na świat 8 lutego 1940 roku w Wilnie, w rodzinie prawnika i nauczycielki literatury polskiej. Lata niemieckiej okupacji 1941–1944 rodzina spędziła na Litwie, w latach 1945–1947 mieszkała w Krakowie, potem przeniosła się do Moskwy, a od 1949 roku na stałe osiadła w Warszawie. Pierwszy artykuł naukowy, o gwiazdach podwójnych, opublikował w „Acta Astronomica” jako osiemnastolatek. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w 1964 roku obronił doktorat z astronomii pod kierunkiem Stefana Piotrowskiego. Współtworzył Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN w Warszawie i w latach 1974–1975 był jego dyrektorem.
Stan wojenny zastał go w Caltech, gdzie przebywał jako profesor wizytujący, i postanowił zostać w USA, zachowując obywatelstwo polskie obok amerykańskiego. W 1982 roku dołączył do kadry Uniwersytetu Princeton, a w 1989 roku został pierwszym profesorem astrofizyki teoretycznej imienia Lymana Spitzera. W 1986 roku opublikował przełomową pracę o mikrosoczewkowaniu grawitacyjnym. Idea jest prosta: gdy ciemny obiekt przechodzi dokładnie przed odległą gwiazdą, jego grawitacja działa jak soczewka i na pewien czas wzmacnia jej światło, co zdradza obecność samego obiektu. Praca ta dała początek projektowi OGLE prowadzonemu wspólnie przez Warszawę, Princeton i Carnegie, a metoda pozwoliła później odkrywać planety wokół innych gwiazd. Paczyński był jednym ze współodkrywców planety OGLE-2005-BLG-390L b.
Jako jeden z pierwszych twierdził, że rozbłyski gamma pochodzą spoza naszej Galaktyki, co potwierdziły późniejsze obserwacje. W 1995 roku bronił tej tezy w debacie z Donaldem Lambem w Waszyngtonie. Otrzymał m.in. Medal Eddingtona (1987), Nagrodę Heinemana (1992), Medal Henry’ego Drapera (1997), Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (1999) i Medal Bruce’a (2002), był członkiem zagranicznym Narodowej Akademii Nauk USA i członkiem PAN. Zmarł 19 kwietnia 2007 roku w Princeton po kilkuletniej walce z nowotworem mózgu i został pochowany na cmentarzu leśnym w Laskach pod Warszawą. Jego imię noszą planetoida 11755 Paczynski i Medal Bohdana Paczyńskiego Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.
Aleksander Wolszczan
Radioastronom ze Szczecinka, odkrywca pierwszych planet poza Układem Słonecznym, profesor Penn State (ur. 1946).
Urodził się 29 kwietnia 1946 roku w Szczecinku, dawnym pomorskim Neustettin, które Armia Czerwona zajęła w lutym 1945 roku. Polską nazwę miasta zatwierdzono urzędowo 7 maja 1946 roku, zaledwie kilka dni po jego narodzinach. Ojciec, Jerzy Wolszczan, walczył w kampanii wrześniowej i był żołnierzem Armii Krajowej, a po wojnie studiował ekonomię i od 1950 roku wykładał na szczecińskich uczelniach, m.in. na Politechnice Szczecińskiej. Matka, Zofia, pracowała w Związku Literatów Polskich. Rodzina wkrótce przeniosła się do Szczecina. To ojciec rozbudził w synu miłość do nieba, opowiadając mu greckie, rzymskie i chińskie legendy o gwiazdozbiorach. Sześcio- czy siedmioletni chłopiec znał już podstawy astronomii, a księżyce Jowisza oglądał ze strychu rodzinnego domu przez lunetę, którą sam złożył z soczewek okularowych. Maturę zdał w VI Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Czarnieckiego w Szczecinie.
Astronomię studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie w 1969 roku uzyskał magisterium, a w 1975 roku doktorat. Pracował w toruńskim zakładzie radioastronomii i szkolił się w Instytucie Radioastronomii Maxa Plancka w Bonn. Na początku stanu wojennego ponownie wyjechał do Bonn, tam dostał propozycje pracy od amerykańskich uczelni i wybrał Cornell University, który zarządzał wtedy największym radioteleskopem świata w Arecibo. W 1982 roku zamieszkał w Stanach Zjednoczonych. Był związany z Cornell oraz z Princeton, a od 1992 roku z Pennsylvania State University. W 1998 roku otrzymał tam najwyższy tytuł uczelni, Evan Pugh Professor, a po przejściu na emeryturę w 2024 roku został Atherton Professor.
Za pomocą gigantycznej czaszy w Arecibo w 1990 roku wykrył pulsar PSR B1257+12, czyli szybko wirującą pozostałość po wybuchu gwiazdy, która wysyła niezwykle regularne impulsy radiowe. Drobne zaburzenia tego rytmu zdradziły, że wokół pulsara krążą planety. Odkrycie ogłosił razem z Dale’em Frailem w „Nature” 9 stycznia 1992 roku. Były to pierwsze potwierdzone planety poza Układem Słonecznym, o masach kilka razy większych od Ziemi. W 1994 roku w „Science” potwierdził istnienie tego układu i opisał trzecie, znacznie mniejsze ciało. Bohdan Paczyński nazwał to odkrycie największym osiągnięciem polskiego astronoma od czasów Kopernika, a magazyn „Astronomy” w 1998 roku umieścił je wśród 25 najważniejszych odkryć w astronomii.
Wolszczan otrzymał m.in. Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (1992), Beatrice M. Tinsley Prize Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego (1996), Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1997), Medal Mariana Smoluchowskiego (2001) i Medal Bohdana Paczyńskiego (2017). W latach 1994–2008 był też profesorem UMK, a w 2006 roku został honorowym obywatelem Szczecina. Jego nazwisko nosi planetoida (805997) Wolszczan.
Medycyna i biologia
Kazimierz Funk
Biochemik z Warszawy, twórca pojęcia „witamina” (1884–1967).
Kazimierz Funk przyszedł na świat w 1884 roku w Warszawie, wówczas stolicy Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim, w zamożnej rodzinie żydowskiej. Ojciec, Jakub Funk, syn Izraela, był warszawskim dermatologiem, a matka, Gustawa z domu Zysan, też była z wykształcenia lekarką i przed ślubem praktykowała. Dzieciństwo chłopca naznaczyła choroba: z powodu dysplazji stawu biodrowego leczono go w klinice koło Augsburga i do Warszawy wrócił dopiero jako nastolatek. Najpierw uczyli go w domu prywatni nauczyciele, bo dostanie się do szkoły w rosyjskim zaborze wymagało protekcji, potem trafił do warszawskiego gimnazjum. W 1900 roku zdał maturę i jako szesnastolatek wyjechał na studia do Szwajcarii. W 1914 roku ożenił się z Alix Denise Schneidesch z Brukseli, z którą miał dwoje dzieci. Choć większość życia spędził za granicą, do końca życia wskazywał na swoje polskie pochodzenie.
W Genewie studiował biologię, a w Bernie chemię, gdzie w 1904 roku, mając zaledwie 20 lat, obronił doktorat pod kierunkiem Stanisława Kostaneckiego. Potem pracował w renomowanych ośrodkach Europy: w Instytucie Pasteura w Paryżu, w Berlinie i w Lister Institute w Londynie.
W Londynie zajął się beri-beri, chorobą, na którą zapadali ludzie żywiący się głównie łuskanym ryżem. Z otrębów ryżowych wyodrębnił substancję chroniącą przed tą chorobą i uznał, że należy ona do grupy związków niezbędnych do życia. Nazwał je „vitamines”, od łacińskiego vita (życie) i chemicznego terminu amina. W 1912 roku w pracy przeglądowej opisał, że brak takich substancji w diecie powoduje choroby, takie jak beri-beri, szkorbut, krzywica czy pelagra. Okazało się później, że nie wszystkie witaminy są aminami, więc z angielskiej nazwy zniknęło końcowe „e”, ale samo pojęcie przyjęło się na całym świecie.
Do Stanów Zjednoczonych przyjechał w 1915 roku, w 1920 roku otrzymał amerykańskie obywatelstwo i pracował m.in. na Uniwersytecie Columbia. W 1923 roku wrócił do Polski i kierował działem biochemii Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, a od 1928 roku pracował w Paryżu, gdzie badał hormony. W 1939 roku ponownie wyjechał do USA, a od 1940 roku był prezesem Funk Foundation for Medical Research. Ostatnie lata poświęcił badaniom nad rakiem. Zmarł 19 listopada 1967 roku w Albany w stanie Nowy Jork. Polski Instytut Naukowy w Ameryce przyznaje nagrodę jego imienia, a w 2024 roku Google uczciło 140. rocznicę jego urodzin specjalnym doodlem.
Albert Sabin
Wirusolog z Białegostoku, twórca doustnej szczepionki przeciw polio (1906–1993).
Abram Saperstejn, bo tak brzmiało jego nazwisko rodowe, urodził się 26 sierpnia 1906 roku w Białymstoku, wówczas w zaborze rosyjskim, dziś stolicy województwa podlaskiego. Jego rodzicami byli polscy Żydzi Jakub Saperstejn i Tauba Krugman. Miasto liczyło wtedy około 100 tysięcy mieszkańców, z czego 70 tysięcy stanowili Żydzi. W domu mówiono w jidysz, w szkole uczył się hebrajskiego i jidysz, a rosyjskiego z korepetytorem. W czerwcu 1906 roku, tuż przed jego narodzinami, przez Białystok przetoczył się krwawy pogrom. Sabin pamiętał z dzieciństwa tłumy plądrujące żydowskie domy przy biernej postawie policji. Po pogromie większość krewnych wyjechała do Ameryki, ale rodzice z czwórką dzieci zostali, by opiekować się babcią ze strony matki, a potem wyjazd odsunęła I wojna światowa. W 1919 roku Saperstejnowie ruszyli w drogę, która trwała półtora roku, aż na początku 1921 roku statek „Lapland” z Antwerpii dowiózł ich do Ellis Island. Osiedli w Paterson w New Jersey, ośrodku przemysłu tekstylnego, gdzie ojciec znalazł pracę. Piętnastolatek przez sześć tygodni uczył się angielskiego od kuzynów, a w 1923 roku skończył Paterson High School. Wuj, nowojorski dentysta Sigmund Sidney, ojciec gwiazdy filmowej Sylvii Sidney, zaproponował mu opłacenie studiów stomatologicznych, ale chłopak wybrał ostatecznie medycynę.
Na New York University skończył studia licencjackie (1928) i medycynę (1931), w 1930 roku otrzymał obywatelstwo USA, a w Ameryce zaczął używać nazwiska Albert Bruce Sabin. Po stażu w nowojorskim szpitalu Bellevue i krótkim pobycie w Lister Institute w Anglii trafił do Rockefeller Institute for Medical Research, gdzie zajął się wirusami.
W 1939 roku przeniósł się do Cincinnati, na University of Cincinnati College of Medicine i do Children’s Hospital Research Foundation, i pracował tam około trzydziestu lat. W czasie II wojny światowej służył jako lekarz wojskowy w stopniu majora. Jego szczepionka przeciw polio zawiera żywe, ale osłabione wirusy i podaje się ją doustnie. Jest tania, łatwa w podaniu i daje odporność także w jelitach, gdzie wirus się namnaża. Ponieważ w USA trwały już szczepienia preparatem Jonasa Salka, wielkie próby przeprowadzono za granicą: w latach 1955–1961 doustną szczepionkę Sabina przyjęło ponad 90 milionów ludzi, m.in. w ZSRR i innych krajach Europy Wschodniej. W USA licencję uzyskała w latach 1961–1962 i stała się podstawą światowej walki z chorobą Heinego-Medina.
Sabin nie zarabiał na swojej szczepionce i żył z pensji profesora. W latach 1969–1972 był prezesem Instytutu Weizmanna w Izraelu. Otrzymał m.in. Nagrodę Laskera (1965), National Medal of Science (1970) i Prezydencki Medal Wolności (1986). Zmarł 3 marca 1993 roku w Waszyngtonie. W tym samym roku powstał Sabin Vaccine Institute, a ulica przy szpitalu dziecięcym w Cincinnati nosi nazwę Albert Sabin Way.
Hilary Koprowski
Wirusolog i immunolog z Warszawy, twórca pierwszej żywej szczepionki przeciw polio (1916–2013).
Hilary Koprowski urodził się 5 grudnia 1916 roku w Warszawie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej i był jedynakiem. Ojciec, Paweł Koprowski (1882–1957), prowadził niewielką firmę produkującą tkaniny i nimi handlującą. Matka, Sonia z domu Berland (1883–1967), pochodziła z Berdyczowa, dziś na Ukrainie, i była dentystką. Rodzice poznali się w 1906 roku, a pobrali sześć lat później. Chłopiec podobno w wieku pięciu lat mówił czterema językami i już wtedy grał na fortepianie, a jako dwunastolatek zaczął naukę w warszawskim konserwatorium. Skończył XI Liceum im. Mikołaja Reja, a potem medycynę na Uniwersytecie Warszawskim (1939) i równolegle konserwatorium. W lipcu 1938 roku poślubił koleżankę ze studiów, Irenę Grasberg. Po wybuchu wojny razem z żoną, która spodziewała się dziecka, wyjechał z kraju, korzystając z kontaktów handlowych rodzinnej firmy w Manchesterze. W Rzymie studiował grę na fortepianie w Akademii Santa Cecilia, Irena przeniosła się tymczasem do Paryża, a potem małżonkowie spotkali się w Portugalii i stamtąd dotarli do Brazylii. W laboratoriach Fundacji Rockefellera w Rio de Janeiro badał wirusy i nadzorował próby szczepionki przeciw żółtej febrze.
W 1944 roku przyjechał do USA i zatrudnił się w Lederle Laboratories w Pearl River pod Nowym Jorkiem. Postawił na żywą, osłabioną szczepionkę przeciw polio, którą można było podawać doustnie. Najpierw sam ją wypił, a 27 lutego 1950 roku podał ją dziecku w zakładzie Letchworth Village w stanie Nowy Jork. Była to pierwsza w historii udana próba szczepienia ludzi przeciw polio. Z pierwszej grupy 20 dzieci 17 wytworzyło przeciwciała i żadne nie zachorowało. W 1958 roku jego preparatem zaszczepiono 250 tysięcy dzieci w Kongu Belgijskim w sześć tygodni, a w latach 1959–1960 około 9 milionów dzieci w Polsce.
W latach 1957–1991 kierował Wistar Institute w Filadelfii. Instytut opracował pod jego kierunkiem skuteczniejszą szczepionkę przeciw wściekliźnie dla ludzi (ze Stanleyem Plotkinem i Tadeuszem Wiktorem, licencja w USA w 1980 roku), był też pionierem przeciwciał monoklonalnych w diagnostyce i leczeniu raka. Koprowski współzałożył firmę Centocor i opublikował ponad 900 prac naukowych. Należał do National Academy of Sciences. Zmarł 11 kwietnia 2013 roku w Wynnewood w Pensylwanii, a w 2018 roku został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.
Irena Koprowska
Cytopatolog z Warszawy, pionierka diagnostyki cytologicznej w USA (1917–2012).
Irena Grasberg urodziła się 12 maja 1917 roku w Warszawie jako córka Henryka Grasberga i jego żony z domu Cwi. Jej bratem był ekonomista Eugeniusz Grasberg. Najpierw uczyła się w domu u prywatnych nauczycieli, a od 1926 roku w warszawskim Gimnazjum Popielewskiej-Roszkowskiej. Medycynę wybrała, jak sama mówiła, bo zainteresowała się biologią. Na studiach na Uniwersytecie Warszawskim poznała Hilarego Koprowskiego, za którego w 1938 roku potajemnie wyszła za mąż. Dyplom lekarza uzyskała w grudniu 1939 roku, już pod niemiecką okupacją. Będąc w ciąży, wyjechała z kraju. W Rzymie zatrzymała się na krótko u teściów, potem przeniosła się do Paryża, gdzie w 1940 roku odbyła staż w szpitalu psychiatrycznym w Villejuif. Z mężem spotkała się w Portugalii i razem dotarli do Brazylii. W latach 1942–1944 pracowała jako asystentka patologa w szpitalu Miguel Couto w Rio de Janeiro i wykonała ponad 400 sekcji zwłok, dyktując wyniki po łacinie tłumaczowi, bo nie znała jeszcze dobrze portugalskiego.
Do USA przybyła w 1944 roku razem z mężem. W Cornell University Medical College w Nowym Jorku zaczynała jako wolontariuszka, a potem została najbliższą współpracowniczką George’a Papanicolaou, twórcy cytologii, czyli rozpoznawania chorób na podstawie pojedynczych komórek pobranych z organizmu. Razem opisali jeden z pierwszych przypadków raka płuca wykrytego w badaniu plwociny. Po przeprowadzce do Filadelfii w 1957 roku kierowała laboratoriami cytopatologii w Hahnemann Medical College, gdzie w 1964 roku została pierwszą kobietą profesorem zwyczajnym, a w latach 1970–1987 w Temple University Hospital.
Była członkinią założycielką organizacji, z której wyrosło American Society of Cytopathology, przez 30 lat doradzała Armed Forces Institute of Pathology i Światowej Organizacji Zdrowia i opublikowała ponad 100 artykułów naukowych. W 1985 roku otrzymała nagrodę im. Papanicolaou. W 1997 roku wydała wspomnienia „A Woman Wanders Through Life and Science”. Zmarła 16 sierpnia 2012 roku w Wynnewood w Pensylwanii.
Ludwik Gross
Lekarz i wirusolog z Krakowa, odkrywca wirusa białaczki u myszy (1904–1999).
Ludwik Gross, w domu nazywany Lutkiem, urodził się 11 września 1904 roku w Krakowie, wówczas w austriackiej Galicji, w jednej z najbardziej znanych krakowskich rodzin żydowskich. Bronisław Malinowski pisał o jego młodszym bracie Feliksie, że pochodzi z „tak dobrej rodziny żydowskiej, że cenią ją nawet polscy antysemici”. Ojciec, Adolf Gross (1862–1936), był adwokatem, wieloletnim radnym Krakowa i posłem do austriackiej Rady Państwa, redaktorem „Tygodnika”, organu Stronnictwa Niezawisłych Żydów, i przyjacielem Ignacego Daszyńskiego, który bywał w kamienicy Grossów przy ulicy Studenckiej. Matka, Augusta z domu Silbiger, pochodziła z Oświęcimia i wychowała siedmioro dzieci. Feliks został socjologiem, a brat Zygmunt był ojcem historyka Jana Tomasza Grossa. Rodzinna anegdota mówi, że kilkuletni Lutek ogłosił przy stole, że zostanie cesarzem jak Franciszek Józef, a gdy Zygmunt odparł, że Żyd nie może być cesarzem, matka zapewniła go, że oczywiście może. Stryj Daniel Gross, burmistrz Białej i senator, zginął w Oświęcimiu z rąk Niemców. Ludwik ocalał, bo we wrześniu 1939 roku zdołał w ostatniej chwili uciec pożyczonym samochodem do Rumunii.
Dyplom lekarza uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1929 roku, a od 1932 roku prowadził w paryskim Instytucie Pasteura badania nad odpornością na nowotwory. Tuż przed wojną wrócił do kraju, by objąć posadę w warszawskim Instytucie Radowym. Z Rumunii przedostał się do Francji, a stamtąd przez Włochy do USA, gdzie dotarł w 1940 roku, gdy Francja upadała pod naporem Niemców. Najpierw prowadził badania nad rakiem w Christ Hospital w Cincinnati, a w czasie wojny służył jako lekarz w armii amerykańskiej w stopniu kapitana.
Od 1946 roku kierował działem badań nad rakiem w szpitalu weteranów w Bronksie. Przekonany, że niektóre nowotwory wywołują wirusy, prowadził doświadczenia na myszach i w 1951 roku jako pierwszy wykazał, że białaczkę u ssaków przenosi wirus. Odkrył też wirusa polioma, którego nazwa oznacza „wiele guzów”, bo u myszy wywołuje nowotwory różnych tkanek. Środowisko naukowe początkowo przyjęło te wyniki z niedowierzaniem, ale później okazały się one przełomowe dla wiedzy o wirusowych przyczynach raka. W 1961 roku wydał podręcznik „Oncogenic Viruses”.
Na początku lat 70. wybrano go do National Academy of Sciences, a w 1974 roku otrzymał Nagrodę Laskera. Wśród jego wyróżnień są też m.in. Nagroda ONZ za badania nad rakiem przyznana przez WHO (1962), francuska Legia Honorowa (1977) oraz Nagroda Paula Ehrlicha i Ludwiga Darmstaedtera (1978). Zmarł 19 lipca 1999 roku w Nowym Jorku.
Maria Zakrzewska
Lekarka urodzona w Berlinie, z ojcem z polskiej rodziny szlacheckiej, założycielka szpitala dla kobiet w Bostonie (1829–1902).
Maria Elizabeth Zakrzewska urodziła się 6 września 1829 roku w Berlinie jako najstarsza z sześciorga dzieci. Według biogramu amerykańskiej National Library of Medicine jej ojciec, Ludwig Martin Zakrzewski, był urzędnikiem „z polskiej rodziny szlacheckiej”. Rodzinną opowieść utrwaliła pamiątkowa broszura wydana przez jej szpital w 1903 roku. Według niej ród Zakrzewskich należał do najstarszych w Europie, wywodził swoje dzieje od 911 roku i upadł razem z Rzecząpospolitą. Majątek, liczący podobno dziewięćdziesiąt dziewięć wsi, został skonfiskowany, a jego główna część przypadła Rosji w 1793 roku, w czasie drugiego rozbioru. Dziadek Marii ocalił życie ucieczką za granicę, a według rodzinnej tradycji wcześniej widział, jak jego ojciec ginie w bitwie, a matka i krewni w płomieniach rodowego zamku. Był też pierwszym z Zakrzewskich, który porzucił Kościół katolicki i został protestantem. Ojciec Marii był w Berlinie oficerem, ale za liberalne poglądy i, jak pisała córka, „rewolucyjne skłonności” zwolniono go z armii z bardzo skromną emeryturą, co wpędziło liczną rodzinę w poważne kłopoty finansowe. Później pracował jako urzędnik państwowy.
Matka była akuszerką i to jej śladem poszła córka. Dwa razy odrzucono jej kandydaturę do szkoły położnych przy berlińskim szpitalu Charité, ale w końcu ją ukończyła (1851) i w wieku 22 lat została tam główną położną. Po kilku miesiącach, wskutek protestów, straciła to stanowisko.
W 1853 roku wyemigrowała z siostrą do Nowego Jorku. Na początku utrzymywały się z haftowania, a Maria poznała Elizabeth Blackwell, pierwszą kobietę z dyplomem lekarza w USA. W 1856 roku uzyskała dyplom lekarza w Western Reserve College w Cleveland, a w 1857 roku współtworzyła z Blackwell nowojorski szpital New York Infirmary for Women and Children. Do Bostonu przeniosła się, by uczyć w żeńskiej szkole medycznej, a 1 lipca 1862 roku założyła tam New England Hospital for Women and Children, jeden z pierwszych szpitali w USA prowadzonych przez kobiety lekarki.
Szpital leczył kobiety, kształcił lekarki i w 1872 roku otworzył szkołę pielęgniarską uznawaną za pierwszą w Ameryce. Ukończyły ją m.in. Linda Richards, pierwsza dyplomowana pielęgniarka w USA (1873), i Mary Eliza Mahoney, pierwsza afroamerykańska dyplomowana pielęgniarka (1879). Zakrzewska przeniosła też do Ameryki berlińskie piaskownice dla dzieci, od których zaczęły się place zabaw w Bostonie. Zmarła 12 maja 1902 roku w Jamaica Plain. Jej szpital działa dziś jako Dimock Center w Bostonie.
Wacław Szybalski
Genetyk ze Lwowa, profesor University of Wisconsin–Madison, pionier transferu genów (1921–2020).
Lwowianin z rodziny inteligenckiej: przyszedł na świat 9 września 1921 roku we Lwowie, wtedy w granicach II Rzeczypospolitej, dziś na Ukrainie. Ojciec, Stefan Szybalski, był inżynierem elektrykiem, a matka, Michalina z domu Rakowska, doktorem chemii. Przez 23 lata mieszkał w rodzinnej kamienicy przy ulicy Świętego Marka 2, a rodzice przyjaźnili się z lwowskimi uczonymi, m.in. z profesorem Janem Czekanowskim i Rudolfem Weiglem. W 1939 roku ukończył VIII Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego. Myślał o studiach na wydziale lotniczym Politechniki Lwowskiej, ale Sowieci zlikwidowali ten wydział, więc wybrał chemię. W czasie okupacji razem z ojcem i młodszym bratem Stanisławem pracował w instytucie Weigla jako karmiciel wszy, a nawet kierował jedną z grup karmiących wszy zakażone tyfusem. Ta praca dawała dokumenty chroniące przed NKWD i gestapo, a wszy służyły do produkcji szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu. W maju 1944 roku opuścił Lwów. Dyplom inżyniera z okupacyjnych kursów politechnicznych potwierdziła jesienią 1945 roku Politechnika Śląska w Gliwicach. Potem zamieszkał w Sopocie, pracował na Politechnice Gdańskiej i w 1949 roku obronił tam doktorat. W tym samym roku wyjechał do Kopenhagi, do Carlsberg Laboratory badającego genetykę drożdży, i jak pisze uniwersytecki nekrolog, w ten sposób uciekł przed stalinowskim reżimem. Do Stanów Zjednoczonych przybył, według wspomnień, z 35 dolarami w kieszeni.
W latach 1951–1955 pracował w Cold Spring Harbor Laboratory, gdzie poznał przyszłą żonę, Elizabeth Hunter, a w latach 1955–1960 w Instytucie Mikrobiologii Rutgers University. W 1960 roku dołączył do McArdle Laboratory for Cancer Research na University of Wisconsin–Madison, gdzie w 1963 roku został profesorem onkologii. Razem z żoną jako jeden z pierwszych przeniósł geny do komórek ssaków, wykorzystując pożywkę HAT, w której przeżywają tylko komórki, które przyjęły brakujący im gen. Zaproponował też, by choroby genetyczne leczyć, dostarczając pacjentom zdrowe geny, czyli terapią genową. Badał również oporność bakterii na leki i przyczynił się do przemysłowej produkcji streptomycyny, leku na gruźlicę.
W 1976 roku założył czasopismo „Gene” i był jego redaktorem naczelnym do 1996 roku. Otrzymał m.in. Nagrodę im. Kazimierza Funka (2003), doktoraty honorowe kilku polskich uczelni, a w 2011 roku Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski. W 1981 roku papież Jan Paweł II zaprosił go na prywatną audiencję, by zasięgnąć jego opinii o inżynierii genetycznej. Zmarł w grudniu 2020 roku w Madison w wieku 99 lat.
Zbigniew Darżynkiewicz
Lekarz i biolog komórki, pionier cytometrii przepływowej (1936–2021).
Pochodził z Dzisny w ówczesnym województwie wileńskim, dziś miasteczka w obwodzie witebskim na Białorusi, gdzie urodził się 12 maja 1936 roku. Jego brat Edward Darżynkiewicz został biofizykiem i biologiem molekularnym. Szkołę średnią skończył już w powojennej Polsce: w 1953 roku z wyróżnieniem ukończył liceum ogólnokształcące w Skarżysku. Medycynę, również z wyróżnieniem, ukończył w Warszawie w 1960 roku, a od 1962 roku pracował w Zakładzie Histologii warszawskiej Akademii Medycznej. Ponad rok spędził wtedy na stażu naukowym w State University of New York w Buffalo, a w 1966 roku uzyskał doktorat. Z Polski wyjechał we wrześniu 1968 roku, miesiąc po inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Do Szwecji pojechał na krótkoterminowej wizie turystycznej, pracował w Instytucie Karolinska w Sztokholmie, odmówił powrotu do kraju i wystąpił o wizę do USA. W 1969 roku przyjechał do Ameryki, a w 1976 roku przyjął amerykańskie obywatelstwo. Pozostawił żonę Elisabeth, również lekarkę, oraz synów Richarda i Roberta.
W Ameryce pracował w Boston Biomedical Research Institute, w Memorial Sloan-Kettering Cancer Center i na Cornell University, gdzie doszedł do stanowiska profesora zwyczajnego. Od 1990 roku był profesorem New York Medical College i kierował Brander Cancer Research Institute. Był światowym pionierem cytometrii przepływowej, czyli metody, w której tysiące komórek przepływa jedna po drugiej przez wiązkę lasera, a urządzenie w ułamku sekundy mierzy właściwości każdej z nich. Dzięki jego metodom można sprawdzić, w jakiej fazie podziału jest komórka i czy właśnie umiera. Wykazał, że programowana śmierć komórek, czyli apoptoza, jest równie ważna jak ich podziały, i rozwinął test TUNEL, jedną z najczęściej stosowanych metod wykrywania apoptozy.
Był autorem ponad 780 recenzowanych prac, 15 książek i 8 patentów, prezesem International Society for Advancement of Cytometry (1993–1994) i redaktorem naczelnym czasopisma „Open Medicine”. Był członkiem zagranicznym PAN i PAU, doktorem honoris causa Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego (2014) oraz laureatem Nagrody im. Kazimierza Funka PIASA (2014). Zmarł 28 lutego 2021 roku.
Chemia
Kazimierz Fajans
Fizykochemik z Warszawy, współodkrywca prawa przesunięć promieniotwórczych (1887–1975).
Warszawa była jego miastem rodzinnym: urodził się tu 27 maja 1887 roku, gdy miasto leżało w zaborze rosyjskim, w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Był synem kupca Hermana Fajansa i Wandy z domu Wolberg (1867–1907). W 1904 roku ukończył szkołę średnią w Warszawie i opuścił rosyjską część Polski, by studiować chemię w Niemczech. Jego żoną została warszawianka Salomea Kapłan, która studiowała medycynę w Berlinie i Heidelbergu. Pobrali się w 1910 roku i razem pojechali do Manchesteru, gdzie w 1911 roku urodził się ich syn Edgar, a młodzi Fajansowie zaprzyjaźnili się z Chaimem Weizmannem, późniejszym pierwszym prezydentem Izraela. Salomea zdobyła dyplom lekarza i pracowała w szpitalu w Karlsruhe. Drugi syn, Stefan, urodził się w 1918 roku w Monachium, a w 1936 roku przyjechał z rodzicami do Ann Arbor. Uniwersytet Michigan we wspomnieniu o nim pisał, że urodził się „z polskich rodziców”. Stefan Fajans został cenionym diabetologiem, jako pierwszy opisał cukrzycę typu MODY i był prezesem American Diabetes Association.
Chemię studiował w Lipsku, Heidelbergu i Zurychu, doktorat obronił w Heidelbergu w 1909 roku, a w latach 1910–1911 pracował w Manchesterze u Ernesta Rutherforda, ojca fizyki jądrowej. Potem był asystentem i docentem w Karlsruhe, gdzie badał promieniotwórczość.
W lutym 1913 roku ogłosił prawo przesunięć promieniotwórczych, niezależnie od Fredericka Soddy’ego, znane dziś jako prawo Fajansa i Soddy’ego. Mówi ono, jak zmienia się pierwiastek, gdy jego jądro się rozpada: po rozpadzie alfa przesuwa się w układzie okresowym o dwa miejsca w lewo, a po rozpadzie beta o jedno w prawo. W tym samym roku razem ze swoim doktorantem Oswaldem Göhringiem odkrył pierwszy izotop pierwiastka nazwanego później protaktynem. W 1917 roku objął katedrę chemii fizycznej w Monachium, a od 1932 roku kierował tamtejszym Instytutem Chemii Fizycznej ufundowanym przez Fundację Rockefellera. W 1923 roku sformułował reguły Fajansa, które pomagają przewidzieć, czy wiązanie chemiczne będzie bardziej jonowe, czy kowalencyjne.
W 1935 roku, wskutek nazistowskich prześladowań, opuścił Monachium, krótko przebywał w Cambridge, a w latach 1936–1957 był profesorem University of Michigan w Ann Arbor. Po przejściu na emeryturę nadal pracował naukowo. Kilkakrotnie nominowano go do Nagrody Nobla. Zmarł 18 maja 1975 roku w Ann Arbor. Jego nazwisko noszą też wskaźniki adsorpcyjne stosowane w chemii analitycznej.
Wojciech Świętosławski
Polski fizykochemik, „ojciec termochemii”, w czasie wojny naukowiec w Pittsburghu (1881–1968).
Urodził się 21 czerwca 1881 roku w Kiryjówce na Wołyniu, w niewielkim rodzinnym majątku między Lubarem a Krasnopolem, w ówczesnej guberni wołyńskiej Imperium Rosyjskiego, czyli w zaborze rosyjskim (dziś Ukraina). Był drugim i ostatnim dzieckiem Wacława Świętosławskiego i Anieli z Rogozińskich. Rodzina miała powstańczą przeszłość: według rodzinnych zapisków w powstaniu styczniowym brał udział m.in. dziadek Włodzimierz, a babka Rogozińska uratowała męża, biorąc całą winę na siebie, i z trzyletnim synem spędziła trzy lata w kijowskim więzieniu. Wkrótce po narodzinach Wojciecha dwór spłonął, ojciec zaczął pracować jako administrator cudzych majątków i rodzina przeniosła się do Karpowiec na Podolu. Jesienią 1889 roku chłopiec z bratem Włodzimierzem pojechał do szkoły w Kijowie. Nie znał wtedy rosyjskiego, a o latach w V Gimnazjum Peczerskim pisał potem, że niczym nie wyróżniał się od typowego „średniaka”. Maturę zdał w 1899 roku. Wojna w 1939 roku zastała go na stanowisku ministra: ewakuował się z rządem do Rumunii, skąd nie można było wyjechać legalnie. Jego uczeń Jan Stecki wspominał, że telegram do USA podpisany „Ebuliometr”, nazwą przyrządu Świętosławskiego, wystarczył, by amerykańscy fizykochemicy rozpoznali nadawcę i zdobyli dla niego wizę. W 1940 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych.
W 1906 roku uzyskał dyplom inżyniera chemika na Politechnice Kijowskiej. W latach 1911–1918 kierował Laboratorium Termochemicznym im. Ługinina na Uniwersytecie Moskiewskim, gdzie zajmował się m.in. precyzyjnymi pomiarami ciepła wydzielanego przy spalaniu. W 1918 roku wrócił do Polski, a od 1919 roku był profesorem chemii fizycznej Politechniki Warszawskiej, w latach 1928–1929 jej rektorem. W latach 1935–1939 był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
W 1940 roku był profesorem wizytującym University of Pittsburgh, wykładał też w stanie Iowa, a od 1941 roku był pracownikiem naukowym (Senior Fellow) Mellon Institute of Industrial Research w Pittsburghu. Napisał wtedy także trzy anglojęzyczne monografie o polskiej nauce. Rozwijał ebuliometrię, swoją metodę precyzyjnych pomiarów temperatury wrzenia, i zbudowane przez siebie ebuliometry. Bardzo dokładny pomiar temperatury wrzenia pozwala ocenić czystość cieczy, bo nawet śladowe domieszki ją zmieniają. Badał też azeotropy, czyli mieszaniny cieczy, które wrą jak jedna substancja i nie dają się rozdzielić zwykłą destylacją, i stworzył podstawy nauki o mieszaninach wieloskładnikowych tego typu (poliazeotropii).
W listopadzie 1946 roku wrócił do Polski, utworzył Katedrę Chemii Fizycznej Uniwersytetu Warszawskiego i współtworzył zaplecze, z którego wyrósł Instytut Chemii Fizycznej PAN. Kilkakrotnie nominowano go do Nagrody Nobla, otrzymał m.in. Złoty Medal Lavoisiera (1964) i doktoraty honorowe ośmiu polskich uczelni. Zmarł 29 kwietnia 1968 roku w Warszawie i spoczywa na Powązkach.
Leo Sternbach
Chemik i farmaceuta, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórca Librium i Valium (1908–2005).
Leo (Leon) Sternbach urodził się 7 maja 1908 roku w Opatii (dziś Chorwacja), wtedy w granicach Austro-Węgier, w żydowskiej rodzinie farmaceuty z Galicji. Ojciec, Michał Abraham Sternbach, po studiach farmaceutycznych krótko praktykował w Polsce, a na początku XX wieku osiadł nad Adriatykiem. W Opatii prowadził dzierżawioną aptekę, a w latach 1923–1926 był przewodniczącym tamtejszej gminy żydowskiej. Źródła różnią się co do rodzinnego gniazda: jedne wskazują Przemyśl, a Uniwersytet Jagielloński pisze, że Sternbachowie wywodzili się z Drohobycza (dziś Ukraina). Matka, Piroska z domu Kohn, pochodziła z węgierskiego Orosháza. Gdy po I wojnie światowej Opatię zajęli Włosi, niemieckie szkoły zamknięto, więc Leo uczył się w Villach, Grazu i wreszcie w Bielsku. Jego młodszy brat zmarł w 1926 roku na szkarlatynę w wieku 15 lat. Ród był dobrze znany w Krakowie, gdzie ojciec prowadził aptekę przy ulicy Dietla 36. Stryj Leon, filolog klasyczny i profesor UJ, został aresztowany w Sonderaktion Krakau i zginął w 1940 roku w obozie Sachsenhausen. Matka przeżyła wojnę, ukrywana przez Polaków.
W 1926 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie pomagał ojcu w aptece. Na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1929 roku uzyskał dyplom magistra farmacji, a w 1931 roku obronił doktorat z chemii organicznej. Do 1936 roku był asystentem na UJ, a w 1937 roku dzięki stypendium wyjechał do Wiednia i Zurychu, gdzie pracował u późniejszego noblisty Leopolda Ružički.
1 czerwca 1940 roku zatrudnił się w firmie Hoffmann-La Roche w Bazylei, a w 1941 roku przeniósł się do jej ośrodka w Nutley w stanie New Jersey, co pozwoliło mu uniknąć prześladowań ze strony nazistów. Najpierw opracował przemysłową metodę syntezy biotyny (witaminy H), a w latach 50. odkrył benzodiazepiny. Odkrycie było po części przypadkowe: jeden z otrzymanych wcześniej związków przebadano na zwierzętach dopiero w 1957 roku i okazało się, że uspokaja i rozluźnia mięśnie. Trafił na rynek w 1960 roku jako Librium, a ulepszony diazepam w 1963 roku jako Valium.
Valium było najczęściej przepisywanym lekiem w USA w latach 1969–1982. Sternbach odkrył też m.in. nitrazepam, flunitrazepam i klonazepam i był współautorem około 240 patentów. Pracował w firmie Roche do 2003 roku. W 2005 roku wprowadzono go do National Inventors Hall of Fame, a 28 września 2005 roku zmarł w Chapel Hill w Karolinie Północnej. W 2019 roku jego imieniem nazwano ulicę w Krakowie.
Stephanie Kwolek
Amerykańska chemiczka, córka polskich imigrantów, wynalazczyni Kevlaru (1923–2014).
Stephanie Kwolek urodziła się 31 lipca 1923 roku w New Kensington pod Pittsburghiem. Oboje jej rodzice, John Kwolek i Nellie z domu Zajdel, urodzili się w Polsce i, jak wspominała, pochodzili z Krosna, wówczas w Galicji pod panowaniem austriackim, a dziś w województwie podkarpackim. Dziadek ze strony matki wyjechał do Ameryki już w latach 90. XIX wieku. Nellie, która według córki straciła matkę zaraz po urodzeniu, wychowywały babcia i starsza siostra, a jako nastolatka popłynęła za ocean śladem siostry. John pracował w New Kensington jako formierz w niewielkiej odlewni. Był zapalonym czytelnikiem, sam projektował i robił meble, szczepił drzewa i krzyżował kwiaty, a córkę, jako przyrodnik z zamiłowania, zabierał na wyprawy, podczas których razem zbierali i opisywali rośliny i zwierzęta. Zmarł około czterdziestki, gdy Stephanie miała dziesięć lat, na zapalenie płuc po operacji przepukliny. Zasiłków z ubezpieczeń społecznych jeszcze wtedy nie było, więc matka, świetna kucharka i krawcowa, poszła do pracy w zakładach Aluminum Company of America, w dziale produkującym garnki i patelnie Wear-Ever. Jej młodszy o dwa lata brat Stanley został później inżynierem chemikiem, a Stephanie chodziła najpierw do szkoły publicznej, potem do parafialnej.
Stephanie marzyła o medycynie, ale po ukończeniu chemii w Margaret Morrison Carnegie College (dziś część Carnegie Mellon University) w 1946 roku podjęła pracę w koncernie DuPont, by zarobić na dalsze studia. Została tam na ponad 40 lat, najpierw w Buffalo, a od 1950 roku w Wilmington w stanie Delaware.
W 1964 roku jej zespół szukał lekkiego, mocnego włókna, które mogłoby zastąpić stal w oponach. Badając polimery ciekłokrystaliczne, w 1965 roku otrzymała mętny, rzadki roztwór, który zwykle by wylano. Technik obsługujący przędzarkę obawiał się, że roztwór ją zatka, ale dał się przekonać. Powstało włókno, które przy tej samej wadze jest pięć razy wytrzymalsze od stali. Z niego wyrósł Kevlar, wprowadzony na rynek w 1971 roku i stosowany dziś w ponad 200 zastosowaniach, od kamizelek kuloodpornych po rękawice chroniące przed przecięciem, liny i sprzęt sportowy. Prawa do wynalazku przekazała firmie DuPont.
Na emeryturę przeszła w 1986 roku. Otrzymała m.in. Medal Lavoisiera firmy DuPont i miejsce w National Inventors Hall of Fame (1995), National Medal of Technology (1996) i Medal Perkina (1997). Zmarła 18 czerwca 2014 roku w Delaware.
Krzysztof Matyjaszewski
Chemik polimerów z Konstantynowa, profesor Carnegie Mellon University, twórca metody ATRP (ur. 1950).
Krzysztof Matyjaszewski urodził się 8 kwietnia 1950 roku w Konstantynowie Łódzkim, niewielkim mieście tuż pod Łodzią. Jak sam mówi, chemikiem został po części z powodu matki. Zdążyła skończyć pierwszy rok studiów, gdy wybuchła II wojna światowa i polskie uczelnie zamknięto. „Może gdzieś z tyłu głowy chciałem dokończyć to, co ona zaczęła”, opowiadał w rozmowie z „Chemistry World”, przyznając, że uświadomił to sobie dopiero później. Wzorem była dla niego także Maria Skłodowska-Curie. W latach 1963–1967 uczył się w liceum ogólnokształcącym w Zelowie. Studia chemiczne zaczął na Politechnice Łódzkiej, a dzięki stypendium ukończył je w Moskwie, w instytucie petrochemicznym. Gdy zgłosił się do pracy w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi, profesor Stanisław Penczek zapytał, czy wie coś o polimerach. Usłyszał, że nie, więc pożyczył kandydatowi książkę Michaela Szwarca. Matyjaszewski zabrał ją w podróż poślubną kilka dni po ślubie, co nie zachwyciło żony. Gdy po latach Szwarc odwiedził Pittsburgh, przywitała go słowami: „A więc to z panem spędziłam podróż poślubną”. W 1976 roku obronił w łódzkim centrum doktorat, w 1977 roku odbył staż na University of Florida, a w latach 1984–1985 pracował w Paryżu.
Od 1985 roku pracuje na Carnegie Mellon University w Pittsburghu, gdzie w latach 1994–1998 kierował wydziałem chemii, w 1998 roku został J.C. Warner Professor of Natural Sciences, a w 2004 roku otrzymał najwyższy tytuł uczelni, University Professor. Założył i prowadzi tam Center for Macromolecular Engineering.
W 1994 roku odkrył polimeryzację rodnikową z przeniesieniem atomu (ATRP), opisaną w 1995 roku w „Journal of the American Chemical Society”. To jedna z najważniejszych metod otrzymywania nowoczesnych tworzyw sztucznych. Polimery to długie łańcuchy złożone z powtarzających się cząsteczek. W ATRP katalizator, zwykle związek metalu przejściowego, na przemian uaktywnia i usypia rosnące łańcuchy, dzięki czemu rosną one równo i w kontrolowany sposób. Chemik może więc projektować budowę materiału z dużą precyzją, a łagodne warunki procesu szybko zainteresowały przemysł.
Jest współwynalazcą ponad 70 patentów w USA i autorem ponad 1380 prac naukowych. Otrzymał m.in. Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2004), Nagrodę Wolfa w dziedzinie chemii (2011), Dreyfus Prize (2015), Medal Benjamina Franklina (2017) i NAS Award in Chemical Sciences (2023). Jest członkiem National Academy of Engineering (2006) i National Academy of Sciences (2019) oraz zagranicznym członkiem PAN. W 2026 roku otrzymał Medal Blaise’a Pascala Europejskiej Akademii Nauk i doktorat honorowy Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie.
Inżynierowie i wynalazcy
Ralph Modjeski (Rudolf Modrzejewski)
Inżynier, budowniczy mostów (1861–1940).
Rudolf Modrzejewski przyszedł na świat 27 stycznia 1861 roku jako syn słynnej aktorki Heleny Modrzejewskiej. Większość źródeł podaje Bochnię jako miejsce urodzenia, ale biografia wydana przez National Academy of Sciences wskazuje Kraków. Oba miasta leżały wtedy w Galicji, w zaborze austriackim, a dziś należą do województwa małopolskiego. Ojcem chłopca był Gustaw Zimajer, dawny opiekun Heleny i dyrektor prowincjonalnej trupy teatralnej, występujący jako Gustaw Modrzejewski. Ich związek okazał się nieważny, bo Zimajer wciąż miał żonę, i w 1865 roku Helena odeszła od niego, zabierając syna do Krakowa. Gdy Rudolf miał około sześciu lat, ojciec uprowadził go i przez trzy lata ukrywał. W 1868 roku matka poślubiła szlachcica Karola Bożentę Chłapowskiego. W młodości Rudolf chciał zostać pianistą i był kolegą Ignacego Jana Paderewskiego.
Do Ameryki przypłynął z matką i ojczymem w 1876 roku jako piętnastolatek. Pomysł emigracji jako pierwszy rzucił Henryk Sienkiewicz, który również należał do grona wyjeżdżających przyjaciół. Grupa popłynęła do Panamy, przecięła przesmyk koleją, parowcem dotarła do San Francisco i kupiła ranczo pod Anaheim w Kalifornii z myślą o wspólnym gospodarstwie rolnym. Kolonia upadła, a Helena wróciła na scenę jako Helena Modjeska. Na studia Rudolf wrócił do Europy: w 1883 roku uzyskał obywatelstwo USA, a w 1885 roku z pierwszą lokatą ukończył paryską École des Ponts et Chaussées. W Ameryce używał imienia i nazwiska Ralph Modjeski. Pod koniec 1885 roku w polskim kościele katolickim w Nowym Jorku poślubił swoją kuzynkę Felicję Bendę. Przez całe życie utrzymywał kontakt z Polską, często pisał po polsku, a listy do kraju podpisywał pełnym nazwiskiem Rudolf Modrzejewski.
Zaczynał jako asystent George’a S. Morisona, nazywanego ojcem amerykańskiego mostownictwa, a w 1893 roku otworzył w Chicago własne biuro projektowe, które działa do dziś jako Modjeski and Masters. Pierwszym mostem, przy którym był głównym inżynierem, był most w Rock Island (1896). Zaprojektował lub współprojektował wiele wielkich mostów, w tym Thebes Bridge na Missisipi (1905), Harahan Bridge w Memphis (1916), Benjamin Franklin Bridge w Filadelfii (1926), Ambassador Bridge w Detroit (1929), most Huey P. Long w Nowym Orleanie i przebudowę Quebec Bridge, ukończoną w 1917 roku po katastrofie z 1907 roku. Kanadyjski most do dziś ma najdłuższe na świecie przęsło wspornikowe. Przy budowie mostu San Francisco–Oakland Bay Bridge przewodniczył radzie inżynierów konsultantów.
Od 1925 roku był członkiem National Academy of Sciences, a w 1930 roku otrzymał Medal Johna Fritza. Politechnika Lwowska nadała mu doktorat honorowy (1929). Jego uczniem był Joseph B. Strauss, główny inżynier mostu Golden Gate. Zmarł 26 czerwca 1940 roku w Los Angeles.
Tadeusz Sendzimir
Inżynier metalurg i wynalazca walcarek (1894–1989).
Tadeusz Sędzimir (w USA Sendzimir) urodził się 15 lipca 1894 roku we Lwowie, wówczas stolicy Galicji w zaborze austriackim, dziś na Ukrainie. Był najstarszym z czworga dzieci Kazimierza Sędzimira, urzędnika państwowego w biurze nadzoru kopalń soli, i Wandy, którzy kształcili się w Krakowie i Wiedniu, zanim osiedli na stałe we Lwowie. Jako trzynastolatek zbudował własny aparat fotograficzny. Ukończył lwowskie IV Gimnazjum Klasyczne i zaczął studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej, których nie ukończył przez wybuch I wojny światowej. Gdy Lwów zajęli Rosjanie, a uczelnię zamknięto, wyjechał do Kijowa, gdzie pracował w warsztatach samochodowych i w Rosyjsko-Amerykańskiej Izbie Handlowej, ucząc się rosyjskiego i angielskiego. Po rewolucji 1917 roku uciekł przez Władywostok do Szanghaju, gdzie za pieniądze Banku Rosyjsko-Azjatyckiego, kierowanego przez Polaków, uruchomił pierwszą w Chinach fabrykę śrub, gwoździ i drutu. W 1922 roku poślubił Rosjankę Barbarę Alferieff. W Szanghaju zajął się też problemem rdzewienia ocynkowanej blachy i odkrył, że cynk źle trzyma się stali przez cienką warstwę wodorotlenku żelaza na jej powierzchni. Do Polski wrócił w 1930 roku.
Pierwsze wynalazki wdrożył w Polsce, gdzie w 1932 roku w Nowym Bytomiu ruszyła walcarka według jego pomysłu. W Kostuchnie koło Katowic powstała pierwsza linia ciągłego cynkowania blach jego metodą, a w Hucie Pokój w 1934 roku linia walcowania na zimno cienkiej blachy, która pozwalała zmniejszyć jej grubość z 6 do 0,1 milimetra. Licencje kupowały firmy z Francji, Wielkiej Brytanii, a w 1938 roku amerykańskie Armco. W czasie II wojny światowej mieszkał w Middletown w Ohio, w latach 40. przeniósł się do Waterbury w Connecticut, a później założył T. Sendzimir Inc., która działa do dziś.
Obywatelstwo USA przyjął w 1946 roku. Miał 120 patentów, w tym 73 amerykańskie. Otrzymał m.in. Medal Bessemera (1965), Złoty Medal Brinella Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk (1974) i doktorat honorowy AGH w Krakowie. Zmarł 1 września 1989 roku w Jupiter na Florydzie, pochowany w trumnie z ocynkowanej stali, wykonanej jego metodą. Po 1990 roku jego imię nosiła huta w Krakowie-Nowej Hucie.
Mieczysław G. Bekker
Inżynier pojazdów terenowych, współtwórca łazika księżycowego (1905–1989).
Mieczysław Bekker urodził się 25 maja 1905 roku w Strzyżowie koło Hrubieszowa, wówczas w zaborze rosyjskim, dziś w województwie lubelskim. Jego ojciec, Marian Błażej Bekker, był specjalistą przemysłu cukrowniczego, a matka, Albina Matylda, pochodziła z domu Bretsznajder. W 1908 roku rodzina przeniosła się w okolice Konina, przy zachodniej granicy zaboru rosyjskiego. Ojciec pracował najpierw w cukrowni w Zbiersku, a od 1913 roku w cukrowni „Gosławice”, przy której Bekkerowie mieszkali. Gosławice są dziś częścią Konina. Mieczysław uczył się w Gimnazjum Humanistycznym im. Tadeusza Kościuszki w Koninie, dzisiejszym I Liceum Ogólnokształcącym, i w 1924 roku zdał tam maturę. Konin o nim nie zapomniał: w 2012 roku na skwerze jego imienia przy Szkole Podstawowej nr 11 na osiedlu Gosławice odsłonięto tablicę pamiątkową.
W 1929 roku ukończył Politechnikę Warszawską, a w latach 30. pracował w Wojskowym Instytucie Badań Inżynierii w Warszawie, gdzie badał pojazdy gąsienicowe na trudny teren. W latach 1929–1931 przeszedł Szkołę Podchorążych Saperów w Modlinie i został podporucznikiem rezerwy. Zmobilizowany tuż przed wojną, wziął udział w kampanii wrześniowej, a potem z wycofującymi się oddziałami przeszedł do Rumunii, gdzie spędził pół roku w Giurgiu nad Dunajem. We Francji pracował w dziale czołgów Ministerstwa Uzbrojenia w Paryżu, a po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku przez dwa lata przebywał w Marsylii, w strefie nieokupowanej. W 1942 roku na zaproszenie rządu kanadyjskiego wyjechał do Kanady, gdzie prowadził badania nad pojazdami opancerzonymi i w 1943 roku wstąpił do armii kanadyjskiej. Służbę zakończył w stopniu podpułkownika.
W 1956 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych i pracował m.in. dla laboratoriów armii USA w Detroit oraz jako wykładowca na University of Michigan w Ann Arbor. Następnie przeszedł do ośrodka badawczego General Motors w Santa Barbara, gdzie kierował pracami nad pojazdami księżycowymi. Jego koncepcja stała się podstawą łazika Lunar Roving Vehicle, zbudowanego przez General Motors i Boeinga, którym astronauci jeździli podczas misji Apollo 15, 16 i 17.
Uważany jest za jednego z twórców terramechaniki, czyli nauki o ruchu pojazdów po gruncie: o tym, jak koła i gąsienice zapadają się w miękkie podłoże i ile siły potrzeba, by po nim jechać. Napisał podstawowe książki tej dziedziny, „Theory of Land Locomotion” (1956), „Off-the-Road Locomotion” (1960) i „Introduction to Terrain-Vehicle Systems” (1969). Otrzymał doktoraty honorowe m.in. Politechniki Monachijskiej i Carleton University w Ottawie, a w 1979 roku honorowe obywatelstwo Konina. Zmarł 8 stycznia 1989 roku w Santa Barbara. Od 2018 roku jego imię nosi program stypendialny NAWA dla polskich naukowców.
Frank Piasecki
Amerykański konstruktor śmigłowców, syn polskich imigrantów (1919–2008).
Frank Piasecki urodził się 24 października 1919 roku w Filadelfii jako syn Nikodema i Emilii z domu Łotockiej, imigrantów z Polski. Ojciec był w Filadelfii krawcem. Polskie korzenie towarzyszyły synowi przez całe życie. Działał w środowisku Polonii amerykańskiej, w latach 70. próbował nawiązać współpracę z polskim przemysłem lotniczym, co ówczesne władze przyjęły chłodno, a po 1989 roku pomógł polskiemu śmigłowcowi PZL W-3 Sokół uzyskać amerykański certyfikat FAA. W 1993 roku otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.
Lotnictwem zaraził się jako nastolatek: jeszcze jako uczeń filadelfijskiej Overbrook High School dorabiał u producentów wiatrakowców. Studiował inżynierię mechaniczną na University of Pennsylvania, a dyplom zdobył w Guggenheim School of Aeronautics na New York University. Pracował przy dwuwirnikowym śmigłowcu firmy Platt-LePage.
W 1940 roku z kolegą ze studiów Haroldem Venzie założył P-V Engineering Forum (nazwa od pierwszych liter ich nazwisk). 11 kwietnia 1943 roku sam poprowadził swój śmigłowiec PV-2, drugi udany śmigłowiec zbudowany w USA, po maszynie Sikorsky’ego. Pokaz tak spodobał się marynarce wojennej, że zamówiła u niego większą maszynę. Opracował układ z dwoma wirnikami w tandemie, na przodzie i na tyle kadłuba, które obracają się w przeciwne strony i nawzajem równoważą. Pozwala to podnosić duże ładunki bez śmigła ogonowego. Wygięty kadłub pierwszych maszyn przyniósł im przydomek „latający banan”. Z tej koncepcji wyrosły m.in. CH-46 Sea Knight i CH-47 Chinook.
Firma, od 1946 roku Piasecki Helicopter Corporation, przeszła później do Boeinga, a sam Piasecki w 1955 roku założył Piasecki Aircraft i budował eksperymentalne maszyny, m.in. latającego dżipa VZ-8 Airgeep i śmigłowiec X-49. W 1986 roku prezydent Reagan wręczył mu amerykański National Medal of Technology, w 2002 roku trafił do National Aviation Hall of Fame, a w 2005 roku otrzymał nagrodę za całokształt od National Air and Space Museum. Zmarł 11 lutego 2008 roku w Haverford w Pensylwanii.
Kazimierz Żegleń
Zakonnik zmartwychwstaniec i wynalazca kamizelki kuloodpornej z jedwabiu (ur. 1869).
Kazimierz Żegleń urodził się 4 marca 1869 roku we wsi Kaczanówka koło Tarnopola jako syn Bartłomieja i Marianny. Wieś leżała wtedy w Galicji, w zaborze austriackim, w powiecie skałackim, około 7 kilometrów od Skałatu. Dziś to Ukraina, obwód tarnopolski. Źródła nie podają, czym zajmowali się jego rodzice, a o jego dzieciństwie wiadomo niewiele. W wieku 18 lat, w 1887 roku, wstąpił we Lwowie do zakonu zmartwychwstańców, choć ojciec nie pochwalał tej decyzji. W 1890 roku, jako 21-latek, wyjechał do Ameryki i działał w Chicago, przy parafii św. Stanisława Kostki, największej wówczas polskiej parafii w USA, liczącej około 40 tysięcy wiernych. Na przełomie XIX i XX wieku z Galicji wyjechały za ocean setki tysięcy ludzi, ale o tym, co skłoniło do wyjazdu młodego zakonnika, źródła milczą.
Po zabójstwie burmistrza Chicago Cartera Harrisona w 1893 roku zaczął pracować nad lekką kamizelką kuloodporną. Próbował różnych materiałów, m.in. stalowych wiórów, mchu i włosia, ale dawały one sztywny pancerz. W końcu postawił na gęsto tkany jedwab ułożony w kilku warstwach. W 1897 roku opatentował swoją tkaninę. W marcu 1897 roku w Chicago dał się postrzelić z rewolweru w czasie publicznego pokazu i kamizelka zatrzymała kulę. Według gazety „Brooklyn Eagle” z 1902 roku podstawowa kamizelka miała około 3 milimetrów grubości i cztery warstwy, a pokazy powtarzano m.in. w Massachusetts.
Później współpracował z Janem Szczepanikiem w Wiedniu. Zbudowano tam krosno według pomysłu Żeglenia, a pierwsze partie tkaniny zawiózł do Ameryki. Ich drogi później się rozeszły, a każdy z nich uważał się za jedynego wynalazcę kamizelki. W USA Żegleń założył m.in. firmę Zeglen Tire Co., produkującą odporne na przebicie opony. Data i miejsce jego śmierci nie są pewne.
Józef Tykociński-Tykociner
Inżynier elektryk, pionier filmu dźwiękowego (1877–1969).
Józef Tykociński (w USA Joseph Tykociner) urodził się we Włocławku, według większości źródeł 5 października 1877 roku, w rodzinie żydowskiej. Miasto leżało wtedy w Królestwie Polskim, w zaborze rosyjskim, a dziś należy do województwa kujawsko-pomorskiego. Jego ojciec handlował zbożem i chciał, by syn przejął rodzinny interes, ale chłopak, który wcześnie wykazywał talent do nauk ścisłych, mimo sprzeciwu ojca wybrał technikę. Jako osiemnastolatek wyjechał po raz pierwszy do Ameryki. Według wspomnienia w „Electronics Digest” z 1972 roku pomysł zapisu dźwięku na taśmie filmowej przyszedł mu do głowy w 1896 roku, w czasie rejsu z Antwerpii. W Nowym Jorku pracował w Electric Car Lighting Company i chodził na zajęcia w Cooper Union, by przygotować się do studiów w Niemczech. W 1897 roku wrócił do Europy i uczył się w Wyższym Instytucie Technicznym w Köthen. Potem pracował dla firmy Marconiego w Londynie, w czasach pierwszej transatlantyckiej łączności radiowej, i zakładał łączność radiową dla floty rosyjskiej. Po rewolucji 1917 roku pracował nad radiem dla polskiego rządu. Do Ameryki przeniósł się na stałe w 1920 roku (według części źródeł w 1921) i przez rok pracował w laboratorium badawczym Westinghouse.
Od 1918 roku zajmował się zapisem dźwięku na taśmie filmowej, zsynchronizowanego z obrazem. W 1921 roku został pierwszym profesorem badawczym (research professor) inżynierii na University of Illinois w Urbana-Champaign. Już 9 czerwca 1922 roku publicznie zademonstrował tam film z zapisanym optycznie dźwiękiem, kilka lat przed sukcesem komercyjnych „talkies”. Dźwięk zapisywano na taśmie w postaci zmian jasności, a fotokomórka w projektorze, zbudowana przez jego kolegę Jakoba Kunza, zamieniała je z powrotem na dźwięk. Na nagraniu jego żona Helena mówiła „I will ring” i dzwoniła dzwonkiem, a kolega z uczelni recytował przemówienie gettysburskie Lincolna.
Przez politykę uczelni i obojętność przemysłu nie rozwinął patentów. Patent, o który wystąpił przed pokazem, przyznano mu dopiero w 1926 roku. W latach 20. badał też anteny, co było krokiem w stronę radaru. Pracował na uniwersytecie do emerytury w 1946 roku, a potem pisał o „zetetyce”, czyli metodzie organizowania badań naukowych (m.in. w książce „Outline of Zetetics”). Zmarł 11 czerwca 1969 roku w Urbanie. W 1972 roku uniwersytet zapoczątkował wykłady jego imienia, które wygłaszali m.in. Dennis Gabor i Freeman Dyson.
Henryk Magnuski
Inżynier telekomunikacji, konstruktor radiostacji „walkie-talkie” w Motoroli (1909–1978).
Henryk Władysław Magnuski urodził się 30 stycznia 1909 roku w Warszawie, która należała wtedy do Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. Wcześnie stracił oboje rodziców. Utrzymywał siebie i siostrę Janinę, pracując jako technik radiowy, który naprawiał i instalował radiostacje dla polskiego wojska. W 1926 roku zdał maturę w gimnazjum im. Stanisława Staszica (dziś XIV Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica), a w 1934 roku ukończył telekomunikację na Politechnice Warszawskiej. Pracował w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych, gdzie kierował zespołem projektującym wojskowe radiostacje N1 i N2, a już w 1935 roku zgłosił patent na urządzenie do szybkiego nawiązywania łączności radiowej. W czerwcu 1939 roku firma wysłała go do Nowego Jorku, by poznał najnowsze amerykańskie nadajniki. Wybuch wojny uniemożliwił mu powrót do kraju, a po wojnie nie wrócił już do komunistycznej Polski i został w USA.
Od 1940 roku pracował w Galvin Manufacturing Corporation w Chicago, od 1947 roku noszącej nazwę Motorola. Był głównym inżynierem radiowym zespołu, który zbudował plecakową radiostację SCR-300, pierwszą nazywaną „walkie-talkie”, używaną przez armię USA od 1943 roku. Ważyła około 17 kilogramów i stabilnie trzymała częstotliwość, dzięki czemu piechota na pierwszej linii mogła pewnie łączyć się z dowództwem. Do końca wojny wyprodukowano kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy, używanych w Europie i na Pacyfiku. Magnuski figuruje na trzech patentach tego urządzenia.
Przez około 30 lat w Motoroli pracował też nad radarową radiolatarnią pomagającą pilotom odnaleźć lotniskowiec przy złej widoczności (wyróżnienie marynarki wojennej USA), łącznością mikrofalową i systemami troposferycznymi. Miał około 30 amerykańskich patentów i był członkiem IEEE (Fellow). Zmarł na raka 4 maja 1978 roku w Glenview w stanie Illinois. W 2006 roku jako jeden z pierwszych pięciu inżynierów trafił do Illinois Engineering Hall of Fame, a University of Illinois ufundował profesurę jego imienia.
Nauki społeczne i humanistyczne
Florian Znaniecki
Socjolog i filozof, współtwórca „The Polish Peasant in Europe and America” (1882–1958).
Florian Znaniecki, uważany za twórcę polskiej socjologii akademickiej, urodził się 15 stycznia 1882 roku w Świątnikach koło Włocławka, w rodzinie herbu Krzywda. Wieś leżała wtedy w Królestwie Polskim, w zaborze rosyjskim, a dziś należy do gminy Lubraniec w województwie kujawsko-pomorskim. Ojciec Leon zarządzał majątkiem Świątniki, matka Amelia pochodziła z domu Holtz. Razem z siostrami uczył się najpierw u domowych nauczycieli, którzy kładli nacisk na języki, potem w gimnazjach w Częstochowie i Warszawie. Należał do tajnego kółka samokształceniowego, a przez naukę polskiego, wyrugowanego ze zrusyfikowanej szkoły, musiał powtarzać klasę. W 1903 roku za udział w studenckich protestach usunięto go z Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zagrożony poborem do armii rosyjskiej, w 1904 roku wyjechał do Szwajcarii. Lata tułaczki były barwne: krótko redagował francuskie pismo „Nice Illustrée”, upozorował własną śmierć, służył we francuskim wojsku w Algierii (według części źródeł w Legii Cudzoziemskiej), pracował w wędrownym cyrku i był bibliotekarzem w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Studiował w Genewie, Zurychu i Paryżu, gdzie słuchał wykładów Émile’a Durkheima, a doktorat uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1910 roku. W latach 1910–1914 pracował w warszawskim Towarzystwie Opieki nad Wychodźcami i redagował jego pismo, poznając z bliska losy polskich emigrantów.
W 1914 roku przyjechał do Chicago na zaproszenie Williama I. Thomasa, z którym napisał klasyczne dzieło „The Polish Peasant in Europe and America” (pięć tomów, 1918–1920) o polskich chłopach i emigrantach. Autorzy oparli się m.in. na listach i życiorysach samych emigrantów. W 1920 roku objął w Poznaniu pierwszą w Polsce katedrę socjologii i założył Polski Instytut Socjologiczny. Rozwijał pojęcie „współczynnika humanistycznego”, czyli zasadę, że zjawiska społeczne trzeba badać z perspektywy samych uczestników.
Po latach pracy w Poznaniu wrócił do USA. Wykładał na Columbia University (1932–1934 i latem 1939), a wybuch wojny uniemożliwił mu powrót. Od 1940 roku mieszkał w Urbana-Champaign, a od 1942 roku był profesorem University of Illinois. W 1953 roku wybrano go na prezesa American Sociological Society (dziś American Sociological Association), urząd pełnił w 1954 roku. Napisał m.in. „The Method of Sociology” (1934) i „Social Actions” (1936). Zmarł 23 marca 1958 roku w Champaign. Socjolożką została też jego córka, Helena Znaniecka Lopata.
Bronisław Malinowski
Antropolog, twórca nowoczesnych badań terenowych (1884–1942).
Bronisław Malinowski urodził się 7 kwietnia 1884 roku w Krakowie, wtedy w Galicji, w zaborze austriackim. Był jedynym synem Lucjana Malinowskiego herbu Pobóg i Józefy Eleonory z Łąckich, pochodzącej z rodziny ziemiańskiej. Ojciec, urodzony w 1839 roku w Jaroszewicach koło Babina na Lubelszczyźnie, był profesorem filologii słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego i pierwszym badaczem gwar Górnego Śląska. Zmarł w 1898 roku, gdy Bronisław miał 13 lat. Chłopiec był wątły i często chorował, ale znakomicie się uczył. 30 maja 1902 roku zdał z wyróżnieniem maturę w krakowskim gimnazjum im. Jana III Sobieskiego, a potem na UJ studiował najpierw matematykę i nauki przyrodnicze. W 1908 roku obronił doktorat z filozofii. W czasie studiów ciężko zachorował, być może na gruźlicę, a podróże m.in. na Wyspy Kanaryjskie i do Afryki Północnej odbywał po części ze względów zdrowotnych. W młodości przyjaźnił się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem (Witkacym), który sportretował go jako księcia Nevermore w powieści „622 upadki Bunga”. Po studiach w Lipsku w 1910 roku przeniósł się do London School of Economics.
W 1914 roku wyruszył do Nowej Gwinei, a w latach 1915–1918 dwukrotnie spędził wiele miesięcy na Wyspach Trobrianda. Zamiast słuchać relacji podróżników, zamieszkał wśród mieszkańców, nauczył się ich języka i obserwował ich codzienne życie. Tak narodziła się obserwacja uczestnicząca, podstawowa metoda współczesnej antropologii. Opisał ją w książce „Argonauci Zachodniego Pacyfiku” (1922), m.in. o wymianie ceremonialnych naszyjników i naramienników między wyspami, zwanej kula. Sławę zdobył jako profesor antropologii społecznej w London School of Economics (od 1927 roku) i twórca funkcjonalizmu, poglądu, że każdy element kultury zaspokaja jakąś potrzebę ludzi.
Jesienią 1938 roku przyjechał do USA na urlop naukowy, a po wybuchu wojny został tam i od 1939 roku wykładał na Yale University jako profesor wizytujący. W maju 1942 roku był jednym z założycieli Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce (PIASA) w Nowym Jorku i jego pierwszym prezesem. 15 maja wygłosił przemówienie na jego inauguracji, a następnego dnia, 16 maja 1942 roku, zmarł nagle w New Haven. Jego pośmiertnie wydany dziennik z badań (1967) wywołał wielką dyskusję. LSE organizuje doroczny wykład jego imienia.
Oskar Lange
Ekonomista, profesor University of Chicago (1904–1965).
Oskar Ryszard Lange urodził się 27 lipca 1904 roku w Tomaszowie Mazowieckim, w domu przy ulicy Farbiarskiej 7. Miasto leżało wtedy w Królestwie Polskim, w zaborze rosyjskim, a dziś należy do województwa łódzkiego. Był synem protestanckiego przemysłowca Artura Juliusza Langego i Sophie Albertine z domu Rosner. Przodkowie rodziny przybyli do Polski z Niemiec na początku XIX wieku. Naukę zaczął w 1912 roku w Szkole Handlowej Kupiectwa Łódzkiego, a potem uczył się w Gimnazjum Filologicznym w Tomaszowie. Od 1918 roku związany był z ruchem socjalistycznym, należał do najaktywniejszych działaczy Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej, a w 1927 roku wstąpił do PPS. Studiował w Poznaniu i Krakowie, a na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1928 roku obronił doktorat, w 1931 roku habilitację. W 1932 roku ożenił się z Ireną Oderfeld, córką Henryka Oderfelda, przemysłowca i działacza społecznego żydowskiego pochodzenia. W 1934 roku jako stypendysta Fundacji Rockefellera wyjechał do Wielkiej Brytanii i USA, a w 1936 roku na krótko wrócił do Krakowa na katedrę statystyki.
W 1937 roku przyjechał do USA na stałe, wykładał krótko w Michigan i Kalifornii (m.in. w Stanfordzie), a od 1 lipca 1938 roku pracował na University of Chicago, gdzie współpracował też z Cowles Commission. W 1943 roku otrzymał amerykańskie obywatelstwo. Jego praca „On the Economic Theory of Socialism” stała się głosem w słynnym sporze o możliwość rachunku ekonomicznego w socjalizmie. Lange przekonywał, że centralny urząd planowania może naśladować rynek metodą prób i błędów: podnosić ceny towarów, których brakuje, i obniżać ceny tych, które zalegają. Tę koncepcję nazywa się socjalizmem rynkowym.
W 1944 roku pojechał do Moskwy i spotkał się ze Stalinem, co krytykowała Polonia amerykańska. W 1945 roku zrzekł się amerykańskiego obywatelstwa, został pierwszym ambasadorem powojennej Polski w USA, a w 1946 roku reprezentował Polskę w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Potem wrócił do kraju, był profesorem i rektorem Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, członkiem KC PZPR i zastępcą przewodniczącego Rady Państwa. Napisał „Ekonomię polityczną” (1959–1965). Zmarł 2 października 1965 roku w Londynie.
Richard Pipes
Historyk Rosji i ZSRR, profesor Harvardu (1923–2018).
Richard Pipes urodził się 11 lipca 1923 roku w Cieszynie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej, której nazwisko zapisywano wcześniej po niemiecku jako „Piepes”. Jego ojciec Marek (1893–1973) w latach 1914–1917 służył w III Brygadzie Legionów Polskich i zaprzyjaźnił się wtedy z oficerami, którzy później weszli do elity II Rzeczypospolitej. W Cieszynie razem z trzema wspólnikami uruchomił fabrykę czekolady Dea, która działa do dziś pod nazwą Olza i produkuje batony Prince Polo. Matką Richarda była Zofia z Haskelbergów. Pod koniec lat 20. rodzina przeniosła się do Warszawy i zamieszkała przy ulicy Chmielnej. W domu mówiono po niemiecku, na ulicy chłopiec mówił po polsku. Jako szesnastolatek widział Hitlera odbierającego defiladę w zdobytej Warszawie. 27 października 1939 roku ojciec, dzięki dawnym znajomościom i fałszywej wizie południowoamerykańskiej, wywiózł rodzinę przez Monachium i Innsbruck do Rzymu, gdzie pomógł im ambasador Bolesław Wieniawa-Długoszowski. W lipcu 1940 roku Pipesowie dotarli do Stanów Zjednoczonych i osiedli w Elmirze w stanie Nowy Jork. Większość krewnych, którzy zostali w Polsce, zginęła w niemieckich obozach.
Studiował w Muskingum College w Ohio, w czasie wojny służył w lotnictwie armii amerykańskiej i w 1943 roku otrzymał obywatelstwo USA. Studiował też na Cornell University, a w 1950 roku obronił doktorat na Harvardzie. Wykładał tam historię Rosji od 1958 do 1996 roku, a w latach 1968–1973 kierował Harvard Russian Research Center. Jego najważniejsze książki to „Rosja carów” („Russia Under the Old Regime”, 1974) i „Rewolucja rosyjska” (1990).
W 1976 roku kierował zespołem niezależnych ekspertów (tzw. Team B), który na zlecenie CIA podważał jej oceny radzieckich zamiarów. W latach 1981–1982 był ekspertem do spraw ZSRR i Europy Wschodniej w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego prezydenta Reagana. Otrzymał m.in. National Humanities Medal (2007), Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP i honorowe obywatelstwo Cieszyna (1994). Wspomnienia wydał pod tytułem „Vixi” (2003). Zmarł 17 maja 2018 roku w Cambridge w stanie Massachusetts. Jego syn Daniel jest historykiem i publicystą.
Zbigniew Brzeziński
Politolog, sowietolog, doradca ds. bezpieczeństwa narodowego (1928–2017).
Zbigniew Brzeziński urodził się 28 marca 1928 roku w Warszawie w katolickiej rodzinie szlacheckiej herbu Trąby, wywodzącej się z Brzeżan w dawnym województwie tarnopolskim (dziś Ukraina). Jego ojciec Tadeusz, urodzony w 1896 roku w Złoczowie (także dziś na Ukrainie), był synem Kazimierza Brzezińskiego, sędziego znanego w Przemyślu, a matka Leonia pochodziła z domu Roman. Ojciec był dyplomatą, więc dzieciństwo syna upłynęło w drodze: najpierw Lille we Francji, potem w latach 1931–1935 Lipsk, gdzie Tadeusz był konsulem w czasie dojścia nazistów do władzy, a następnie Warszawa, gdy ojciec pełnił służbę konsularną w Charkowie w czasie stalinowskiej wielkiej czystki. Część dzieciństwa Zbigniew spędził w domu dziadków w Przemyślu i chodził tam do Szkoły Powszechnej im. Tadeusza Czackiego. Jako dziecko przeszedł polio. W październiku 1938 roku wyjechał z rodzicami do Kanady, gdzie ojciec został konsulem generalnym w Montrealu. Po przejęciu władzy w Polsce przez komunistów rodzina została w Montrealu, a Tadeusz w latach 1952–1962 był prezesem Kongresu Polonii Kanadyjskiej. Zbigniew dopiero po piętnastym roku życia zaczął płynnie mówić po angielsku. Ukończył McGill University (licencjat 1949, magisterium 1950), a obywatelstwo amerykańskie przyjął w 1958 roku. Jego brat Lech został inżynierem i mieszkał w Montrealu.
W 1953 roku obronił doktorat na Harvardzie i wykładał tam do 1960 roku. Razem z Carlem Friedrichem napisał „Totalitarian Dictatorship and Autocracy” (1956), jedną z klasycznych prac o systemach totalitarnych. Potem przez lata był profesorem Columbia University i od 1961 roku kierował jej instytutem badań nad komunizmem. W 1973 roku z Davidem Rockefellerem założył Komisję Trójstronną.
W latach 1977–1981 był doradcą prezydenta Jimmy’ego Cartera do spraw bezpieczeństwa narodowego. Pomagał w rokowaniach w Camp David, które doprowadziły do pokoju między Egiptem a Izraelem, i odegrał dużą rolę w nawiązaniu stosunków dyplomatycznych USA z Chinami 1 stycznia 1979 roku. Pod koniec 1980 roku wspierał działania mające powstrzymać radziecką interwencję w Polsce w czasie „Solidarności”. W 1981 roku otrzymał Prezydencki Medal Wolności, a w 1995 roku Order Orła Białego. Później wykładał w Johns Hopkins University i doradzał w CSIS. Był autorem m.in. książki „Wielka szachownica” („The Grand Chessboard”, 1997) o amerykańskiej strategii w Eurazji. Zmarł 26 maja 2017 roku w Falls Church w Wirginii. Jego syn Mark był ambasadorem USA w Polsce, a córka Mika jest dziennikarką telewizyjną.
Piotr S. Wandycz
Historyk Europy Środkowo-Wschodniej, profesor Yale (1923–2017).
Piotr Stefan Wandycz urodził się 20 września 1923 roku w Krakowie i dorastał we Lwowie, gdzie zdał małą maturę. Był synem Damiana Stanisława Wandycza, później dyrektora Instytutu Józefa Piłsudskiego, i Stefanii z Dunikowskich, autorki i ilustratorki książek dla dzieci. Matka owdowiała po pierwszym mężu, Tadeuszu Grzegorzu Marsie, i w 1919 roku wyszła za Damiana Wandycza. Z pierwszego małżeństwa pochodziło przyrodnie rodzeństwo Piotra: Witold Mars, późniejszy malarz i ilustrator, oraz Anna Maria Mars, historyczka sztuki i bizantynistka. Gdy 17 września 1939 roku na Polskę uderzyła Armia Czerwona, rodzina przedostała się do Rumunii, a w 1940 roku do Francji. Piotr zdał w 1941 roku maturę w polskim Liceum im. Cypriana Norwida w Villard-de-Lans, w nieokupowanej części Francji, i w latach 1941–1942 studiował w Grenoble. Do Stanów Zjednoczonych wyjechał w grudniu 1951 roku, razem z przyrodnim bratem Witoldem i siostrą Anną.
Pod koniec 1942 roku dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie do 1945 roku służył w Wojsku Polskim jako podporucznik, a potem studiował w Cambridge i obronił doktorat w London School of Economics w 1951 roku. W latach 1954–1966 wykładał na Indiana University w Bloomington, a w 1966 roku przeszedł na Yale University, gdzie w 1968 roku został profesorem zwyczajnym, a w 1989 roku Bradford Durfee Professor of History. Pracował tam do 1997 roku.
Napisał 18 książek o dziejach Polski i Europy Środkowej. Jego „France and Her Eastern Allies, 1919–1925” (1962) zdobyła nagrodę George’a Louisa Beera Amerykańskiego Towarzystwa Historycznego, a „The Price of Freedom” (1992, polskie wydanie „Cena wolności”) to przystępna historia Europy Środkowo-Wschodniej od średniowiecza do współczesności. W latach 1999–2008 był prezesem Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce. Otrzymał doktoraty honorowe m.in. Uniwersytetu Wrocławskiego, Sorbony, UJ i KUL oraz Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 29 lipca 2017 roku w Branford w stanie Connecticut.
Jan Karski
Kurier Polskiego Państwa Podziemnego, później profesor Georgetown University (1914–2000).
Jan Romuald Kozielewski, znany później jako Jan Karski, urodził się w 1914 roku w Łodzi. Sam mówił, że przyszedł na świat w dniu świętego Jana Chrzciciela, 24 czerwca, a data 24 kwietnia, zapisana w metryce łódzkiej parafii Świętego Krzyża i powtarzana w części dokumentów, uchodzi za pomyłkę pisarską. Był najmłodszym z ośmiorga dzieci Stefana Kozielewskiego, kupca handlującego skórami, i Walentyny z Burawskich. Miał sześciu braci, Mariana, Edmunda, Józefa, Cypriana, Stefana i Bogusława, oraz siostrę Laurę. Najstarszy Marian był komendantem Policji Państwowej w Warszawie, a w czasie wojny współtworzył konspiracyjny Państwowy Korpus Bezpieczeństwa i pomagał bratu pisać raporty. Rodzina mieszkała w czynszowej kamienicy przy ulicy Kilińskiego 71, w której większość lokatorów stanowili Żydzi. Jan wychował się w katolickim domu, w którym czczono Józefa Piłsudskiego, w wielokulturowym mieście Polaków, Żydów, Niemców i Rosjan. Chodził do Szkoły Powszechnej nr 41 i do Miejskiego Gimnazjum Męskiego im. Józefa Piłsudskiego. Po wojnie nie chciał wracać do rządzonej przez komunistów Polski i w 1954 roku przyjął obywatelstwo amerykańskie.
W 1935 roku ukończył prawo i dyplomację na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a w styczniu 1939 roku rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. We wrześniu 1939 roku dostał się do niewoli sowieckiej, a przekazany Niemcom uciekł z transportu jeńców i trafił do konspiracji. W 1940 roku na Słowacji schwytało go Gestapo, a po torturach podziemie odbiło go ze szpitala w Nowym Sączu.
W czasie wojny był kurierem polskiego podziemia. W 1942 roku dwukrotnie przedostał się do getta warszawskiego i do obozu przejściowego w Izbicy, by na własne oczy zobaczyć zagładę Żydów. W Londynie zdał relację politykom alianckim, a 28 lipca 1943 roku w Gabinecie Owalnym osobiście opowiedział o zagładzie prezydentowi Rooseveltowi. W 1944 roku wydał w USA książkę „Story of a Secret State” („Tajne państwo”).
Po wojnie osiadł na stałe w USA, a na Georgetown University obronił w 1952 roku doktorat i przez kilkadziesiąt lat wykładał stosunki międzynarodowe w School of Foreign Service. Przez ponad trzy dekady nie mówił publicznie o swojej misji. Opowiedział o niej m.in. w filmie „Shoah” Claude’a Lanzmanna (1985). W 1982 roku Jad Waszem uznał go za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, w 1994 roku otrzymał honorowe obywatelstwo Izraela, a w 1995 roku Order Orła Białego. Zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie. W 2012 roku prezydent Barack Obama przyznał mu pośmiertnie Prezydencki Medal Wolności. Ławeczki z jego postacią stoją m.in. przy Georgetown, w Nowym Jorku, Łodzi, Tel Awiwie i Warszawie.
Feliks Gross
Socjolog i politolog, profesor City University of New York (1906–2006).
Feliks Gross urodził się 17 czerwca 1906 roku w Krakowie w rodzinie żydowskiej. Jego dziadek Mojżesz Dawid był pośrednikiem handlowym, a babka Sara Golda pochodziła z domu Mendelssohn. Ojciec Adolf Gross (1862–1936) był znanym krakowskim adwokatem, od 1902 roku radnym miasta, a w latach 1907–1918 posłem do austriackiej Rady Państwa, najpierw jako kandydat demokratów, potem jako niezależny popierany przez socjalistów z PPSD. Powołał towarzystwo budujące tanie mieszkania robotnicze i otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Feliks miał starszego brata Zygmunta, a jego bratankiem jest historyk Jan Tomasz Gross. Ukończył krakowskie Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego, gdzie zaprzyjaźnił się z Karolem Estreicherem. Ojciec zmarł w grudniu 1936 roku i nie doczekał wojny. Po jej wybuchu Feliks działał w Wilnie w Komitecie Głównym konspiracyjnej Organizacji Socjalistyczno-Niepodległościowej „Wolność”, a w 1940 roku przez Japonię dotarł do Stanów Zjednoczonych. Brat Zygmunt został w kraju i z powodu żydowskiego pochodzenia ukrywał się w okupowanej Warszawie, gdzie pomagała mu łączniczka AK Hanna Szumańska, późniejsza żona.
Prawo ukończył na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1929 roku, a doktorat uzyskał w 1930 roku. Uczestniczył w seminarium socjologicznym Jana Stanisława Bystronia, a w Londynie poznał Bronisława Malinowskiego, który napisał wstęp do jego pierwszej książki „Koczownictwo” (1936). Przed wojną wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim i kierował Szkołą Nauk Społecznych przy Towarzystwie Uniwersytetów Robotniczych w Krakowie.
W czasie wojny był sekretarzem generalnym Central and Eastern European Planning Board, organizacji, w której przedstawiciele Polski, Czechosłowacji, Grecji i Jugosławii planowali powojenną demokratyczną federację Europy Środkowo-Wschodniej. Wykładał m.in. na uniwersytecie w Laramie (Wyoming), gdzie badał życie Indian Arapaho, i New York University, a najdłużej był profesorem socjologii i antropologii w Brooklyn College i Graduate Center City University of New York.
Napisał ponad 20 książek, m.in. o przemocy politycznej, partiach rewolucyjnych i współżyciu grup etnicznych, np. „Ethnics in a Borderland” (1978) i „Citizenship and Ethnicity” (1999). Przez wiele lat działał w Polskim Instytucie Naukowym w Ameryce, a w latach 1988–1999 był jego prezesem. Do Polski przyjechał ponownie dopiero w 1992 roku, po ponad pół wieku. Zmarł 9 listopada 2006 roku w Nowym Jorku, w wieku 100 lat.
Czesław Miłosz
Poeta, noblista z literatury, profesor Berkeley (1911–2004).
Czesław Miłosz, jeden z najważniejszych polskich poetów XX wieku, urodził się 30 czerwca 1911 roku w Szetejniach, majątku rodziny matki nad Niewiażą w powiecie kowieńskim, w ówczesnym Imperium Rosyjskim (dziś Šeteniai na Litwie). Pochodził ze starej rodziny szlacheckiej herbu Lubicz. Ojciec Aleksander (1883–1959), urodzony i wykształcony w Rydze, był inżynierem budowy dróg i mostów, a matka Weronika z Kunatów (1887–1945) pochodziła z Szetejń. Dziadek ze strony matki, Zygmunt Kunat, studiował rolnictwo w Warszawie i osiadł w Szetejniach po ślubie z Józefą z rodu Syruciów. W czasie I wojny światowej ojca wcielono do armii rosyjskiej, w której budował drogi i mosty dla wojska, a rodzina jeździła za nim po Rosji. Tam w 1917 roku urodził się młodszy brat Andrzej, późniejszy dziennikarz, tłumacz i producent filmów dokumentalnych, a mały Czesław był świadkiem rewolucji październikowej. W 1918 roku Miłoszowie wrócili przez Estonię i Łotwę do Szetejń, a w 1919 roku, gdy ojciec musiał opuścić Litwę, przenieśli się do Wilna. Obywatelstwo amerykańskie poeta przyjął w 1970 roku, gdy miał już stałą profesurę w Berkeley.
W Wilnie ukończył gimnazjum i w 1934 roku prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego, współtworzył grupę poetycką Żagary. W czasie okupacji mieszkał w Warszawie, pracował jako woźny w Bibliotece Uniwersyteckiej i wydawał konspiracyjnie wiersze. Za pomoc ukrywającym się Żydom w 1989 roku został uznany za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.
Po wojnie był attaché kulturalnym PRL w USA i we Francji, a w 1951 roku poprosił o azyl polityczny we Francji. W 1953 roku wydał „Zniewolony umysł”, przenikliwą analizę tego, jak intelektualiści ulegali komunizmowi. W 1960 roku przyjechał do Berkeley na zaproszenie wydziału języków i literatur słowiańskich University of California. Po dwóch miesiącach otrzymał stałą posadę i był tam profesorem literatur słowiańskich do emerytury w 1978 roku. W tym samym roku otrzymał Neustadt International Prize for Literature.
W 1980 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Akademia Szwedzka doceniła poetę, który z bezkompromisową przenikliwością opisuje zagrożoną egzystencję człowieka w świecie pełnym konfliktów. Fragment jego wiersza „Który skrzywdziłeś” wyryto na pomniku Poległych Stoczniowców w Gdańsku. W latach 90. coraz więcej czasu spędzał w Krakowie, gdzie ostatecznie zamieszkał. Zmarł tam 14 sierpnia 2004 roku i spoczywa w Krypcie Zasłużonych na Skałce.
Maria Skłodowska-Curie w Ameryce
Urodzona 7 listopada 1867 roku w Warszawie, nigdy nie pracowała w USA, ale dwukrotnie odwiedziła ten kraj. W maju 1921 roku przyjechała z córkami na zaproszenie dziennikarki Marie Meloney, która zebrała wśród amerykańskich kobiet 100 tysięcy dolarów na gram radu, a 20 maja 1921 roku w Białym Domu prezydent Warren Harding wręczył jej symboliczny złoty klucz do szkatułki z radem. W 1929 roku przyjechała ponownie, spotkała się z prezydentem Herbertem Hooverem i zebrała środki na wyposażenie Instytutu Radowego w Warszawie, którym kierowała jej siostra Bronisława.
Polsko-amerykańskie instytucje naukowe
Polscy uczeni w USA mają też własne instytucje. Te trzy działają od dziesięcioleci i są otwarte dla badaczy, studentów i wszystkich zainteresowanych.
Polski Instytut Naukowy w Ameryce (PIASA)
Instytut zainaugurowano 15 maja 1942 roku w Pierpont Morgan Library w Nowym Jorku. Założyła go grupa uczonych z Polskiej Akademii Umiejętności, którzy uciekli przed wojną: Bronisław Malinowski, Oskar Halecki, Jan Kucharzewski, Wacław Lednicki, Rafał Taubenschlag i Wojciech Świętosławski. Miał kontynuować na emigracji misję PAU. Dziś PIASA wydaje kwartalnik „The Polish Review” i książki pod szyldem PIASA Books, od 1995 roku przyznaje nagrody dla wybitnych uczonych, prowadzi bibliotekę, archiwum i galerię w siedzibie na Manhattanie.
Fundacja Kościuszkowska
Fundację zarejestrowano w 1925 roku w Nowym Jorku jako „żywy pomnik” Tadeusza Kościuszki. Jej założycielem był Stephen Mizwa (Szczepan Mierzwa), który wcześniej stworzył Polsko-Amerykański Komitet Stypendialny, a pierwszym prezesem był Henry Noble MacCracken. Fundacja wspiera wymianę naukową i kulturalną między Polską a USA, przyznaje stypendia i granty dla studentów, naukowców i artystów, organizuje m.in. Konkurs Chopinowski od 1949 roku i wydaje słownik angielsko-polski. Siedziba mieści się w Kosciuszko Foundation House na Upper East Side, a fundacja ma też budynek w Waszyngtonie i biuro w Warszawie.
Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce
Instytut powstał w 1943 roku w Nowym Jorku z inicjatywy byłych współpracowników marszałka Piłsudskiego i przedstawicieli Polonii. Strona instytutu podaje 4 lipca 1943 roku jako datę założenia. Gromadzi ponad milion dokumentów do historii Polski XX wieku, w tym tzw. Kolekcję Belwederską, czyli archiwa wywiezione z Warszawy w 1939 roku, a znaczna część zbiorów jest zdigitalizowana. Obecnie mieści się przy 138 Greenpoint Avenue na Brooklynie, a jego archiwa są otwarte dla badaczy.
Kilka pokoleń polskiej nauki w Ameryce
Historie z tej listy układają się w opowieść o kilku falach. Pierwsi byli imigranci z XIX wieku, jak Michelson i Modjeski. Druga fala to uczeni, którzy uciekli przed wojną i Holokaustem, od Ulama i Tarskiego po Koprowskiego i Hoffmanna. Po nich przyszli naukowcy z PRL, jak Paczyński, Wolszczan czy Matyjaszewski, a dziś w Dolinie Krzemowej pracują absolwenci polskich uczelni. Do tego dochodzą dzieci i wnuki imigrantów, jak Stephanie Kwolek, Frank Piasecki czy Frank Wilczek. Więcej podobnych historii znajdziesz w poradnikach o polskich korzeniach w Hollywood, o polskich sportowcach w USA i o polskich muzykach w USA.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!