Witold Pilecki: człowiek, który zgłosił się na ochotnika do Auschwitz

19 września 1940 roku w Warszawie Niemcy urządzili łapankę na Żoliborzu. Większość ludzi próbowała się ukryć. Jeden mężczyzna celowo dał się zatrzymać. Miał przy sobie dokumenty na nazwisko Tomasz Serafiński i jeden cel: trafić do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, zbudować tam konspirację i przekazać światu, co się w nim dzieje. Nazywał się Witold Pilecki.

Spędził w obozie, jak sam napisał, „dziewięćset czterdzieści siedem dni i tyleż nocy”, a potem uciekł przez obozową piekarnię. Przeżył Powstanie Warszawskie i niemiecką niewolę. Zginął w 1948 roku w Warszawie, zastrzelony na mocy wyroku komunistycznego sądu. Jego grobu nie odnaleziono do dziś. Ten poradnik opowiada jego historię na podstawie źródeł Muzeum Auschwitz, IPN i Instytutu Pileckiego, z mniej znanymi szczegółami i z uczciwym oddzieleniem faktów od legend.

Chłopak z Karelii, który zakładał harcerstwo w Rosji

Witold Pilecki urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu w Karelii, na północy Rosji. Jego ojciec Julian był leśnikiem, absolwentem instytutu leśnictwa w Petersburgu. Rodzina pochodziła z Nowogródczyzny i po powstaniu styczniowym straciła większość majątku. IPN, biogram Pileckiego, lata 1901–1921.

W 1910 roku matka przeniosła się z dziećmi do Wilna, gdzie Witold chodził do szkoły handlowej i do tajnego harcerstwa. Ojciec, który został w Karelii, co tydzień wysyłał każdemu dziecku pocztówkę z rymowanką napisaną specjalnie dla niego. Pierwsza wojna światowa zastała rodzinę na wakacjach i Witold trafił do Orła w Rosji. Tam założył pierwszą drużynę harcerską. Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej.

Jako nastolatek walczył w samoobronie Wilna i w oddziale ułanów, a w sierpniu 1920 roku bronił przedpola Warszawy w wojnie z bolszewikami. Maturę zdał dopiero w maju 1921 roku. IPN. W muzeum w Ostrowi Mazowieckiej zachowało się ponad sto jego listów do pierwszej miłości, Kazimiery Dacz, odnalezionych po latach na strychu. Muzeum Dom Rodziny Pileckich.

Ziemianin, malarz i „czort” z Sukurcz

Po wojnie Pilecki studiował jako wolny słuchacz na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, ale przerwał naukę z braku pieniędzy. W 1926 roku przejął rodzinny majątek Sukurcze w powiecie lidzkim, dziś na Białorusi. Założył kółko rolnicze i mleczarnię. Pisał wiersze i malował, a dwa jego obrazy trafiły do kościoła parafialnego w Krupie. IPN, biogram, lata 1921–1939.

Jego syn Andrzej wspominał w rozmowie nagranej dla IPN, że miejscowi nazywali ojca „czortem”, bo miał niespożytą energię. Mleczarnię założył, żeby rolnicy nie musieli sprzedawać mleka pośrednikom za grosze. Gdy w pożyczonej maszynie zepsuła się część, sam uruchomił starą kuźnię i ją wykuł. Relacja Andrzeja Pileckiego, archiwum historii mówionej IPN.

W 1929 roku poznał Marię Ostrowską, nauczycielkę z Ostrowi Mazowieckiej, gdy pomagał malować dekoracje do szkolnego przedstawienia. Starał się o nią dwa lata. Pobrali się 7 kwietnia 1931 roku. W 1932 roku urodził się syn Andrzej, a w 1933 roku córka Zofia. Muzeum Dom Rodziny Pileckich. Majątek Sukurcze nie przetrwał wojny i został zrównany z ziemią. Instytut Pileckiego w Berlinie.

Wrzesień 1939 i Tajna Armia Polska

We wrześniu 1939 roku Pilecki walczył w 19 Dywizji Piechoty pod Piotrkowem Trybunalskim, a po jej rozbiciu w 41 Dywizji Rezerwowej. Gdy 22 września dywizję rozwiązano, nie poszedł do niewoli ani za granicę. IPN, biogram, wrzesień 1939. Pod Piotrkowem zginęła jego klacz. Muzeum Dom Rodziny Pileckich.

Andrzej Pilecki przekazał dwie historie z tych tygodni, które zna od innych. W Warszawie ojca zaczepił po niemiecku jakiś człowiek w meloniku, a ojciec uderzył go płazem szabli. Później, jadąc konno w mundurze do Ostrowi, przejechał galopem przez most na Broku obok strażnicy, w której Niemcy grali w karty i „tylko tył konia zobaczyli”. Relacja Andrzeja Pileckiego dla IPN. To rodzinne wspomnienia, których nie da się potwierdzić w dokumentach.

9 listopada 1939 roku Pilecki współtworzył w Warszawie konspiracyjną Tajną Armię Polską i został jej szefem sztabu. Muzeum Auschwitz, historia Witolda Pileckiego. Według syna powtarzał później: „Nigdy nikt mnie z przysięgi nie zwolnił”. Żona z dziećmi ukrywała się na terenach zajętych przez Sowietów przed wywózką na wschód, a w kwietniu 1940 roku przedostała się do rodziców w Ostrowi Mazowieckiej. IPN.

Łapanka na Żoliborzu, na którą poszedł z własnej woli

Konspiratorzy wiedzieli niewiele o obozie w Oświęcimiu, do którego od czerwca 1940 roku Niemcy wysyłali polskich więźniów. Pilecki zgłosił się, żeby to zmienić. Cele misji były cztery: zbudować w obozie konspirację, przekazywać informacje na zewnątrz, ratować więźniów i przygotować ewentualne powstanie w obozie. Muzeum Auschwitz.

Dokumenty na nazwisko Tomasza Serafińskiego znalazł w warszawskim mieszkaniu dr Heleny Pawłowskiej, gdzie prawdziwy Serafiński przebywał po kapitulacji stolicy. Muzeum Auschwitz o rysunku Pileckiego i Serafińskiego. 19 września 1940 roku, w mieszkaniu szwagierki na Żoliborzu, dał się zatrzymać w łapance. Z drugim warszawskim transportem, w którym było 1705 więźniów, w tym Władysław Bartoszewski, trafił do Auschwitz. Dostał numer 4859. Muzeum Auschwitz.

Brytyjski historyk M. R. D. Foot, specjalista od ruchu oporu, pisał w 1975 roku: „Pomyślcie przez chwilę, co zrobił Witold Pilecki: dał się aresztować Niemcom w świadomej nadziei, że zostanie wysłany do Auschwitz, osiągnął ten cel, a potem osiągnął jeszcze dwa, jeszcze trudniejsze”. Przedmowa M. R. D. Foota do książki Józefa Garlińskiego. Foot umieścił Pileckiego wśród sześciu bohaterów swojej książki „Six Faces of Courage” o najodważniejszych ludziach ruchu oporu. Wydawca o książce „Six Faces of Courage”.

Numer 4859 i konspiracja za drutami

Pilecki podawał się w obozie za garbarza. Na początku odmówił bicia współwięźniów na rozkaz blokowego i za karę trafił do najcięższych komand. Mimo to zaczął budować siatkę: najpierw tajne „piątki”, w których członkowie nie znali ludzi z innych grup, potem plutony i bataliony. Muzeum Auschwitz. Do wiosny 1943 roku Związek Organizacji Wojskowej liczył około 800 zaprzysiężonych członków. Anna Zechenter, Przystanek Historia (IPN).

Jak działała obozowa konspiracja

• Szpital jako schronienie: lekarz Władysław Dering przyjmował do szpitala członków organizacji, chronił ich przed selekcjami i ukrywał karty ludzi przeznaczonych na śmierć. Do szpitala zgłaszało się około 200 osób dziennie, a miejsc było około dziesięciu.
• Dorobione klucze: konspiratorzy dorobili klucze do skrzynki na donosy na bloku 15 i niszczyli donosy, zanim przeczytali je esesmani.
• Przydziały pracy: por. mar. Mieczysław Januszewski w obozowym biurze pracy wpływał na to, kto trafi do lżejszych komand.

Wszystkie trzy przykłady opisuje materiał edukacyjny Muzeum Auschwitz. 11 listopada 1941 roku Pilecki, wciąż więzień, został awansowany na porucznika za działalność w obozie. Dowództwo Armii Krajowej nie zatwierdziło jednak planu zbrojnego ataku na obóz. Muzeum Auschwitz w 67. rocznicę śmierci Pileckiego.

Pierwszy meldunek dotarł do Londynu w marcu 1941 roku

Już w październiku 1940 roku, kilka tygodni po przybyciu, Pilecki przekazał pierwszy meldunek. Wyniósł go zwolniony z obozu więzień. Wiadomość trafiła do komendanta Związku Walki Zbrojnej gen. Stefana Roweckiego, a przez Sztokholm dotarła do Londynu do 18 marca 1941 roku. Muzeum Auschwitz, IPN, „Pilecki ucieka z piekła”.

Ważne jest, czego te pierwsze meldunki dotyczyły. W latach 1940–1941 w Auschwitz więziono głównie Polaków, a masowa zagłada Żydów w komorach gazowych zaczęła się później. Pierwsze wiadomości Pileckiego opisywały warunki w obozie i los polskich więźniów. O tym, co mówiły jego późniejsze raporty, piszemy niżej.

Ucieczka przez piekarnię w Poniedziałek Wielkanocny

Wiosną 1943 roku Pileckiemu groziła dekonspiracja. Zdecydował się uciekać razem z Janem Redzejem i Edwardem Ciesielskim. Wybrali okres Wielkanocy, gdy część esesmanów była na urlopach. Załatwili sobie nocną zmianę w obozowej piekarni poza głównym ogrodzeniem. W nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku, z Poniedziałku Wielkanocnego na wtorek, wydostali się na zewnątrz. IPN, „Pilecki ucieka z piekła”.

Źródła różnie opisują sam moment ucieczki. IPN pisze o wyłamaniu drewnianych drzwi. Muzeum Dom Rodziny Pileckich podaje, że uciekinierzy przecięli przewód alarmowy i otworzyli zewnętrzne drzwi przygotowanym kluczem francuskim. Muzeum Dom Rodziny Pileckich. Możliwe, że obie wersje dotyczą różnych drzwi.

Uciekinierzy szli wzdłuż nasypu kolejowego, potem wzdłuż Soły i Wisły, przez okolice Wieliczki w stronę Bochni, gdzie nawiązali kontakt z Armią Krajową. IPN. Według syna pokonali pieszo około 120 km. Pilecki podsumował to jednym zdaniem: „Wyszedłem w nocy tak samo jak przyjechałem, byłem więc w tym piekle dziewięćset czterdzieści siedem dni i tyleż nocy”. Liczba się zgadza: od 22 września 1940 do 27 kwietnia 1943 roku mija dokładnie 947 dni. O swoim pobycie pisał też z gorzką ironią, że „zapłacił bardzo małą cenę za tak długi pobyt w tym sanatorium”. Muzeum Dom Rodziny Pileckich.

Prawdziwy Tomasz Serafiński zapłacił za cudzą ucieczkę

Pilecki po ucieczce trafił do Nowego Wiśnicza i zamieszkał u człowieka, którego nazwiskiem posługiwał się w obozie. Prawdziwy Tomasz Serafiński był oficerem rezerwy i zastępcą komendanta placówki AK w Nowym Wiśniczu. Mieszkał w domu „Koryznówka”, w którym wakacje lubił spędzać Jan Matejko. Pilecki przebywał tam ponad trzy miesiące i napisał tam pierwszą wersję raportu. Muzeum Auschwitz.

Fałszywa tożsamość miała jednak cenę. 25 grudnia 1943 roku Niemcy aresztowali prawdziwego Serafińskiego jako zbiega z Auschwitz. Torturowano go w Bochni i w krakowskim więzieniu Montelupich. Uwolnienie zawdzięczał żonie Ludmile, która wyjaśniła pomyłkę w krakowskim Gestapo. Wyszedł po trzech tygodniach, ale nigdy w pełni nie odzyskał zdrowia. Tamże.

Latem 1943 roku Jan Stasiniewicz narysował w Koryznówce podwójny portret obu mężczyzn. Na odwrocie Pilecki podpisał się „Witold Tomasz Serafiński” i dopisał daty aresztowania i ucieczki. W 2019 roku córka Serafińskiego przekazała rysunek Muzeum Auschwitz. Dyrektor muzeum Piotr Cywiński powiedział, że to jeden z bardzo niewielu przedmiotów związanych z Pileckim. Muzeum Auschwitz, komunikat z 2019 roku.

Raporty, które opisywały komory gazowe

Po ucieczce Pilecki napisał trzy główne raporty. Pierwszy powstał w czerwcu 1943 roku w Nowym Wiśniczu, drugi, tak zwany „Raport W”, w sierpniu 1943 roku w Warszawie, a trzeci, najobszerniejszy, w 1945 roku we Włoszech. Wszystkie trzy opisują gazowanie ludzi. W raporcie z Wiśnicza Pilecki pisał, że Żydów „gazowano bez ewidencji całymi tysiącami”, a sowieckich jeńców gazowano w bloku 11. Demagog, analiza raportów Pileckiego. Twierdzenie, że Pilecki nie wiedział o komorach gazowych, jest więc fałszywe.

Raport z 1945 roku ma ponad 100 stron. Przekazano go gen. Tadeuszowi Pełczyńskiemu, a potwierdzenie autentyczności przechowuje Studium Polski Podziemnej w Londynie. Kopia trafiła do Muzeum Auschwitz w 1979 roku, a pełny tekst wydano po raz pierwszy dopiero w 2000 roku. Przystanek Historia (IPN). Raport ukazał się też po angielsku jako „The Auschwitz Volunteer: Beyond Bravery”, co pozwala pokazać tę historię dzieciom wychowanym za granicą.

Andrzej Pilecki opowiadał, że ojciec pisał raport z 1945 roku nocami we włoskim San Giorgio, a rano czytał go przyjacielowi, Janowi Mierzanowskiemu, na rowerze wodnym, a ten podsuwał poprawki. Relacja Andrzeja Pileckiego dla IPN.

Od Powstania Warszawskiego do Murnau i Włoch

Po ucieczce Pilecki służył w Kedywie Komendy Głównej AK. Instytut Pileckiego, „Nasz patron”. 1 sierpnia 1944 roku poszedł do Powstania Warszawskiego jako szeregowiec, mimo zakazu udziału w walkach. Dowodził obroną reduty przy placu Starynkiewicza, nazywanej „Redutą Witolda”. Jan Redzej, towarzysz ucieczki z Auschwitz, zginął 5 sierpnia 1944 roku. Muzeum Auschwitz.

Po upadku Powstania Pilecki trafił do niemieckiej niewoli: najpierw do Lamsdorf, potem do oflagu w bawarskim Murnau. Muzeum Auschwitz. 29 kwietnia 1945 roku oflag wyzwolili Amerykanie. W lipcu 1945 roku Pilecki dotarł do 2 Korpusu Polskiego we Włoszech i spotkał się z gen. Władysławem Andersem. Muzeum Dom Rodziny Pileckich.

Z Włoch pochodzi jedna z najdziwniejszych anegdot. Według relacji Mierzanowskiego, przekazanej przez Andrzeja, orzeł w klatce przebił Pileckiemu dłoń szponem. Pilecki powiedział tylko „Spokój”, poczekał, aż ptak puści, i obwiązał rękę chusteczką. Relacja Andrzeja Pileckiego. To przekaz z trzeciej ręki, więc traktuj go jako rodzinną opowieść.

Powrót do kraju, śledztwo i wyrok

Pod koniec 1945 roku Pilecki wrócił do Polski jako „Roman Jezierski” i budował siatkę wywiadowczą dla 2 Korpusu. Muzeum Auschwitz. 8 maja 1947 roku aresztowało go komunistyczne Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Przesłuchujący byli wyjątkowo brutalni, a tortury potwierdzają relacje współwięźniów i dwóch księży. IPN, biogram, lata 1947–1948.

W tej części historii jest szczegół, który szczególnie porusza. Józef Cyrankiewicz, były więzień Auschwitz i wtedy premier, nie wstawił się za współwięźniem. Według IPN napisał do przewodniczącego składu sędziowskiego, żeby pominąć obozową działalność „Serafińskiego” i potraktować Pileckiego jak „wroga ludu”. Tamże.

Proces „grupy Witolda” zaczął się 3 marca 1948 roku przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie. 15 marca zapadły trzy wyroki śmierci: dla Pileckiego, Marii Szelągowskiej i Tadeusza Płużańskiego. Dwóm ostatnim zamieniono je na dożywocie. O łaskę prosili adwokat, żona i przyjaciele z Auschwitz, ale Bolesław Bierut z prawa łaski nie skorzystał. IPN, komunikat w 74. rocznicę wyroku.

25 maja 1948 roku wieczorem Pilecki został zastrzelony w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Miał 47 lat. Muzeum Auschwitz. Podczas ostatniego widzenia miał szepnąć żonie: „Oświęcim przy tym to była igraszka”. Takie brzmienie podaje IPN. Przystanek Historia (IPN). W innych publikacjach zdanie występuje bez słów „przy tym”. Dzieje.pl (PAP). Nie znaleźliśmy spisanej relacji samej Marii Pileckiej, więc dokładne brzmienie pozostaje niepewne.

Rodzina czekała na niego przez dziesięciolecia

Bliscy długo nie wiedzieli, co się stało. Andrzej Pilecki wspominał, że w domu mówiono: „może go mają na Łubiance, a może go męczą, ale żyje”. Później rozklejał na kościelnych tablicach, m.in. przy kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu, własnoręcznie przygotowane informacje o ojcu. Na warszawską „Łączkę” zaniósł ponad 20-kilogramową płytę chodnikową z napisem, ale znikała po dwóch dniach. Relacja Andrzeja Pileckiego dla IPN.

Rodzina wiedziała na pewno o śmierci dopiero w czasie procesu rehabilitacyjnego w 1990 roku. Muzeum Dom Rodziny Pileckich. Dzieci Pileckiego płaciły też za nazwisko ojca: Andrzej i Zofia nie mogli studiować i mieli trudności ze znalezieniem pracy. Instytut Pileckiego w Berlinie.

Grobu wciąż nie odnaleziono

Pilecki został najprawdopodobniej pochowany potajemnie na „Łączce”, czyli w kwaterze na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, gdzie komuniści ukrywali ciała straconych. IPN. IPN prowadził tam ekshumacje od 2012 roku. W 2017 roku zakończył ostatni etap prac i odnalazł szczątki około 100 osób, ale Pileckiego wśród zidentyfikowanych nie było. Część szczątków zniszczono w 1980 roku podczas budowy nowych grobów. IPN rozpoczął wtedy poszukiwania na terenie dawnego więzienia przy Rakowieckiej. Dzieje.pl (PAP) o ostatnim etapie prac na „Łączce”. W komunikacie z 2022 roku IPN pisał, że ciała Pileckiego nie odnaleziono, a sprawców nie osądzono. IPN, komunikat z 2022 roku.

Rehabilitacja, order i Instytut jego imienia

• 1990: Sąd Najwyższy uchylił wyrok i uniewinnił skazanych. IPN podaje datę wyroku 1 października 1990 roku. IPN.
• 2006: prezydent Lech Kaczyński pośmiertnie odznaczył Pileckiego Orderem Orła Białego, najwyższym polskim odznaczeniem.
• 2013: Pilecki został pośmiertnie awansowany na pułkownika. Muzeum Auschwitz.
• Instytut Pileckiego: Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego dostał jego imię za zgodą dzieci, Zofii Pileckiej-Optułowicz i Andrzeja Pileckiego. Ma też oddział w Berlinie. Instytut Pileckiego.
• 2023: w 75. rocznicę śmierci prezydent Andrzej Duda złożył hołd przy ścianie straceń na Rakowieckiej razem z córką Pileckiego. IPN, 75. rocznica śmierci.
• Londyn: o Pileckim pamięta się też za granicą. Ambasada RP w Londynie organizuje upamiętnienia, a brytyjski autor Jack Fairweather napisał o nim książkę „The Volunteer”. Ambasada RP w Londynie.

Jeśli będziesz w Polsce, możesz odwiedzić Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej. Muzeum Dom Rodziny Pileckich.

Mity i przesady wokół Pileckiego

Czego nie wiemy na pewno

• Dokładne brzmienie słów o „igraszce”. IPN i PAP podają nieco inne wersje, a pierwotnej relacji Marii Pileckiej nie znaleźliśmy.
• Jak otwarto drzwi piekarni. Źródła opisują wyłamanie drzwi albo otwarcie ich kluczem po przecięciu przewodu alarmowego.
• Kiedy i czy wszystkie raporty z 1943 roku dotarły do Londynu. Fairweather twierdzi, że wszystkie meldunki Pileckiego tam dotarły, ale nie widzieliśmy dokumentów, które by to potwierdzały.
• Gdzie są szczątki Pileckiego. Najnowszy komunikat IPN, do którego dotarliśmy, pochodzi z 2022 roku i mówi, że ich nie odnaleziono.
• Anegdoty z rodzinnych wspomnień: szabla w Warszawie, galop przez most na Broku i orzeł we Włoszech. To relacje przekazane przez syna, częściowo z drugiej i trzeciej ręki.